अध्याय 23: बलि का सुतल प्रवेश और इन्द्र को स्वर्ग

इत्युक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं
महानुभावोऽखिलसाधुसंमतः ।
बद्धाञ्जलिर्बाष्पकलाकुलेक्षणो
भक्त्युत्कलो गद्गदया गिराब्रवीत्

ityuktavantaṃ puruṣaṃ purātanaṃ
mahānubhāvo'khilasādhusaṃmataḥ |
baddhāñjalirbāṣpakalākulekṣaṇo
bhaktyutkalo gadgadayā girābravīt

अहो प्रणामाय कृतः समुद्यमः
प्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहितः ।
यल्लोकपालैस्त्वदनुग्रहोऽमरैः
अलब्धपूर्वोऽपसदेऽसुरेऽर्पितः

aho praṇāmāya kṛtaḥ samudyamaḥ
prapannabhaktārthavidhau samāhitaḥ |
yallokapālaistvadanugraho'maraiḥ
alabdhapūrvo'pasade'sure'rpitaḥ

इत्युक्त्वा हरिमानत्य ब्रह्माणं सभवं ततः ।
विवेश सुतलं प्रीतो बलिर्मुक्तः सहासुरैः

ityuktvā harimānatya brahmāṇaṃ sabhavaṃ tataḥ |
viveśa sutalaṃ prīto balirmuktaḥ sahāsuraiḥ

एवं इन्द्राय भगवान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् ।
पूरयित्वादितेः कामं अशासत् सकलं जगत्

evaṃ indrāya bhagavān pratyānīya triviṣṭapam |
pūrayitvāditeḥ kāmaṃ aśāsat sakalaṃ jagat

लब्धप्रसादं निर्मुक्तं पौत्रं वंशधरं बलिम् ।
निशाम्य भक्तिप्रवणः प्रह्राद इदमब्रवीत्

labdhaprasādaṃ nirmuktaṃ pautraṃ vaṃśadharaṃ balim |
niśāmya bhaktipravaṇaḥ prahrāda idamabravīt

नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं
न श्रीर्न शर्वः किमुतापरेऽन्ये ।
यन्नोऽसुराणामसि दुर्गपालो
विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताङ्घ्रिः

nemaṃ viriñco labhate prasādaṃ
na śrīrna śarvaḥ kimutāpare'nye |
yanno'surāṇāmasi durgapālo
viśvābhivandyairabhivanditāṅghriḥ

यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन
ब्रह्मादयः शरणदाश्नुवते विभूतीः ।
कस्माद्वयं कुसृतयः खलयोनयस्ते
दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवतः प्रणीताः

yatpādapadmamakarandaniṣevaṇena
brahmādayaḥ śaraṇadāśnuvate vibhūtīḥ |
kasmādvayaṃ kusṛtayaḥ khalayonayaste
dākṣiṇyadṛṣṭipadavīṃ bhavataḥ praṇītāḥ

चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया
लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य ।
सर्वात्मनः समदृशोऽविषमः स्वभावो
भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभावः

citraṃ tavehitamaho'mitayogamāyā
līlāvisṛṣṭabhuvanasya viśāradasya |
sarvātmanaḥ samadṛśo'viṣamaḥ svabhāvo
bhaktapriyo yadasi kalpatarusvabhāvaḥ

वत्स प्रह्राद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम् ।
मोदमानः स्वपौत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह

vatsa prahrāda bhadraṃ te prayāhi sutalālayam |
modamānaḥ svapautreṇa jñātīnāṃ sukhamāvaha

नित्यं द्रष्टासि मां तत्र गदापाणिमवस्थितम् ।
मद्दर्शनमहाह्लाद ध्वस्तकर्मनिबन्धनः

nityaṃ draṣṭāsi māṃ tatra gadāpāṇimavasthitam |
maddarśanamahāhlāda dhvastakarmanibandhanaḥ

आज्ञां भगवतो राजन् प्रह्रादो बलिना सह ।
बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलिः

ājñāṃ bhagavato rājan prahrādo balinā saha |
bāḍhamityamalaprajño mūrdhnyādhāya kṛtāñjaliḥ

परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपतिः ।
प्रणतः तदनुज्ञातः प्रविवेश महाबिलम्

parikramyādipuruṣaṃ sarvāsuracamūpatiḥ |
praṇataḥ tadanujñātaḥ praviveśa mahābilam

अथाहोशनसं राजन् हरिर्नारायणोऽन्तिके ।
आसीनं ऋत्विजां मध्ये सदसि ब्रह्मवादिनाम्

athāhośanasaṃ rājan harirnārāyaṇo'ntike |
āsīnaṃ ṛtvijāṃ madhye sadasi brahmavādinām

ब्रह्मन् सन्तनु शिष्यस्य कर्मच्छिद्रं वितन्वतः ।
यत् तत् कर्मसु वैषम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवेत्

brahman santanu śiṣyasya karmacchidraṃ vitanvataḥ |
yat tat karmasu vaiṣamyaṃ brahmadṛṣṭaṃ samaṃ bhavet

कुतस्तत्कर्मवैषम्यं यस्य कर्मेश्वरो भवान् ।
यज्ञेशो यज्ञपुरुषः सर्वभावेन पूजितः

kutastatkarmavaiṣamyaṃ yasya karmeśvaro bhavān |
yajñeśo yajñapuruṣaḥ sarvabhāvena pūjitaḥ

मंत्रतः तंत्रतः छिद्रं देशकालार्हवस्तुतः ।
सर्वं करोति निश्छिद्रं अनुसंकीर्तनं तव

maṃtrataḥ taṃtrataḥ chidraṃ deśakālārhavastutaḥ |
sarvaṃ karoti niśchidraṃ anusaṃkīrtanaṃ tava

तथापि वदतो भूमन् करिष्याम्यनुशासनम् ।
एतच्छ्रेयः परं पुंसां यत् तवाज्ञा अनुपालनम्

tathāpi vadato bhūman kariṣyāmyanuśāsanam |
etacchreyaḥ paraṃ puṃsāṃ yat tavājñā anupālanam

अभिनन्द्य हरेराज्ञां उशना भगवानिति ।
यज्ञच्छिद्रं समाधत्त बलेर्विप्रर्षिभिः सह

abhinandya harerājñāṃ uśanā bhagavāniti |
yajñacchidraṃ samādhatta balerviprarṣibhiḥ saha

एवं बलेर्महीं राजम् भिक्षित्वा वामनो हरिः ।
ददौ भ्रात्रे महेन्द्राय त्रिदिवं यत्परैर्हृतम्

evaṃ balermahīṃ rājam bhikṣitvā vāmano hariḥ |
dadau bhrātre mahendrāya tridivaṃ yatparairhṛtam

प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपैः ।
दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यैः कुमारेण भवेन च

prajāpatipatirbrahmā devarṣipitṛbhūmipaiḥ |
dakṣabhṛgvaṅgiromukhyaiḥ kumāreṇa bhavena ca

कश्यपस्यादितेः प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च ।
लोकानां लोकपालानां अकरोद् वामनं पतिम्

kaśyapasyāditeḥ prītyai sarvabhūtabhavāya ca |
lokānāṃ lokapālānāṃ akarod vāmanaṃ patim

वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशसः श्रियः ।
मंगलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयोः

vedānāṃ sarvadevānāṃ dharmasya yaśasaḥ śriyaḥ |
maṃgalānāṃ vratānāṃ ca kalpaṃ svargāpavargayoḥ

उपेन्द्रं कल्पयां चक्रे पतिं सर्वविभूतये ।
तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप

upendraṃ kalpayāṃ cakre patiṃ sarvavibhūtaye |
tadā sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ mumudire nṛpa

ततस्त्विन्द्रः पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम् ।
लोकपालैर्दिवं निन्ये ब्रह्मणा चानुमोदितः

tatastvindraḥ puraskṛtya devayānena vāmanam |
lokapālairdivaṃ ninye brahmaṇā cānumoditaḥ

प्राप्य त्रिभुवनं चेन्द्र उपेन्द्रभुजपालितः ।
श्रिया परमया जुष्टो मुमुदे गतसाध्वसः

prāpya tribhuvanaṃ cendra upendrabhujapālitaḥ |
śriyā paramayā juṣṭo mumude gatasādhvasaḥ

ब्रह्मा शर्वः कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप ।
पितरः सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये

brahmā śarvaḥ kumāraśca bhṛgvādyā munayo nṛpa |
pitaraḥ sarvabhūtāni siddhā vaimānikāśca ye

सुमहत्कर्म तद्विष्णोः गायन्तः परमाद्भुतम् ।
धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुः अदितिं च शशंसिरे

sumahatkarma tadviṣṇoḥ gāyantaḥ paramādbhutam |
dhiṣṇyāni svāni te jagmuḥ aditiṃ ca śaśaṃsire

सर्वं एतन्मयाख्यातं भवतः कुलनन्दन ।
उरुक्रमस्य चरितं श्रोतॄणां अघमोचनम्

sarvaṃ etanmayākhyātaṃ bhavataḥ kulanandana |
urukramasya caritaṃ śrotṝṇāṃ aghamocanam

पारं महिम्न उरुविक्रमतो गृणानो
यः पार्थिवानि विममे स रजांसि मर्त्यः ।
किं जायमान उत जात उपैति मर्त्य
इत्याह मन्त्रदृगृषिः पुरुषस्य यस्य

pāraṃ mahimna uruvikramato gṛṇāno
yaḥ pārthivāni vimame sa rajāṃsi martyaḥ |
kiṃ jāyamāna uta jāta upaiti martya
ityāha mantradṛgṛṣiḥ puruṣasya yasya

य इदं देवदेवस्य हरेरद्भुतकर्मणः ।
अवतारानुचरितं श्रृण्वन्याति परां गतिम्

ya idaṃ devadevasya hareradbhutakarmaṇaḥ |
avatārānucaritaṃ śrṛṇvanyāti parāṃ gatim

क्रियमाणे कर्मणीदं दैवे पित्र्येऽथ मानुषे ।
यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत्तेषां सुकृतं विदुः

kriyamāṇe karmaṇīdaṃ daive pitrye'tha mānuṣe |
yatra yatrānukīrtyeta tatteṣāṃ sukṛtaṃ viduḥ