अध्याय 22: बलि का सिर अर्पण और प्रभु की कृपा

एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुरः ।
भिद्यमानोऽप्यभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वचः

evaṃ viprakṛto rājan balirbhagavatāsuraḥ |
bhidyamāno'pyabhinnātmā pratyāhāviklavaṃ vacaḥ

यद्युत्तमश्लोक भवान्ममेरितं
वचो व्यलीकं सुरवर्य मन्यते ।
करोम्यृतं तन्न भवेत्प्रलम्भनं
पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम्

yadyuttamaśloka bhavānmameritaṃ
vaco vyalīkaṃ suravarya manyate |
karomyṛtaṃ tanna bhavetpralambhanaṃ
padaṃ tṛtīyaṃ kuru śīrṣṇi me nijam

बिभेमि नाहं निरयात् पदच्युतो
न पाशबन्धाद्व्यसनाद् दुरत्ययात् ।
नैवार्थकृच्छ्राद्भवतो विनिग्रहाद्
असाधुवादाद्भृशमुद्विजे यथा

bibhemi nāhaṃ nirayāt padacyuto
na pāśabandhādvyasanād duratyayāt |
naivārthakṛcchrādbhavato vinigrahād
asādhuvādādbhṛśamudvije yathā

पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम् ।
यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि

puṃsāṃ ślāghyatamaṃ manye daṇḍamarhattamārpitam |
yaṃ na mātā pitā bhrātā suhṛdaścādiśanti hi

त्वं नूनमसुराणां नः परोक्षः परमो गुरुः ।
यो नोऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत्

tvaṃ nūnamasurāṇāṃ naḥ parokṣaḥ paramo guruḥ |
yo no'nekamadāndhānāṃ vibhraṃśaṃ cakṣurādiśat

यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतराः ।
बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिनः

yasmin vairānubandhena vyūḍhena vibudhetarāḥ |
bahavo lebhire siddhiṃ yāmu haikāntayoginaḥ

तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा ।
बद्धश्च वारुणैः पाशैः नातिव्रीडे न च व्यथे

tenāhaṃ nigṛhīto'smi bhavatā bhūrikarmaṇā |
baddhaśca vāruṇaiḥ pāśaiḥ nātivrīḍe na ca vyathe

पितामहो मे भवदीयसम्मतः
प्रह्राद आविष्कृतसाधुवादः ।
भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसं
संप्रापितस्त्वं परमः स्वपित्रा

pitāmaho me bhavadīyasammataḥ
prahrāda āviṣkṛtasādhuvādaḥ |
bhavadvipakṣeṇa vicitravaiśasaṃ
saṃprāpitastvaṃ paramaḥ svapitrā

किमात्मनानेन जहाति योऽन्ततः
किं रिक्थहारैः स्वजनाख्यदस्युभिः ।
किं जायया संसृतिहेतुभूतया
मर्त्यस्य गेहैः किमिहायुषो व्ययः

kimātmanānena jahāti yo'ntataḥ
kiṃ rikthahāraiḥ svajanākhyadasyubhiḥ |
kiṃ jāyayā saṃsṛtihetubhūtayā
martyasya gehaiḥ kimihāyuṣo vyayaḥ

इत्थं स निश्चित्य पितामहो महान्
अगाधबोधो भवतः पादपद्मम् ।
ध्रुवं प्रपेदे ह्यकुतोभयं जनाद्
भीतः स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम

itthaṃ sa niścitya pitāmaho mahān
agādhabodho bhavataḥ pādapadmam |
dhruvaṃ prapede hyakutobhayaṃ janād
bhītaḥ svapakṣakṣapaṇasya sattama

अथाहमप्यात्मरिपोस्तवान्तिकं
दैवेन नीतः प्रसभं त्याजितश्रीः ।
इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितं
ययाध्रुवं स्तब्धमतिर्न बुध्यते

athāhamapyātmaripostavāntikaṃ
daivena nītaḥ prasabhaṃ tyājitaśrīḥ |
idaṃ kṛtāntāntikavarti jīvitaṃ
yayādhruvaṃ stabdhamatirna budhyate

तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रह्रादो भगवत्प्रियः ।
आजगाम कुरुश्रेष्ठ राकापतिरिवोत्थितः

tasyetthaṃ bhāṣamāṇasya prahrādo bhagavatpriyaḥ |
ājagāma kuruśreṣṭha rākāpatirivotthitaḥ

तमिन्द्रसेनः स्वपितामहं श्रिया
विराजमानं नलिनायतेक्षणम् ।
प्रांशुं पिशंगांबरमञ्जनत्विषं
प्रलंबबाहुं शुभगर्षभमैक्षत

tamindrasenaḥ svapitāmahaṃ śriyā
virājamānaṃ nalināyatekṣaṇam |
prāṃśuṃ piśaṃgāṃbaramañjanatviṣaṃ
pralaṃbabāhuṃ śubhagarṣabhamaikṣata

तस्मै बलिर्वारुणपाशयन्त्रितः
समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् ।
ननाम मूर्ध्नाश्रुविलोललोचनः
सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह

tasmai balirvāruṇapāśayantritaḥ
samarhaṇaṃ nopajahāra pūrvavat |
nanāma mūrdhnāśruvilolalocanaḥ
savrīḍanīcīnamukho babhūva ha

स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिं
हरिं सुनन्दाद्यनुगैरुपासितम् ।
उपेत्य भूमौ शिरसा महामना
ननाम मूर्ध्ना पुलकाश्रुविक्लवः

sa tatra hāsīnamudīkṣya satpatiṃ
hariṃ sunandādyanugairupāsitam |
upetya bhūmau śirasā mahāmanā
nanāma mūrdhnā pulakāśruviklavaḥ

त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितं
हृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम् ।
मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहो
विभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात्

tvayaiva dattaṃ padamaindramūrjitaṃ
hṛtaṃ tadevādya tathaiva śobhanam |
manye mahānasya kṛto hyanugraho
vibhraṃśito yacchriya ātmamohanāt

यया हि विद्वानपि मुह्यते यतः
तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा ।
तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वै
नारायणायाखिललोकसाक्षिणे

yayā hi vidvānapi muhyate yataḥ
tat ko vicaṣṭe gatimātmano yathā |
tasmai namaste jagadīśvarāya vai
nārāyaṇāyākhilalokasākṣiṇe

तस्यानुश्रृवतो राजन् प्रह्रादस्य कृताञ्जलेः ।
हिरण्यगर्भो भगवान् उवाच मधुसूदनम्

tasyānuśrṛvato rājan prahrādasya kṛtāñjaleḥ |
hiraṇyagarbho bhagavān uvāca madhusūdanam

बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला ।
प्राञ्जलिः प्रणतोपेन्द्रं बभाषेऽवांमुखी नृप

baddhaṃ vīkṣya patiṃ sādhvī tatpatnī bhayavihvalā |
prāñjaliḥ praṇatopendraṃ babhāṣe'vāṃmukhī nṛpa

क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत्कृतं ते
स्वाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश कुर्युः ।
कर्तुः प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति
त्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादाः

krīḍārthamātmana idaṃ trijagatkṛtaṃ te
svāmyaṃ tu tatra kudhiyo'para īśa kuryuḥ |
kartuḥ prabhostava kimasyata āvahanti
tyaktahriyastvadavaropitakartṛvādāḥ

भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय ।
मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम्

bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jaganmaya |
muñcainaṃ hṛtasarvasvaṃ nāyamarhati nigraham

कृत्स्ना तेऽनेन दत्ता भूर्लोकाः कर्मार्जिताश्च ये ।
निवेदितं च सर्वस्वं आत्माविक्लवया धिया

kṛtsnā te'nena dattā bhūrlokāḥ karmārjitāśca ye |
niveditaṃ ca sarvasvaṃ ātmāviklavayā dhiyā

यत्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय
दूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् ।
अप्युत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकीं
दाश्वानविक्लवमनाः कथमार्तिमृच्छेत्

yatpādayoraśaṭhadhīḥ salilaṃ pradāya
dūrvāṅkurairapi vidhāya satīṃ saparyām |
apyuttamāṃ gatimasau bhajate trilokīṃ
dāśvānaviklavamanāḥ kathamārtimṛcchet

ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्यहम् ।
यन्मदः पुरुषः स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते

brahman yamanugṛhṇāmi tadviśo vidhunomyaham |
yanmadaḥ puruṣaḥ stabdho lokaṃ māṃ cāvamanyate

यदा कदाचित् जीवात्मा संसरन्निजकर्मभिः ।
नानायोनिष्वनीशोऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत्

yadā kadācit jīvātmā saṃsarannijakarmabhiḥ |
nānāyoniṣvanīśo'yaṃ pauruṣīṃ gatimāvrajet

जन्मकर्मवयोरूप विद्यैश्वर्यधनादिभिः ।
यद्यस्य न भवेत् स्तंभः तत्रायं मदनुग्रहः

janmakarmavayorūpa vidyaiśvaryadhanādibhiḥ |
yadyasya na bhavet staṃbhaḥ tatrāyaṃ madanugrahaḥ

मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्ततः ।
सर्वश्रेयःप्रतीपानां हन्त मुह्येन्न मत्परः

mānastambhanimittānāṃ janmādīnāṃ samantataḥ |
sarvaśreyaḥpratīpānāṃ hanta muhyenna matparaḥ

एष दानवदैत्यानामग्रनीः कीर्तिवर्धनः ।
अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न मुह्यति

eṣa dānavadaityānāmagranīḥ kīrtivardhanaḥ |
ajaiṣīdajayāṃ māyāṃ sīdannapi na muhyati

क्षीणरिक्थश्च्युतः स्थानात्क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभिः ।
ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापितः

kṣīṇarikthaścyutaḥ sthānātkṣipto baddhaśca śatrubhiḥ |
jñātibhiśca parityakto yātanāmanuyāpitaḥ

गुरुणा भर्त्सितः शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रतः ।
छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक्

guruṇā bhartsitaḥ śapto jahau satyaṃ na suvrataḥ |
chalairukto mayā dharmo nāyaṃ tyajati satyavāk

एष मे प्रापितः स्थानं दुष्प्रापं अमरैरपि ।
सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रयः

eṣa me prāpitaḥ sthānaṃ duṣprāpaṃ amarairapi |
sāvarṇerantarasyāyaṃ bhavitendro madāśrayaḥ

तावत् सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् ।
यदाधयो व्याधयश्च क्लमस्तन्द्रा पराभवः ।
नोपसर्गा निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया

tāvat sutalamadhyāstāṃ viśvakarmavinirmitam |
yadādhayo vyādhayaśca klamastandrā parābhavaḥ |
nopasargā nivasatāṃ sambhavanti mamekṣayā

इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते ।
सुतलं स्वर्गिभिः प्रार्थ्यं ज्ञातिभिः परिवारितः

indrasena mahārāja yāhi bho bhadramastu te |
sutalaṃ svargibhiḥ prārthyaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ

न त्वां अभिभविष्यन्ति लोकेशाः किमुतापरे ।
त्वत् शासनातिगान् दैत्यान् चक्रं मे सूदयिष्यति

na tvāṃ abhibhaviṣyanti lokeśāḥ kimutāpare |
tvat śāsanātigān daityān cakraṃ me sūdayiṣyati

रक्षिष्ये सर्वतोऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् ।
सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान्

rakṣiṣye sarvato'haṃ tvāṃ sānugaṃ saparicchadam |
sadā sannihitaṃ vīra tatra māṃ drakṣyate bhavān

तत्र दानवदैत्यानां संगात् ते भाव आसुरः ।
दृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्यः कुण्ठो विनंक्ष्यति

tatra dānavadaityānāṃ saṃgāt te bhāva āsuraḥ |
dṛṣṭvā madanubhāvaṃ vai sadyaḥ kuṇṭho vinaṃkṣyati