अध्याय 7: माता के गर्भ में सुना प्रह्लाद का ज्ञान

एवं दैत्यसुतैः पृष्टो महाभागवतोऽसुरः ।
उवाच तान्स्मयमानः स्मरन्मदनुभाषितम्

evaṃ daityasutaiḥ pṛṣṭo mahābhāgavato'suraḥ |
uvāca tānsmayamānaḥ smaranmadanubhāṣitam

पितरि प्रस्थितेऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् ।
युद्धोद्यमं परं चक्रुर्विबुधा दानवान्प्रति

pitari prasthite'smākaṃ tapase mandarācalam |
yuddhodyamaṃ paraṃ cakrurvibudhā dānavānprati

पिपीलिकैरहिरिव दिष्ट्या लोकोपतापनः ।
पापेन पापोऽभक्षीति वदन्तो वासवादयः

pipīlikairahiriva diṣṭyā lokopatāpanaḥ |
pāpena pāpo'bhakṣīti vadanto vāsavādayaḥ

तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपाः ।
वध्यमानाः सुरैर्भीता दुद्रुवुः सर्वतो दिशम्

teṣāmatibalodyogaṃ niśamyāsurayūthapāḥ |
vadhyamānāḥ surairbhītā dudruvuḥ sarvato diśam

कलत्रपुत्रवित्ताप्तान्गृहान्पशुपरिच्छदान् ।
नावेक्ष्यमाणास्त्वरिताः सर्वे प्राणपरीप्सवः

kalatraputravittāptāngṛhānpaśuparicchadān |
nāvekṣyamāṇāstvaritāḥ sarve prāṇaparīpsavaḥ

व्यलुम्पन्राजशिबिरममरा जयकाङ्क्षिणः ।
इन्द्रस्तु राजमहिषीं मातरं मम चाग्रहीत्

vyalumpanrājaśibiramamarā jayakāṅkṣiṇaḥ |
indrastu rājamahiṣīṃ mātaraṃ mama cāgrahīt

नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव ।
यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिर्ददृशे पथि

nīyamānāṃ bhayodvignāṃ rudatīṃ kurarīmiva |
yadṛcchayāgatastatra devarṣirdadṛśe pathi

प्राह नैनां सुरपते नेतुमर्हस्यनागसम् ।
मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम्

prāha naināṃ surapate netumarhasyanāgasam |
muñca muñca mahābhāga satīṃ paraparigraham

आस्तेऽस्या जठरे वीर्यमविषह्यं सुरद्विषः ।
आस्यतां यावत्प्रसवं मोक्ष्येऽर्थपदवीं गतः

āste'syā jaṭhare vīryamaviṣahyaṃ suradviṣaḥ |
āsyatāṃ yāvatprasavaṃ mokṣye'rthapadavīṃ gataḥ

अयं निष्किल्बिषः साक्षान्महाभागवतो महान् ।
त्वया न प्राप्स्यते संस्थामनन्तानुचरो बली

ayaṃ niṣkilbiṣaḥ sākṣānmahābhāgavato mahān |
tvayā na prāpsyate saṃsthāmanantānucaro balī

इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवर्षेर्मानयन्वचः ।
अनन्तप्रियभक्त्यैनां परिक्रम्य दिवं ययौ

ityuktastāṃ vihāyendro devarṣermānayanvacaḥ |
anantapriyabhaktyaināṃ parikramya divaṃ yayau

ततो मे मातरमृषिः समानीय निजाश्रमे ।
आश्वास्येहोष्यतां वत्से यावत्ते भर्तुरागमः

tato me mātaramṛṣiḥ samānīya nijāśrame |
āśvāsyehoṣyatāṃ vatse yāvatte bharturāgamaḥ

तथेत्यवात्सीद्देवर्षेरन्तिके साकुतोभया ।
यावद्दैत्यपतिर्घोरात्तपसो न न्यवर्तत

tathetyavātsīddevarṣerantike sākutobhayā |
yāvaddaityapatirghorāttapaso na nyavartata

ऋषिं पर्यचरत्तत्र भक्त्या परमया सती ।
अन्तर्वत्नी स्वगर्भस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये

ṛṣiṃ paryacarattatra bhaktyā paramayā satī |
antarvatnī svagarbhasya kṣemāyecchāprasūtaye

ऋषिः कारुणिकस्तस्याः प्रादादुभयमीश्वरः ।
धर्मस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युद्दिश्य निर्मलम्

ṛṣiḥ kāruṇikastasyāḥ prādādubhayamīśvaraḥ |
dharmasya tattvaṃ jñānaṃ ca māmapyuddiśya nirmalam

तत्तु कालस्य दीर्घत्वात्स्त्रीत्वान्मातुस्तिरोदधे ।
ऋषिणानुगृहीतं मां नाधुनाप्यजहात्स्मृतिः

tattu kālasya dīrghatvātstrītvānmātustirodadhe |
ṛṣiṇānugṛhītaṃ māṃ nādhunāpyajahātsmṛtiḥ

भवतामपि भूयान्मे यदि श्रद्दधते वचः ।
वैशारदी धीः श्रद्धातः स्त्रीबालानां च मे यथा

bhavatāmapi bhūyānme yadi śraddadhate vacaḥ |
vaiśāradī dhīḥ śraddhātaḥ strībālānāṃ ca me yathā

जन्माद्याः षडिमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मनः ।
फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना

janmādyāḥ ṣaḍime bhāvā dṛṣṭā dehasya nātmanaḥ |
phalānāmiva vṛkṣasya kāleneśvaramūrtinā

आत्मा नित्योऽव्ययः शुद्ध एकः क्षेत्रज्ञ आश्रयः ।
अविक्रियः स्वदृघेतुर्व्यापकोऽसङ्ग्यनावृतः

ātmā nityo'vyayaḥ śuddha ekaḥ kṣetrajña āśrayaḥ |
avikriyaḥ svadṛgheturvyāpako'saṅgyanāvṛtaḥ

एतैर्द्वादशभिर्विद्वानात्मनो लक्षणैः परैः ।
अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत्

etairdvādaśabhirvidvānātmano lakṣaṇaiḥ paraiḥ |
ahaṃ mametyasadbhāvaṃ dehādau mohajaṃ tyajet

स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकारः क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात् ।
क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगैरध्यात्मविद्ब्रह्मगतिं लभेत

svarṇaṃ yathā grāvasu hemakāraḥ kṣetreṣu yogaistadabhijña āpnuyāt |
kṣetreṣu deheṣu tathātmayogairadhyātmavidbrahmagatiṃ labheta

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणाः ।
विकाराः षोडशाचार्यैः पुमानेकः समन्वयात्

aṣṭau prakṛtayaḥ proktāstraya eva hi tadguṇāḥ |
vikārāḥ ṣoḍaśācāryaiḥ pumānekaḥ samanvayāt

देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत्तस्थुरिति द्विधा ।
अत्रैव मृग्यः पुरुषो नेति नेतीत्यतत्त्यजन्

dehastu sarvasaṅghāto jagattasthuriti dvidhā |
atraiva mṛgyaḥ puruṣo neti netītyatattyajan

अन्वयव्यतिरेकेण विवेकेनोशतात्मना ।
स्वर्गस्थानसमाम्नायैर्विमृशद्भिरसत्वरैः

anvayavyatirekeṇa vivekenośatātmanā |
svargasthānasamāmnāyairvimṛśadbhirasatvaraiḥ

बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः ।
ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्षः पुरुषः परः

buddherjāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptiriti vṛttayaḥ |
tā yenaivānubhūyante so'dhyakṣaḥ puruṣaḥ paraḥ

एभिस्त्रिवर्णैः पर्यस्तैर्बुद्धिभेदैः क्रियोद्भवैः ।
स्वरूपमात्मनो बुध्येद्गन्धैर्वायुमिवान्वयात्

ebhistrivarṇaiḥ paryastairbuddhibhedaiḥ kriyodbhavaiḥ |
svarūpamātmano budhyedgandhairvāyumivānvayāt

एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धनः ।
अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंसः स्वप्न इवार्प्यते

etaddvāro hi saṃsāro guṇakarmanibandhanaḥ |
ajñānamūlo'pārtho'pi puṃsaḥ svapna ivārpyate

तस्माद्भवद्भिः कर्तव्यं कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ।
बीजनिर्हरणं योगः प्रवाहोपरमो धियः

tasmādbhavadbhiḥ kartavyaṃ karmaṇāṃ triguṇātmanām |
bījanirharaṇaṃ yogaḥ pravāhoparamo dhiyaḥ

तत्रोपायसहस्राणामयं भगवतोदितः ।
यदीश्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रतिः

tatropāyasahasrāṇāmayaṃ bhagavatoditaḥ |
yadīśvare bhagavati yathā yairañjasā ratiḥ

गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च ।
सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च

guruśuśrūṣayā bhaktyā sarvalabdhārpaṇena ca |
saṅgena sādhubhaktānāmīśvarārādhanena ca

श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् ।
तत्पादाम्बुरुहध्यानात्तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभिः

śraddhayā tatkathāyāṃ ca kīrtanairguṇakarmaṇām |
tatpādāmburuhadhyānāttalliṅgekṣārhaṇādibhiḥ

हरिः सर्वेषु भूतेषु भगवानास्त ईश्वरः ।
इति भूतानि मनसा कामैस्तैः साधु मानयेत्

hariḥ sarveṣu bhūteṣu bhagavānāsta īśvaraḥ |
iti bhūtāni manasā kāmaistaiḥ sādhu mānayet

एवं निर्जितषड्वर्गैः क्रियते भक्तिरीश्वरे ।
वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रतिः

evaṃ nirjitaṣaḍvargaiḥ kriyate bhaktirīśvare |
vāsudeve bhagavati yayā saṃlabhyate ratiḥ

निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान्वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि ।
यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति

niśamya karmāṇi guṇānatulyānvīryāṇi līlātanubhiḥ kṛtāni |
yadātiharṣotpulakāśrugadgadaṃ protkaṇṭha udgāyati rauti nṛtyati

यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धसत्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् ।
मुहुः श्वसन्वक्ति हरे जगत्पते नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रपः

yadā grahagrasta iva kvaciddhasatyākrandate dhyāyati vandate janam |
muhuḥ śvasanvakti hare jagatpate nārāyaṇetyātmamatirgatatrapaḥ

तदा पुमान्मुक्तसमस्तबन्धनस्तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः ।
निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम्

tadā pumānmuktasamastabandhanastadbhāvabhāvānukṛtāśayākṛtiḥ |
nirdagdhabījānuśayo mahīyasā bhaktiprayogeṇa sametyadhokṣajam

अधोक्षजालम्भमिहाशुभात्मनः शरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् ।
तद्ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधास्ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम्

adhokṣajālambhamihāśubhātmanaḥ śarīriṇaḥ saṃsṛticakraśātanam |
tadbrahmanirvāṇasukhaṃ vidurbudhāstato bhajadhvaṃ hṛdaye hṛdīśvaram

कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरेरुपासने स्वे हृदि छिद्र वत्सतः ।
स्वस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनां सामान्यतः किं विषयोपपादनैः

ko'tiprayāso'surabālakā harerupāsane sve hṛdi chidra vatsataḥ |
svasyātmanaḥ sakhyuraśeṣadehināṃ sāmānyataḥ kiṃ viṣayopapādanaiḥ

रायः कलत्रं पशवः सुतादयो गृहा मही कुञ्जरकोशभूतयः ।
सर्वेऽर्थकामाः क्षणभङ्गुरायुषः कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत्प्रियं चलाः

rāyaḥ kalatraṃ paśavaḥ sutādayo gṛhā mahī kuñjarakośabhūtayaḥ |
sarve'rthakāmāḥ kṣaṇabhaṅgurāyuṣaḥ kurvanti martyasya kiyatpriyaṃ calāḥ

एवं हि लोकाः क्रतुभिः कृता अमी क्षयिष्णवः सातिशया न निर्मलाः ।
तस्माददृष्टश्रुतदूषणं परं भक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये

evaṃ hi lokāḥ kratubhiḥ kṛtā amī kṣayiṣṇavaḥ sātiśayā na nirmalāḥ |
tasmādadṛṣṭaśrutadūṣaṇaṃ paraṃ bhaktyoktayeśaṃ bhajatātmalabdhaye

यदर्थ इह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन्नरः ।
करोत्यतो विपर्यासममोघं विन्दते फलम्

yadartha iha karmāṇi vidvanmānyasakṛnnaraḥ |
karotyato viparyāsamamoghaṃ vindate phalam

सुखाय दुःखमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिणः ।
सदाप्नोतीहया दुःखमनीहायाः सुखावृतः

sukhāya duḥkhamokṣāya saṅkalpa iha karmiṇaḥ |
sadāpnotīhayā duḥkhamanīhāyāḥ sukhāvṛtaḥ

कामान्कामयते काम्यैर्यदर्थमिह पूरुषः ।
स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च

kāmānkāmayate kāmyairyadarthamiha pūruṣaḥ |
sa vai dehastu pārakyo bhaṅguro yātyupaiti ca

किमु व्यवहितापत्य दारागारधनादयः ।
राज्यकोशगजामात्य भृत्याप्ता ममतास्पदाः

kimu vyavahitāpatya dārāgāradhanādayaḥ |
rājyakośagajāmātya bhṛtyāptā mamatāspadāḥ

किमेतैरात्मनस्तुच्छैः सह देहेन नश्वरैः ।
अनर्थैरर्थसङ्काशैर्नित्यानन्दरसोदधेः

kimetairātmanastucchaiḥ saha dehena naśvaraiḥ |
anarthairarthasaṅkāśairnityānandarasodadheḥ

निरूप्यतामिह स्वार्थः कियान्देहभृतोऽसुराः ।
निषेकादिष्ववस्थासु क्लिश्यमानस्य कर्मभिः

nirūpyatāmiha svārthaḥ kiyāndehabhṛto'surāḥ |
niṣekādiṣvavasthāsu kliśyamānasya karmabhiḥ

कर्माण्यारभते देही देहेनात्मानुवर्तिना ।
कर्मभिस्तनुते देहमुभयं त्वविवेकतः

karmāṇyārabhate dehī dehenātmānuvartinā |
karmabhistanute dehamubhayaṃ tvavivekataḥ

तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः ।
भजतानीहयात्मानमनीहं हरिमीश्वरम्

tasmādarthāśca kāmāśca dharmāśca yadapāśrayāḥ |
bhajatānīhayātmānamanīhaṃ harimīśvaram

सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः ।
भूतैर्महद्भिः स्वकृतैः कृतानां जीवसंज्ञितः

sarveṣāmapi bhūtānāṃ harirātmeśvaraḥ priyaḥ |
bhūtairmahadbhiḥ svakṛtaiḥ kṛtānāṃ jīvasaṃjñitaḥ

देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा ।
भजन्मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान्स्याद्यथा वयम्

devo'suro manuṣyo vā yakṣo gandharva eva vā |
bhajanmukundacaraṇaṃ svastimānsyādyathā vayam

नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजाः ।
प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता

nālaṃ dvijatvaṃ devatvamṛṣitvaṃ vāsurātmajāḥ |
prīṇanāya mukundasya na vṛttaṃ na bahujñatā

न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च ।
प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद्विडम्बनम्

na dānaṃ na tapo nejyā na śaucaṃ na vratāni ca |
prīyate'malayā bhaktyā hariranyadviḍambanam

ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवाः ।
आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे

tato harau bhagavati bhaktiṃ kuruta dānavāḥ |
ātmaupamyena sarvatra sarvabhūtātmanīśvare

दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शूद्रा व्रजौकसः ।
खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः

daiteyā yakṣarakṣāṃsi striyaḥ śūdrā vrajaukasaḥ |
khagā mṛgāḥ pāpajīvāḥ santi hyacyutatāṃ gatāḥ

एतावानेव लोकेऽस्मिन्पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः ।
एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत्सर्वत्र तदीक्षणम्

etāvāneva loke'sminpuṃsaḥ svārthaḥ paraḥ smṛtaḥ |
ekāntabhaktirgovinde yatsarvatra tadīkṣaṇam