अध्याय 108: बृहस्पति नीतिसार: सत्सङ्ग और सुभार्या

नीतिसारं प्रवक्ष्यामि अर्थशास्त्रादिसंश्रितम् ।
राजादिभ्यो हितं पुण्यमायुः स्वर्गादिदायकम्

nītisāraṃ pravakṣyāmi arthaśāstrādisaṃśritam |
rājādibhyo hitaṃ puṇyamāyuḥ svargādidāyakam

सद्भिः सङ्गं प्रकुर्वीत सिद्धिकामः सदा नरः ।
नासद्भिरिहलोकाय परलोकाय वा हितम्

sadbhiḥ saṅgaṃ prakurvīta siddhikāmaḥ sadā naraḥ |
nāsadbhirihalokāya paralokāya vā hitam

वर्जयेत्क्षुद्रसंवादमदुष्टस्य तु दर्शनम् ।
विरोधं सह मित्रेण संप्रीतिं शत्रुसेविना

varjayetkṣudrasaṃvādamaduṣṭasya tu darśanam |
virodhaṃ saha mitreṇa saṃprītiṃ śatrusevinā

मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च ।
दुष्टानां संप्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति

mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭastrībharaṇena ca |
duṣṭānāṃ saṃprayogeṇa paṇḍito'pyavasīdati

ब्राह्मणं बालिशं क्षत्त्रमयोद्धारं विशं जडम् ।
शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत्

brāhmaṇaṃ bāliśaṃ kṣattramayoddhāraṃ viśaṃ jaḍam |
śūdramakṣarasaṃyuktaṃ dūrataḥ parivarjayet

कालेन रिपुणासन्धिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्यकारणमाश्रित्य कालं क्षिपति पण्डितः

kālena ripuṇāsandhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ |
kāryakāraṇamāśritya kālaṃ kṣipati paṇḍitaḥ

कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः

kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ |
kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ

कालेषु हरते वीर्यं काले गर्भे च वर्तते ।
कालो जनयते सृष्टिं पुनः कालोऽपि संहरेत्

kāleṣu harate vīryaṃ kāle garbhe ca vartate |
kālo janayate sṛṣṭiṃ punaḥ kālo'pi saṃharet

कालः सूक्ष्मगतिर्नित्यं द्विविधश्चेह भाव्यते ।
स्थूलसंग्रहचारेण सूक्ष्मचारान्तरेण च

kālaḥ sūkṣmagatirnityaṃ dvividhaśceha bhāvyate |
sthūlasaṃgrahacāreṇa sūkṣmacārāntareṇa ca

नीतिसारं सुरेन्द्राय इममूच बृहस्पतिः ।
सर्वज्ञो येन चेन्द्रोऽभूद्दैत्यान्हत्वाप्नुयाद्दिवम्

nītisāraṃ surendrāya imamūca bṛhaspatiḥ |
sarvajño yena cendro'bhūddaityānhatvāpnuyāddivam

राजर्षिब्राह्मणैः कार्यं देवविप्रादिपूजनम् ।
अश्वमेधेन यष्टब्यं महापातकनाशनम्

rājarṣibrāhmaṇaiḥ kāryaṃ devaviprādipūjanam |
aśvamedhena yaṣṭabyaṃ mahāpātakanāśanam

उत्तमैः सह साङ्गत्यं पण्डितैः सह सत्कथाम् ।
अलुब्धैः सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति

uttamaiḥ saha sāṅgatyaṃ paṇḍitaiḥ saha satkathām |
alubdhaiḥ saha mitratvaṃ kurvāṇo nāvasīdati

परीवादं परार्थं च परिहासं परस्त्रियम् ।
परवेश्मनि वासं च न कुर्वीत कदाचन

parīvādaṃ parārthaṃ ca parihāsaṃ parastriyam |
paraveśmani vāsaṃ ca na kurvīta kadācana

परोऽपि हितवाबन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः ।
अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम्

paro'pi hitavābandhurbandhurapyahitaḥ paraḥ |
ahito dehajo vyādhirhitamāraṇyamauṣadham

स बन्धुर्यो हिते युक्तः स पिता यस्तु पोषकः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते

sa bandhuryo hite yuktaḥ sa pitā yastu poṣakaḥ |
tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate

स भृत्यो यो विधेयस्तु तद्बीजं यत्प्ररोहति ।
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यस्तु जीवति

sa bhṛtyo yo vidheyastu tadbījaṃ yatprarohati |
sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yastu jīvati

स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति ।
गुणधर्मविहीनो यो निष्फल तस्य जीवनम्

sa jīvati guṇā yasya dharmo yasya sa jīvati |
guṇadharmavihīno yo niṣphala tasya jīvanam

सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्याया प्रियंवदा ।
सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता

sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryāyā priyaṃvadā |
sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā

नित्य स्नाता सुगन्धा च नित्यं च प्रियवादिनी ।
अल्पभुक्ताल्पभाषी च सततं मङ्गलैर्युता

nitya snātā sugandhā ca nityaṃ ca priyavādinī |
alpabhuktālpabhāṣī ca satataṃ maṅgalairyutā

सततं धर्मबहुला सततं च पतिप्रिया ।
सततं प्रियवक्री च सततं त्वृतुकामिनी

satataṃ dharmabahulā satataṃ ca patipriyā |
satataṃ priyavakrī ca satataṃ tvṛtukāminī

एतदादिक्रियायुक्ता सर्वसौ भाग्यवर्धिनी ।
यस्येदृशी भवेद्भाय्या स देवेन्द्रोन मानुषः

etadādikriyāyuktā sarvasau bhāgyavardhinī |
yasyedṛśī bhavedbhāyyā sa devendrona mānuṣaḥ

यस्य भार्या विरूपाक्षी कश्मला कलहप्रिया ।
उत्तरोत्तरवादा स्या सा जरा न जरा जरा

yasya bhāryā virūpākṣī kaśmalā kalahapriyā |
uttarottaravādā syā sā jarā na jarā jarā

यस्य भार्या श्रितान्यञ्च परवेश्माभिकाङ्क्षिणी ।
कुक्रिया त्यक्तलज्जा च सा जरा न जरा जरा

yasya bhāryā śritānyañca paraveśmābhikāṅkṣiṇī |
kukriyā tyaktalajjā ca sā jarā na jarā jarā

यस्य भार्या गुणज्ञा च भर्तारमनुगामिनी ।
अल्पाल्पेन तु सन्तुष्टा सा प्रिया न प्रिया प्रिया

yasya bhāryā guṇajñā ca bhartāramanugāminī |
alpālpena tu santuṣṭā sā priyā na priyā priyā

दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः ।
ससर्पे च गृहे वासोमृत्युरेव न संशयः

duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaścottaradāyakaḥ |
sasarpe ca gṛhe vāsomṛtyureva na saṃśayaḥ

त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् ।
कुरु पुण्यमहोरात्र स्मर नित्यमनित्यताम्

tyaja durjanasaṃsargaṃ bhaja sādhusamāgamam |
kuru puṇyamahorātra smara nityamanityatām

व्यालीकण्ठप्रदेशाह्यपि च फणभृद्भाषणा या च रौद्री या कृष्णा व्याकुलागी रुधिरनयनसंव्याकुला व्याघ्रकल्पा ।
क्रोधे यैवोग्रवक्त्रा स्फुरदनलशिखा काकजिह्वा कराला सेव्या न स्त्री विदग्धा परपुरगमना भ्रान्तचित्ता विराक्त

vyālīkaṇṭhapradeśāhyapi ca phaṇabhṛdbhāṣaṇā yā ca raudrī yā kṛṣṇā vyākulāgī rudhiranayanasaṃvyākulā vyāghrakalpā |
krodhe yaivogravaktrā sphuradanalaśikhā kākajihvā karālā sevyā na strī vidagdhā parapuragamanā bhrāntacittā virākta

सक्तिः सुतोके सुकृतं कृतघ्ने शतिं च वह्नौ हैमे ।
उत्पद्यते दैववशात्कदाचिद्वेश्यासु रागो न भवेत्कदाचित्

saktiḥ sutoke sukṛtaṃ kṛtaghne śatiṃ ca vahnau haime |
utpadyate daivavaśātkadācidveśyāsu rāgo na bhavetkadācit

भुजङ्गमे वेश्मनि दृष्टिदृष्टे व्याधौ चिकित्साविनिवर्तिते च ।
देहे च बाल्यादिवयोऽन्विते च काला वृतोऽसौ लभते धृतिं कः

bhujaṅgame veśmani dṛṣṭidṛṣṭe vyādhau cikitsāvinivartite ca |
dehe ca bālyādivayo'nvite ca kālā vṛto'sau labhate dhṛtiṃ kaḥ