अध्याय 115: शौनक नीतिसार और विद्या की महिमा

कुमार्यां च कुमित्रं च कुराजानं कुपुत्रकम् ।
कुकन्यां च कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत्

kumāryāṃ ca kumitraṃ ca kurājānaṃ kuputrakam |
kukanyāṃ ca kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet

धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यं च दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जनाः कपटिनो लौल्ये स्थिता ब्राह्मणाः ।
मर्त्याः स्त्रीवशगाः स्त्रियश्च चपला नीचा जना उन्नताः हा कष्टं खलुजीवितं कलियुगे धन्या जना ये मृताः

dharmaḥ pravrajitastapaḥ pracalitaṃ satyaṃ ca dūraṃ gataṃ pṛthvī vandhyaphalā janāḥ kapaṭino laulye sthitā brāhmaṇāḥ |
martyāḥ strīvaśagāḥ striyaśca capalā nīcā janā unnatāḥ hā kaṣṭaṃ khalujīvitaṃ kaliyuge dhanyā janā ye mṛtāḥ

धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् ।
परचित्तगतान् दारान्पुत्रं कुव्यसने स्थितम्

dhanyāste ye na paśyanti deśabhaṅgaṃ kulakṣayam |
paracittagatān dārānputraṃ kuvyasane sthitam

कुपुत्रे निर्वृतिर्नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः ।
सुमित्र नास्ति विश्वासः कुराज्ये नास्ति जीवितम्

kuputre nirvṛtirnāsti kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ |
sumitra nāsti viśvāsaḥ kurājye nāsti jīvitam

परान्नं च परस्वं च परशय्याः परस्त्रियः ।
परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छ्रियम्

parānnaṃ ca parasvaṃ ca paraśayyāḥ parastriyaḥ |
paraveśmani vāsaśca śakrādapi harecchriyam

आलापाद्गात्रसंस्पर्शात्संसर्गात्सह भोजनात् ।
आसनाच्छयनाद्यानात्पापं संक्रमते नृणाम्

ālāpādgātrasaṃsparśātsaṃsargātsaha bhojanāt |
āsanācchayanādyānātpāpaṃ saṃkramate nṛṇām

स्त्रियो नश्यन्ति रूपेण तपः क्रोधन नश्यति ।
गावो द्वरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमः

striyo naśyanti rūpeṇa tapaḥ krodhana naśyati |
gāvo dvarapracāreṇa śūdrānnena dvijottamaḥ

आसनादेकशय्यायां बोजनात्पङ्क्तिसङ्करात् ।
ततः संक्रमते पापं घटाद्धट इवोदकम्

āsanādekaśayyāyāṃ bojanātpaṅktisaṅkarāt |
tataḥ saṃkramate pāpaṃ ghaṭāddhaṭa ivodakam

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः ।
तस्माच्छिष्यं च पुत्रं च ताडयेन्न तु लालयेत्

lālane bahavo doṣāstāḍane bahavo guṇāḥ |
tasmācchiṣyaṃ ca putraṃ ca tāḍayenna tu lālayet

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।
असंभोगश्च नारीणां वस्त्राणामातपो जरा

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |
asaṃbhogaśca nārīṇāṃ vastrāṇāmātapo jarā

अधमाः कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छति मध्यमाः ।
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्

adhamāḥ kalimicchanti sandhimicchati madhyamāḥ |
uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam

मानो हि मूलमर्थस्य माने सति धनेन किम् ।
प्रभ्रष्टमानदर्पस्य किं धनेन किमायुषा

māno hi mūlamarthasya māne sati dhanena kim |
prabhraṣṭamānadarpasya kiṃ dhanena kimāyuṣā

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः ।
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्

adhamā dhanamicchanti dhanamānau hi madhyamāḥ |
uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam

वनेऽपि सिंहा न नमन्ति कं च बुभु क्षिता मांसनिरीक्षणं च ।
धनैर्विहीनाः सुकुलेषु जाता न नीचकर्माणि समारभन्ते

vane'pi siṃhā na namanti kaṃ ca bubhu kṣitā māṃsanirīkṣaṇaṃ ca |
dhanairvihīnāḥ sukuleṣu jātā na nīcakarmāṇi samārabhante

नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने ।
नित्यमूर्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता

nābhiṣeko na saṃskāraḥ siṃhasya kriyate vane |
nityamūrjitasattvasya svayameva mṛgendratā

वणिक्प्रमादी भृकश्च मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी ।
वराङ्गना चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते

vaṇikpramādī bhṛkaśca mānī bhikṣurvilāsī hyadhanaśca kāmī |
varāṅganā cāpriyavādinī ca na te ca karmāṇi samārabhante

दाता दरिद्रः कृपणोर्ऽथयुक्तः पुत्त्रोऽविधेयः कुजनस्य सेवा ।
परोपकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च

dātā daridraḥ kṛpaṇor'thayuktaḥ puttro'vidheyaḥ kujanasya sevā |
paropakāreṣu narasya mṛtyuḥ prajāyate duścaritāni pañca

कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा ।
दारिद्रयाभावाद्विमुखाश्च मित्रा विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः

kāntāviyogaḥ svajanāpamānaṃ ṛṇasya śeṣaḥ kujanasya sevā |
dāridrayābhāvādvimukhāśca mitrā vināgninā pañca dahanti tīvrāḥ

चिन्तासहस्रेषु च तेषु मध्ये चिन्ताश्चतस्रोऽप्यसिधारतुल्याः ।
नीचापमानं क्षुधितं कलत्रं भार्या विरक्ता सहजोपरोधः

cintāsahasreṣu ca teṣu madhye cintāścatasro'pyasidhāratulyāḥ |
nīcāpamānaṃ kṣudhitaṃ kalatraṃ bhāryā viraktā sahajoparodhaḥ

वश्यश्च पुर्त्रेर्ऽथ करी च विद्या अरोगिता सज्जनसङ्गतिश्च ।
इष्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुः खस्य मूलोद्धरणानि पञ्च

vaśyaśca purtrer'tha karī ca vidyā arogitā sajjanasaṅgatiśca |
iṣṭā ca bhāryā vaśavartinī ca duḥ khasya mūloddharaṇāni pañca

कुरङ्गमातङ्गपतङ्गंभृग मीना हताः पञ्चबिरेव पञ्च ।
एकः प्रमाथी स कथं न घात्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च

kuraṅgamātaṅgapataṅgaṃbhṛga mīnā hatāḥ pañcabireva pañca |
ekaḥ pramāthī sa kathaṃ na ghātyo yaḥ sevate pañcabhireva pañca

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः ।
पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि

adhīraḥ karkaśaḥ stabdhaḥ kucelaḥ svayamāgataḥ |
pañca viprā na pūjyante bṛhaspatisamā api

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च ।
पञ्चैतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः

āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca |
pañcaitāni vivicyante jāyamānasya dehinaḥ

पर्वतारोहणे तोये गोकुले दुष्टनिग्रहे ।
पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च
गुणाः स्मृताः

parvatārohaṇe toye gokule duṣṭanigrahe |
patitasya samutthāne śastāḥ pañca
guṇāḥ smṛtāḥ

अभ्रच्छाया खले प्रीतिः परनारीषु संगतिः ।
पञ्चैते ह्यस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च

abhracchāyā khale prītiḥ paranārīṣu saṃgatiḥ |
pañcaite hyasthirā bhāvā yauvanāni dhanāni ca

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम् ।
अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम्

asthiraṃ jīvitaṃ loke asthiraṃ dhanayauvanam |
asthiraṃ puttradārādyaṃ dharmaḥ kīrtiryaśaḥ sthiram

शत जीवितमत्यल्पं रात्रिस्तस्यार्धहारिणी ।
व्याधिशोकजरायासैरर्धं तदपि निष्फलम्

śata jīvitamatyalpaṃ rātristasyārdhahāriṇī |
vyādhiśokajarāyāsairardhaṃ tadapi niṣphalam

आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्थितकिञ्चिदर्धमधिकं बाल्यस्य काले गतम् ।
किञ्चिद्वन्धुवियोगदुः खमरणैर्भूपालसेवागतं शेषं वारितरङ्गगर्भचपलं मानेन किं मानिनाम्

āyurvarṣaśataṃ nṛṇāṃ parimitaṃ rātrau tadardhaṃ gataṃ tasyārdhasthitakiñcidardhamadhikaṃ bālyasya kāle gatam |
kiñcidvandhuviyogaduḥ khamaraṇairbhūpālasevāgataṃ śeṣaṃ vāritaraṅgagarbhacapalaṃ mānena kiṃ māninām

अहोरात्रमयो लोके जरारूपेण संचरेत् ।
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा

ahorātramayo loke jarārūpeṇa saṃcaret |
mṛtyurgrasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत् ।
सर्वसत्त्वहितार्थाय पशोरिव विचेष्टितम्

gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato na cet |
sarvasattvahitārthāya paśoriva viceṣṭitam

अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमये बहुभिर्वितर्कितस्य ।
उदरभरणमात्रतुष्टबुद्धेः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः

ahitahitavicāraśūnyabuddheḥ śrutisamaye bahubhirvitarkitasya |
udarabharaṇamātratuṣṭabuddheḥ puruṣapaśośca paśośca ko viśeṣaḥ

शौर्ये तपसि दाने च यस्य न प्रथितं यशः ।
विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः

śaurye tapasi dāne ca yasya na prathitaṃ yaśaḥ |
vidyāyāmarthalābhe vā māturuccāra eva saḥ

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानैः ।
तन्नाम जीवितमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

yajjīvyate kṣaṇamapi prathitaṃ manuṣyairvijñānavikramayaśobhirabhagnamānaiḥ |
tannāma jīvitamiti pravadanti tajjñāḥ kāko'pi jīvati ciraṃ ca baliṃ ca bhuṅkte

किं जीवितेन धनमानविवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीतिसशङ्कितेन ।
सिंहव्रतं चरत गच्छत मा विषादं काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

kiṃ jīvitena dhanamānavivarjitena mitreṇa kiṃ bhavati bhītisaśaṅkitena |
siṃhavrataṃ carata gacchata mā viṣādaṃ kāko'pi jīvati ciraṃ ca baliṃ ca bhuṅkte

यो वात्मनीह न गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्रकार्ये ।
किं तस्य जीवितफलेनमनुष्यलोके काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

yo vātmanīha na gurau na ca bhṛtyavarge dīne dayāṃ na kurute na ca mitrakārye |
kiṃ tasya jīvitaphalenamanuṣyaloke kāko'pi jīvati ciraṃ ca baliṃ ca bhuṅkte

यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च ।
स लौहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति

yasya trivargaśūnyāni dinānyāyānti yānti ca |
sa lauhakārabhastreva śvasannapi na jīvati

स्वाधीनवृत्तेः साफल्यं न पराधीनवर्तिता ।
ये पराधीनकर्माणो जीवन्तोऽपि च ते मृताः

svādhīnavṛtteḥ sāphalyaṃ na parādhīnavartitā |
ye parādhīnakarmāṇo jīvanto'pi ca te mṛtāḥ

सु
पूरा वै कापुरुषाः सु
पूरो मूषिकाञ्जलिः ।
असन्तुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति

su
pūrā vai kāpuruṣāḥ su
pūro mūṣikāñjaliḥ |
asantuṣṭaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati

अभ्रच्छाया तृणादग्निर्नोचसेवा पथो जलम् ।
वेश्यारागः खले प्रीतिः षडेते बुद्वुदोपमाः

abhracchāyā tṛṇādagnirnocasevā patho jalam |
veśyārāgaḥ khale prītiḥ ṣaḍete budvudopamāḥ

वाचा विहितसार्थेन लोको न च सुखायते ।
जीवितं मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम्

vācā vihitasārthena loko na ca sukhāyate |
jīvitaṃ mānamūlaṃ hi māne mlāne kutaḥ sukham

अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् ।
बलं मूर्खस्य मौनं हि तस्करस्यानृतं बलम्

abalasya balaṃ rājā bālasya ruditaṃ balam |
balaṃ mūrkhasya maunaṃ hi taskarasyānṛtaṃ balam

यथायथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति ।
तथातथास्य मेधा स्याद्विज्ञानं चास्य रोचते

yathāyathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati |
tathātathāsya medhā syādvijñānaṃ cāsya rocate

यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिम् ।
तथातथा हि सर्वत्र श्लिष्यते लोकसुप्रियः

yathāyathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute matim |
tathātathā hi sarvatra śliṣyate lokasupriyaḥ

लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यति त्रिभिः ।
तस्माल्लोभो न कर्तव्यः प्रमादो नोन विश्वसेत्

lobhapramādaviśvāsaiḥ puruṣo naśyati tribhiḥ |
tasmāllobho na kartavyaḥ pramādo nona viśvaset

तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् ।
उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं वै ह्यभीतवत्

tāvadbhayasya bhetavyaṃ yāvadbhayamanāgatam |
utpanne tu bhaye tīvre sthātavyaṃ vai hyabhītavat

ऋणशेषं चाग्निशेषं व्याधिशेषं तथैव च ।
पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत्

ṛṇaśeṣaṃ cāgniśeṣaṃ vyādhiśeṣaṃ tathaiva ca |
punaḥ punaḥ pravardhante tasmāccheṣaṃ na kārayet

कृते प्रतिकृतं कुर्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् ।
न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत्

kṛte pratikṛtaṃ kuryāddhiṃsite pratihiṃsitam |
na tatra doṣaṃ paśyāmi duṣṭe doṣaṃ samācaret

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ।
वर्जयेत्तादृशं मित्रं मायामयमरिं तथा

parokṣe kāryahantāraṃ pratyakṣe priyavādinam |
varjayettādṛśaṃ mitraṃ māyāmayamariṃ tathā

दुर्जनस्य हि संगेन सुजनोऽपि विनश्यति ।
प्रसन्नमपि पानीयं कर्दमैः कलुषीकृतम्

durjanasya hi saṃgena sujano'pi vinaśyati |
prasannamapi pānīyaṃ kardamaiḥ kaluṣīkṛtam

स भुङ्क्ते सद्विजो भुङ्क्ते समशेषनिरूपणम् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्विजः पूज्यः प्रयत्नतः

sa bhuṅkte sadvijo bhuṅkte samaśeṣanirūpaṇam |
tasmātsarvaprayatnena dvijaḥ pūjyaḥ prayatnataḥ

तद्भुज्यते यद्द्विजभुक्तशेषं स बुद्धिमान्यो न करोति पापम् ।
तत्सौहृदं यक्रियते परोक्षे दम्भैर्विना यः क्रियते स धर्मः

tadbhujyate yaddvijabhuktaśeṣaṃ sa buddhimānyo na karoti pāpam |
tatsauhṛdaṃ yakriyate parokṣe dambhairvinā yaḥ kriyate sa dharmaḥ

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् ।
धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति नैतत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्

na sā sabhā yatra na santi vṛddhāḥ vṛddhā na te ye na vadanti dharmam |
dharmaḥ sa no yatra na satyamasti naitatsatyaṃ yacchalenānuviddham

ब्राह्मणोऽपि मनुष्याणामादित्यश्चैव तेजसाम् ।
शिरोऽपि सर्वगात्राणां व्रतानां सत्यमुत्तमम्

brāhmaṇo'pi manuṣyāṇāmādityaścaiva tejasām |
śiro'pi sarvagātrāṇāṃ vratānāṃ satyamuttamam

तन्मङ्गलं यत्र मनः प्रसन्नं तज्जीवनं यन्न परस्य सेवा ।
तदर्जितं यत्स्वजनेन भुक्तं तद्गर्जितं यत्समरे रिपूणाम्

tanmaṅgalaṃ yatra manaḥ prasannaṃ tajjīvanaṃ yanna parasya sevā |
tadarjitaṃ yatsvajanena bhuktaṃ tadgarjitaṃ yatsamare ripūṇām

सा स्त्रीया न मदं कुर्यात्स सुखी तृष्णयोज्झितः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः

sā strīyā na madaṃ kuryātsa sukhī tṛṣṇayojjhitaḥ |
tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ puruṣaḥ sa jitendriyaḥ

तत्र मुक्तादरस्नेहो विलुप्तं यत्र सौहृदम् ।
तदेव केवलं श्लघ्यं यस्यात्मा क्रियते स्तुतौ

tatra muktādarasneho viluptaṃ yatra sauhṛdam |
tadeva kevalaṃ ślaghyaṃ yasyātmā kriyate stutau

नदीनामग्निहोत्राणां भारतस्य कलस्य च ।
मूलान्वेषो न कर्तव्यो मूलाद्दोषो न हीयते

nadīnāmagnihotrāṇāṃ bhāratasya kalasya ca |
mūlānveṣo na kartavyo mūlāddoṣo na hīyate

लवणजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तं च मैथुनम् ।
षैशुन्यं जनवार्तान्तं वित्तं दुः खत्रयान्तकम्

lavaṇajalāntā nadyaḥ strībhedāntaṃ ca maithunam |
ṣaiśunyaṃ janavārtāntaṃ vittaṃ duḥ khatrayāntakam

राज्यश्रीर्ब्रह्मशापान्ता पापान्तं ब्रह्मवर्चसम् ।
आचान्तं घोषवासान्तं कुलस्यान्तं स्त्रिया प्रभो
सर्वे क्षयान्ता निलयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्

rājyaśrīrbrahmaśāpāntā pāpāntaṃ brahmavarcasam |
ācāntaṃ ghoṣavāsāntaṃ kulasyāntaṃ striyā prabho
sarve kṣayāntā nilayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam

यदीच्छेत्पुनरागन्तुं नातिदूरमनुव्रजेत् ।
उदकान्तान्निवर्तेत स्निग्धवर्णाच्च पादपात्

yadīcchetpunarāgantuṃ nātidūramanuvrajet |
udakāntānnivarteta snigdhavarṇācca pādapāt

अनायके न वस्तव्यं न चैव बहुनायके ।
स्त्रीनायके न वस्तव्यं वस्तव्यं बालनायके

anāyake na vastavyaṃ na caiva bahunāyake |
strīnāyake na vastavyaṃ vastavyaṃ bālanāyake

पिता रक्षति कौमारे भत्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रस्तु स्थविरे काले न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

pitā rakṣati kaumāre bhattā rakṣati yauvane |
putrastu sthavire kāle na strī svātantryamarhati

त्यजेद्वन्ध्यामष्टमेऽब्दे नवमे तु मृतप्रिजाम् ।
एकादशे स्त्रीजननीं सद्यश्चाप्रियावादिनीम्

tyajedvandhyāmaṣṭame'bde navame tu mṛtaprijām |
ekādaśe strījananīṃ sadyaścāpriyāvādinīm

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भिया परिजनस्य च ।
अर्थादपेतमर्यादास्त्रयस्तिष्ठन्ति भर्तृषु

anarthitvānmanuṣyāṇāṃ bhiyā parijanasya ca |
arthādapetamaryādāstrayastiṣṭhanti bhartṛṣu

अश्वं श्रान्तं गजं मत्तं गावः प्रथमसूतिकाः ।
अनूदके च मण्डूकान्प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत्

aśvaṃ śrāntaṃ gajaṃ mattaṃ gāvaḥ prathamasūtikāḥ |
anūdake ca maṇḍūkānprājño dūreṇa varjayet

अर्थातुराणां न सुहृन्न बन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जा ।
चिन्तातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न बलं न तेजः

arthāturāṇāṃ na suhṛnna bandhuḥ kāmāturāṇāṃ na bhayaṃ na lajjā |
cintāturāṇāṃ na sukhaṃ na nidrā kṣudhāturāṇāṃ na balaṃ na tejaḥ

कुतो निद्रा दरिद्रस्य परप्रेष्यवरस्य च ।
परनारीप्रसक्तस्य परद्रव्यहरस्य च

kuto nidrā daridrasya parapreṣyavarasya ca |
paranārīprasaktasya paradravyaharasya ca

सुखं स्वपित्यनृणवान्व्याधिमुक्तश्च यो नरः ।
सावकाशस्तु वै भुङ्क्ते यस्तु दारैर्न सङ्गतः

sukhaṃ svapityanṛṇavānvyādhimuktaśca yo naraḥ |
sāvakāśastu vai bhuṅkte yastu dārairna saṅgataḥ

अम्भसः परिमाणे उन्नतं कमलं भवेत् ।
स्वस्वामिना बलवता भृत्यो भवति गर्वितः

ambhasaḥ parimāṇe unnataṃ kamalaṃ bhavet |
svasvāminā balavatā bhṛtyo bhavati garvitaḥ

स्थानस्थितस्य पद्मस्य मित्रे वरुणभास्करौ ।
स्थानच्युतस्य तस्यैव क्लेदशोषणकारकौ

sthānasthitasya padmasya mitre varuṇabhāskarau |
sthānacyutasya tasyaiva kledaśoṣaṇakārakau

ये पदस्थस्य मित्त्राणि ते तस्य रिपुतां गताः ।
भानोः पद्मे जले प्रीतिः स्थलोद्धरणशोषणः

ye padasthasya mittrāṇi te tasya riputāṃ gatāḥ |
bhānoḥ padme jale prītiḥ sthaloddharaṇaśoṣaṇaḥ

स्थानस्थितानि पूज्यन्ते पूज्यन्ते च पदे स्थिताः ।
स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते केशा दन्ता नखा नराः

sthānasthitāni pūjyante pūjyante ca pade sthitāḥ |
sthānabhraṣṭā na pūjyante keśā dantā nakhā narāḥ

आचारः कुलमाख्यति देशमाख्याति भाषितम् ।
सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम्

ācāraḥ kulamākhyati deśamākhyāti bhāṣitam |
sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam

वृथा वृष्टिः समुद्रस्य वृथा तृप्तस्य भोजनम् ।
वृथा दानं समृद्धस्य नीचस्य सुकृतं वथा

vṛthā vṛṣṭiḥ samudrasya vṛthā tṛptasya bhojanam |
vṛthā dānaṃ samṛddhasya nīcasya sukṛtaṃ vathā

दूरस्थोऽपि समीपस्थो यो यस्य हृदये स्थितः ।
हृदयादपि निष्क्रान्तः समीपस्थोऽपि दूरतः

dūrastho'pi samīpastho yo yasya hṛdaye sthitaḥ |
hṛdayādapi niṣkrāntaḥ samīpastho'pi dūrataḥ

मुखभङ्गः स्वरो दीनो गात्रस्वेदो महद्भयम् ।
मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके

mukhabhaṅgaḥ svaro dīno gātrasvedo mahadbhayam |
maraṇe yāni cihnāni tāni cihnāni yācake

कुब्जस्य कीटघातस्य वातान्निष्कासितस्य च ।
शिखरे वसतस्तस्य वरं जन्म न याचितम्

kubjasya kīṭaghātasya vātānniṣkāsitasya ca |
śikhare vasatastasya varaṃ janma na yācitam

जगत्पतिर्हि याचित्वा विष्णुर्वामनतां यतः ।
कान्योऽधिकतरस्तस्य योर्ऽथो याति न लाघवम्

jagatpatirhi yācitvā viṣṇurvāmanatāṃ yataḥ |
kānyo'dhikatarastasya yor'tho yāti na lāghavam

माता शत्रुः पिता वैरी बाला येन न पाठिताः ।
सभामध्ये न शोभन्ते हंसमध्ये बकायथा

mātā śatruḥ pitā vairī bālā yena na pāṭhitāḥ |
sabhāmadhye na śobhante haṃsamadhye bakāyathā

विद्या नाम कुरूपरूपमधिकं विद्यातिगुप्तं धनं विद्या साधुकरी जनप्रियकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
विद्या बन्धुजनार्तिनाशनकरी विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता हि मनुजो विद्यविहीनः पशुः

vidyā nāma kurūparūpamadhikaṃ vidyātiguptaṃ dhanaṃ vidyā sādhukarī janapriyakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ |
vidyā bandhujanārtināśanakarī vidyā paraṃ daivataṃ vidyā rājasu pūjitā hi manujo vidyavihīnaḥ paśuḥ

गृहे चाभ्यन्तरे द्रव्यं लग्नं चैव तु दृश्यते ।
अशेषं हरणीयं च विद्या न ह्रियते परैः

gṛhe cābhyantare dravyaṃ lagnaṃ caiva tu dṛśyate |
aśeṣaṃ haraṇīyaṃ ca vidyā na hriyate paraiḥ

शौनकीयं नीतिसारं विष्णुः सर्वत्रतानि च ।
कथयामास वैपूर्वं तत्र शुश्राव शङ्करः ।
शङ्करादशृणोद्व्यासो व्यासादस्माभिरेव च

śaunakīyaṃ nītisāraṃ viṣṇuḥ sarvatratāni ca |
kathayāmāsa vaipūrvaṃ tatra śuśrāva śaṅkaraḥ |
śaṅkarādaśṛṇodvyāso vyāsādasmābhireva ca