अध्याय 2: मनु के अन्य पुत्र और उनके वंश

एवं गतेऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वतः सुते ।
पुत्रकामः तपस्तेपे यमुनायां शतं समाः

evaṃ gate'tha sudyumne manurvaivasvataḥ sute |
putrakāmaḥ tapastepe yamunāyāṃ śataṃ samāḥ

ततोऽयजन् मनुर्देवं अपत्यार्थं हरिं प्रभुम् ।
इक्ष्वाकु पूर्वजान् पुत्रान् लेभे स्वसदृशान् दश

tato'yajan manurdevaṃ apatyārthaṃ hariṃ prabhum |
ikṣvāku pūrvajān putrān lebhe svasadṛśān daśa

पृषध्रस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः ।
पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः

pṛṣadhrastu manoḥ putro gopālo guruṇā kṛtaḥ |
pālayāmāsa gā yatto rātryāṃ vīrāsanavrataḥ

एकदा प्राविशद् गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति ।
शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे

ekadā prāviśad goṣṭhaṃ śārdūlo niśi varṣati |
śayānā gāva utthāya bhītāstā babhramurvraje

एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा ।
तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽनुससार ह

ekāṃ jagrāha balavān sā cukrośa bhayāturā |
tasyāstu kranditaṃ śrutvā pṛṣadhro'nusasāra ha

खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि ।
अजानन् अहनद् बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया

khaḍgamādāya tarasā pralīnoḍugaṇe niśi |
ajānan ahanad babhroḥ śiraḥ śārdūlaśaṅkayā

व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्ततः ।
निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन्

vyāghro'pi vṛkṇaśravaṇo nistriṃśāgrāhatastataḥ |
niścakrāma bhṛśaṃ bhīto raktaṃ pathi samutsṛjan

मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्रः परवीरहा ।
अद्राक्षीत् स्वहतां बभ्रुं व्युष्टायां निशि दुःखितः

manyamāno hataṃ vyāghraṃ pṛṣadhraḥ paravīrahā |
adrākṣīt svahatāṃ babhruṃ vyuṣṭāyāṃ niśi duḥkhitaḥ

तं शशाप कुलाचार्यः कृतागसं अकामतः ।
न क्षत्रबन्धुः शूद्रस्त्वं कर्मणा भवितामुना

taṃ śaśāpa kulācāryaḥ kṛtāgasaṃ akāmataḥ |
na kṣatrabandhuḥ śūdrastvaṃ karmaṇā bhavitāmunā

एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलिः ।
अधारयद् व्रतं वीर ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियम्

evaṃ śaptastu guruṇā pratyagṛhṇāt kṛtāñjaliḥ |
adhārayad vrataṃ vīra ūrdhvaretā munipriyam

वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले ।
एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् समः

vāsudeve bhagavati sarvātmani pare'male |
ekāntitvaṃ gato bhaktyā sarvabhūtasuhṛt samaḥ

विमुक्तसंगः शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रहः ।
यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मनः

vimuktasaṃgaḥ śāntātmā saṃyatākṣo'parigrahaḥ |
yadṛcchayopapannena kalpayan vṛttimātmanaḥ

आत्मनि आत्मानमाधाय ज्ञानतृप्तः समाहितः ।
विचचार महीमेतां जडान्ध-बधिराकृतिः

ātmani ātmānamādhāya jñānatṛptaḥ samāhitaḥ |
vicacāra mahīmetāṃ jaḍāndha-badhirākṛtiḥ

एवं वृत्तो वनं गत्वा दृष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम् ।
तेनोपयुक्तकरणो ब्रह्म प्राप परं मुनिः

evaṃ vṛtto vanaṃ gatvā dṛṣṭvā dāvāgnimutthitam |
tenopayuktakaraṇo brahma prāpa paraṃ muniḥ

कविः कनीयान् विषयेषु निःस्पृहो
विसृज्य राज्यं सह बन्धुभिर्वनम् ।
निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषं
विवेश कैशोरवयाः परं गतः

kaviḥ kanīyān viṣayeṣu niḥspṛho
visṛjya rājyaṃ saha bandhubhirvanam |
niveśya citte puruṣaṃ svarociṣaṃ
viveśa kaiśoravayāḥ paraṃ gataḥ

करूषान् मानवाद् आसन् कारूषाः क्षत्रजातयः ।
उत्तरापथगोप्तारो ब्रह्मण्या धर्मवत्सलाः

karūṣān mānavād āsan kārūṣāḥ kṣatrajātayaḥ |
uttarāpathagoptāro brahmaṇyā dharmavatsalāḥ

धृष्टाद् धार्ष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ ।
नृगस्य वंशः सुमतिः भूतज्योतिः ततो वसुः

dhṛṣṭād dhārṣṭamabhūt kṣatraṃ brahmabhūyaṃ gataṃ kṣitau |
nṛgasya vaṃśaḥ sumatiḥ bhūtajyotiḥ tato vasuḥ

वसोः प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवान् ओघवत्पिता ।
कन्या चौघवती नाम सुदर्शन उवाह ताम्

vasoḥ pratīkastatputra oghavān oghavatpitā |
kanyā caughavatī nāma sudarśana uvāha tām

चित्रसेनो नरिष्यन्ताद् ऋक्षस्तस्य सुतोऽभवत् ।
तस्य मीढ्वांस्ततः पूर्ण इन्द्रसेनस्तु तत्सुतः

citraseno nariṣyantād ṛkṣastasya suto'bhavat |
tasya mīḍhvāṃstataḥ pūrṇa indrasenastu tatsutaḥ

वीतिहोत्रस्तु इन्द्रसेनात् तस्य सत्यश्रवा अभूत् ।
उरुश्रवाः सुतस्तस्य देवदत्तस्ततोऽभवत्

vītihotrastu indrasenāt tasya satyaśravā abhūt |
uruśravāḥ sutastasya devadattastato'bhavat

ततोऽग्निवेश्यो भगवान् अग्निः स्वयं अभूत्सुतः ।
कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महान् ऋषिः

tato'gniveśyo bhagavān agniḥ svayaṃ abhūtsutaḥ |
kānīna iti vikhyāto jātūkarṇyo mahān ṛṣiḥ

ततो ब्रह्मकुलं जातं आग्निवेश्यायनं नृप ।
नरिष्यन्तान्वयः प्रोक्तो दिष्टवंशमतः शृणु

tato brahmakulaṃ jātaṃ āgniveśyāyanaṃ nṛpa |
nariṣyantānvayaḥ prokto diṣṭavaṃśamataḥ śṛṇu

नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्यः कर्मणा वैश्यतां गतः ।
भलन्दनः सुतस्तस्य वत्सप्रीतिः भलन्दनात्

nābhāgo diṣṭaputro'nyaḥ karmaṇā vaiśyatāṃ gataḥ |
bhalandanaḥ sutastasya vatsaprītiḥ bhalandanāt

वत्सप्रीतेः सुतः प्रांशुः तत्सुतं प्रमतिं विदुः ।
खनित्रः प्रमतेः तस्मात् चाक्षुषोऽथ विविंशतिः

vatsaprīteḥ sutaḥ prāṃśuḥ tatsutaṃ pramatiṃ viduḥ |
khanitraḥ pramateḥ tasmāt cākṣuṣo'tha viviṃśatiḥ

विविंशतेः सुतो रंभः खनीनेत्रोऽस्य धार्मिकः ।
करन्धमो महाराज तस्यासीद् आत्मजो नृप

viviṃśateḥ suto raṃbhaḥ khanīnetro'sya dhārmikaḥ |
karandhamo mahārāja tasyāsīd ātmajo nṛpa

तस्य आवीक्षित् सुतो यस्य मरुत्तः चक्रवर्ति अभूत् ।
संवर्तोऽयाजयद् यं वै महायोग्यङ्गिरःसुतः

tasya āvīkṣit suto yasya maruttaḥ cakravarti abhūt |
saṃvarto'yājayad yaṃ vai mahāyogyaṅgiraḥsutaḥ

मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्योऽस्ति कश्चन ।
सर्वं हिरण्मयं त्वासीत् यत्किञ्चिच्चास्य शोभनम्

maruttasya yathā yajño na tathānyo'sti kaścana |
sarvaṃ hiraṇmayaṃ tvāsīt yatkiñciccāsya śobhanam

अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ।
मरुतः परिवेष्टारो विश्वेदेवाः सभासदः

amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ |
marutaḥ pariveṣṭāro viśvedevāḥ sabhāsadaḥ

मरुत्तस्य दमः पुत्रः तस्यासीद् राज्यवर्धनः ।
सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सौधृतेयो नरः सुतः

maruttasya damaḥ putraḥ tasyāsīd rājyavardhanaḥ |
sudhṛtistatsuto jajñe saudhṛteyo naraḥ sutaḥ

तत्सुतः केवलः तस्माद् बन्धुमान् वेगवान् ततः ।
बुधस्तस्याभवद् यस्य तृणबिन्दुर्महीपतिः

tatsutaḥ kevalaḥ tasmād bandhumān vegavān tataḥ |
budhastasyābhavad yasya tṛṇabindurmahīpatiḥ

तं भेजेऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम् ।
वराप्सरा यतः पुत्राः कन्या च इडविडाभवत्

taṃ bheje'lambuṣā devī bhajanīyaguṇālayam |
varāpsarā yataḥ putrāḥ kanyā ca iḍaviḍābhavat

यस्यां उत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम् ।
प्रादाय विद्यां परमां ऋषिर्योगेश्वरः पितुः

yasyāṃ utpādayāmāsa viśravā dhanadaṃ sutam |
prādāya vidyāṃ paramāṃ ṛṣiryogeśvaraḥ pituḥ

विशालः शून्यबन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुताः ।
विशालो वंशकृद् राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम्

viśālaḥ śūnyabandhuśca dhūmraketuśca tatsutāḥ |
viśālo vaṃśakṛd rājā vaiśālīṃ nirmame purīm

हेमचन्द्रः सुतस्तस्य धूम्राक्षः तस्य चात्मजः ।
तत्पुत्रात् संयमादासीत् कृशाश्वः सहदेवजः

hemacandraḥ sutastasya dhūmrākṣaḥ tasya cātmajaḥ |
tatputrāt saṃyamādāsīt kṛśāśvaḥ sahadevajaḥ

कृशाश्वात् सोमदत्तोऽभूद् योऽश्वमेधैः इडस्पतिम् ।
इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रिताम्

kṛśāśvāt somadatto'bhūd yo'śvamedhaiḥ iḍaspatim |
iṣṭvā puruṣamāpāgryāṃ gatiṃ yogeśvarāśritām

सौमदत्तिस्तु सुमतिः तत्सुतो जनमेजयः ।
एते वैशालभूपालाः तृणबिन्दोर्यशोधराः

saumadattistu sumatiḥ tatsuto janamejayaḥ |
ete vaiśālabhūpālāḥ tṛṇabindoryaśodharāḥ