अध्याय 1: वैवस्वत मनु का वंश: इला और सुद्युम्न

मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे ।
वीर्याणि अनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च

manvantarāṇi sarvāṇi tvayoktāni śrutāni me |
vīryāṇi anantavīryasya harestatra kṛtāni ca

योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिः द्रविडेश्वरः ।
ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया

yo'sau satyavrato nāma rājarṣiḥ draviḍeśvaraḥ |
jñānaṃ yo'tītakalpānte lebhe puruṣasevayā

स वै विवस्वतः पुत्रो मनुः आसीद् इति श्रुतम् ।
त्वत्तस्तस्य सुताः प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः

sa vai vivasvataḥ putro manuḥ āsīd iti śrutam |
tvattastasya sutāḥ proktā ikṣvākupramukhā nṛpāḥ

तेषां वंशं पृथग्ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च ।
कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि नः

teṣāṃ vaṃśaṃ pṛthagbrahman vaṃśānucaritāni ca |
kīrtayasva mahābhāga nityaṃ śuśrūṣatāṃ hi naḥ

ये भूता ये भविष्याश्च भवन्ति अद्यतनाश्च ये ।
तेषां नः पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान्

ye bhūtā ye bhaviṣyāśca bhavanti adyatanāśca ye |
teṣāṃ naḥ puṇyakīrtīnāṃ sarveṣāṃ vada vikramān

एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् ।
पृष्टः प्रोवाच भगवान् शुकः परमधर्मवित्

evaṃ parīkṣitā rājñā sadasi brahmavādinām |
pṛṣṭaḥ provāca bhagavān śukaḥ paramadharmavit

श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परंतप ।
न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि

śrūyatāṃ mānavo vaṃśaḥ prācuryeṇa paraṃtapa |
na śakyate vistarato vaktuṃ varṣaśatairapi

परावरेषां भूतानां आत्मा यः पुरुषः परः ।
स एवासीद् इदं विश्वं कल्पान्ते अन्यत् न किञ्चन

parāvareṣāṃ bhūtānāṃ ātmā yaḥ puruṣaḥ paraḥ |
sa evāsīd idaṃ viśvaṃ kalpānte anyat na kiñcana

तस्य नाभेः समभवत् पद्मकोषो हिरण्मयः ।
तस्मिन् जज्ञे महाराज स्वयंभूः चतुराननः

tasya nābheḥ samabhavat padmakoṣo hiraṇmayaḥ |
tasmin jajñe mahārāja svayaṃbhūḥ caturānanaḥ

मरीचिः मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यपः ।
दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वान् अभवत् सुतः

marīciḥ manasastasya jajñe tasyāpi kaśyapaḥ |
dākṣāyaṇyāṃ tato'dityāṃ vivasvān abhavat sutaḥ

ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत ।
श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान्

tato manuḥ śrāddhadevaḥ saṃjñāyāmāsa bhārata |
śraddhāyāṃ janayāmāsa daśa putrān sa ātmavān

इक्ष्वाकुनृगशर्याति दिष्टधृष्ट करूषकान् ।
नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः

ikṣvākunṛgaśaryāti diṣṭadhṛṣṭa karūṣakān |
nariṣyantaṃ pṛṣadhraṃ ca nabhagaṃ ca kaviṃ vibhuḥ

अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल ।
मित्रावरुणयोः इष्टिं प्रजार्थं अकरोद् विभुः

aprajasya manoḥ pūrvaṃ vasiṣṭho bhagavān kila |
mitrāvaruṇayoḥ iṣṭiṃ prajārthaṃ akarod vibhuḥ

तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत ।
दुहित्रर्थं उपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता

tatra śraddhā manoḥ patnī hotāraṃ samayācata |
duhitrarthaṃ upāgamya praṇipatya payovratā

प्रेषितोऽध्वर्युणा होता ध्यायन् तत् सुसमाहितः ।
हविषि व्यचरत् तेन वषट्कारं गृणन् द्विजः

preṣito'dhvaryuṇā hotā dhyāyan tat susamāhitaḥ |
haviṣi vyacarat tena vaṣaṭkāraṃ gṛṇan dvijaḥ

होतुस्तद् व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् ।
तां विलोक्य मनुः प्राह नाति हृष्टमना गुरुम्

hotustad vyabhicāreṇa kanyelā nāma sābhavat |
tāṃ vilokya manuḥ prāha nāti hṛṣṭamanā gurum

भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् ।
विपर्ययं अहो कष्टं मैवं स्याद् ब्रह्मविक्रिया

bhagavan kimidaṃ jātaṃ karma vo brahmavādinām |
viparyayaṃ aho kaṣṭaṃ maivaṃ syād brahmavikriyā

यूयं मंत्रविदो युक्ताः तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
कुतः संकल्पवैषम्यं अनृतं विबुधेष्विव

yūyaṃ maṃtravido yuktāḥ tapasā dagdhakilbiṣāḥ |
kutaḥ saṃkalpavaiṣamyaṃ anṛtaṃ vibudheṣviva

निशम्य तद्वचः तस्य भगवान् प्रपितामहः ।
होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम्

niśamya tadvacaḥ tasya bhagavān prapitāmahaḥ |
hoturvyatikramaṃ jñātvā babhāṣe ravinandanam

एतत् संकल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः ।
तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा

etat saṃkalpavaiṣamyaṃ hotuste vyabhicārataḥ |
tathāpi sādhayiṣye te suprajāstvaṃ svatejasā

एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः ।
अस्तौषीद् आदिपुरुषं इलायाः पुंस्त्वकाम्यया

evaṃ vyavasito rājan bhagavān sa mahāyaśāḥ |
astauṣīd ādipuruṣaṃ ilāyāḥ puṃstvakāmyayā

तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः ।
ददौ इविलाभवत् तेन सुद्युम्नः पुरुषर्षभः

tasmai kāmavaraṃ tuṣṭo bhagavān harirīśvaraḥ |
dadau ivilābhavat tena sudyumnaḥ puruṣarṣabhaḥ

स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने ।
वृतः कतिपयामात्यैः अश्वं आरुह्य सैन्धवम्

sa ekadā mahārāja vicaran mṛgayāṃ vane |
vṛtaḥ katipayāmātyaiḥ aśvaṃ āruhya saindhavam

प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् ।
दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम्

pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ śarāṃśca paramādbhutān |
daṃśito'numṛgaṃ vīro jagāma diśamuttarām

सु कुमातो वनं मेरोः अधस्तात् प्रविवेश ह ।
यत्रास्ते भगवान् शर्वो रममाणः सहोमया

su kumāto vanaṃ meroḥ adhastāt praviveśa ha |
yatrāste bhagavān śarvo ramamāṇaḥ sahomayā

तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्नः परवीरहा ।
अपश्यत् स्त्रियमात्मानं अश्वं च वडवां नृप

tasmin praviṣṭa evāsau sudyumnaḥ paravīrahā |
apaśyat striyamātmānaṃ aśvaṃ ca vaḍavāṃ nṛpa

तथा तदनुगाः सर्वे आत्मलिङ्ग विपर्ययम् ।
दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणाः परस्परम्

tathā tadanugāḥ sarve ātmaliṅga viparyayam |
dṛṣṭvā vimanaso'bhūvan vīkṣamāṇāḥ parasparam

कथं एवं गुणो देशः केन वा भगवन् कृतः ।
प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

kathaṃ evaṃ guṇo deśaḥ kena vā bhagavan kṛtaḥ |
praśnamenaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

एकदा गिरिशं द्रष्टुं ऋषयस्तत्र सुव्रताः ।
दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्

ekadā giriśaṃ draṣṭuṃ ṛṣayastatra suvratāḥ |
diśo vitimirābhāsāḥ kurvantaḥ samupāgaman

तान् विलोक्य अंबिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् ।
भर्तुरङ्गात समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात्

tān vilokya aṃbikā devī vivāsā vrīḍitā bhṛśam |
bharturaṅgāta samutthāya nīvīmāśvatha paryadhāt

ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः ।
निवृत्ताः प्रययुस्तस्मात् नरनारायणाश्रमम्

ṛṣayo'pi tayorvīkṣya prasaṅgaṃ ramamāṇayoḥ |
nivṛttāḥ prayayustasmāt naranārāyaṇāśramam

तदिदं भगवान् आह प्रियायाः प्रियकाम्यया ।
स्थानं यः प्रविशेदेतत् स वै योषिद् भवेदिति

tadidaṃ bhagavān āha priyāyāḥ priyakāmyayā |
sthānaṃ yaḥ praviśedetat sa vai yoṣid bhavediti

तत ऊर्ध्वं वनं तद्वै पुरुषा वर्जयन्ति हि ।
सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद् वनम्

tata ūrdhvaṃ vanaṃ tadvai puruṣā varjayanti hi |
sā cānucarasaṃyuktā vicacāra vanād vanam

अथ तां आश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् ।
स्त्रीभिः परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुधः

atha tāṃ āśramābhyāśe carantīṃ pramadottamām |
strībhiḥ parivṛtāṃ vīkṣya cakame bhagavān budhaḥ

सापि तं चकमे सुभ्रूः सोमराजसुतं पतिम् ।
स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम्

sāpi taṃ cakame subhrūḥ somarājasutaṃ patim |
sa tasyāṃ janayāmāsa purūravasamātmajam

एवं स्त्रीत्वं अनुप्राप्तः सुद्युम्नो मानवो नृपः ।
सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम

evaṃ strītvaṃ anuprāptaḥ sudyumno mānavo nṛpaḥ |
sasmāra sa kulācāryaṃ vasiṣṭhamiti śuśruma

स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडितः ।
सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वं उपाधावत शंकरम्

sa tasya tāṃ daśāṃ dṛṣṭvā kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ |
sudyumnasyāśayan puṃstvaṃ upādhāvata śaṃkaram

तुष्टस्तस्मै स भगवान् ऋषये प्रियमावहन् ।
स्वां च वाचं ऋतां कुर्वन् इदमाह विशाम्पते

tuṣṭastasmai sa bhagavān ṛṣaye priyamāvahan |
svāṃ ca vācaṃ ṛtāṃ kurvan idamāha viśāmpate

मासं पुमान् स भविता मासं स्त्री तव गोत्रजः ।
इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम्

māsaṃ pumān sa bhavitā māsaṃ strī tava gotrajaḥ |
itthaṃ vyavasthayā kāmaṃ sudyumno'vatu medinīm

आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया ।
पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजाः

ācāryānugrahāt kāmaṃ labdhvā puṃstvaṃ vyavasthayā |
pālayāmāsa jagatīṃ nābhyanandan sma taṃ prajāḥ

तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च सुतास्त्रयः ।
दक्षिणापथराजानो बभूवुः धर्मवत्सलाः

tasyotkalo gayo rājan vimalaśca sutāstrayaḥ |
dakṣiṇāpatharājāno babhūvuḥ dharmavatsalāḥ

ततः परिणते काले प्रतिष्ठानपतिः प्रभुः ।
पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम्

tataḥ pariṇate kāle pratiṣṭhānapatiḥ prabhuḥ |
purūravasa utsṛjya gāṃ putrāya gato vanam