अध्याय 6: प्रह्लाद ने दैत्य-बालकों को भागवत धर्म सिखाया

कौमार आचरेत्प्राज्ञो धर्मान् भागवतानिह ।
दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम्

kaumāra ācaretprājño dharmān bhāgavatāniha |
durlabhaṃ mānuṣaṃ janma tadapyadhruvamarthadam

यथा हि पुरुषस्येह विष्णोः पादोपसर्पणम् ।
यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वरः सुहृत्

yathā hi puruṣasyeha viṣṇoḥ pādopasarpaṇam |
yadeṣa sarvabhūtānāṃ priya ātmeśvaraḥ suhṛt

सुखं ऐन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् ।
सर्वत्र लभ्यते दैवाद् यथा दुःखमयत्नतः

sukhaṃ aindriyakaṃ daityā dehayogena dehinām |
sarvatra labhyate daivād yathā duḥkhamayatnataḥ

तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्ययः परम् ।
न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम्

tatprayāso na kartavyo yata āyurvyayaḥ param |
na tathā vindate kṣemaṃ mukundacaraṇāmbujam

ततो यतेत कुशलः क्षेमाय भवमाश्रितः ।
शरीरं पौरुषं यावत् न विपद्येत पुष्कलम्

tato yateta kuśalaḥ kṣemāya bhavamāśritaḥ |
śarīraṃ pauruṣaṃ yāvat na vipadyeta puṣkalam

पुंसो वर्षशतं ह्यायुः तदर्धं चाजितात्मनः ।
निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तमः

puṃso varṣaśataṃ hyāyuḥ tadardhaṃ cājitātmanaḥ |
niṣphalaṃ yadasau rātryāṃ śete'ndhaṃ prāpitastamaḥ

मुग्धस्य बाल्ये कौमारे क्रीडतो याति विंशतिः ।
जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशतिः

mugdhasya bālye kaumāre krīḍato yāti viṃśatiḥ |
jarayā grastadehasya yātyakalpasya viṃśatiḥ

दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा ।
शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि

durāpūreṇa kāmena mohena ca balīyasā |
śeṣaṃ gṛheṣu saktasya pramattasyāpayāti hi

को गृहेषु पुमान्सक्तं आत्मानं अजितेन्द्रियः ।
स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धं उत्सहेत विमोचितुम्

ko gṛheṣu pumānsaktaṃ ātmānaṃ ajitendriyaḥ |
snehapāśairdṛḍhairbaddhaṃ utsaheta vimocitum

को न्वर्थतृष्णां विसृजेत् प्राणेभ्योऽपि य ईप्सितः ।
यं क्रीणात्यसुभिः प्रेष्ठैः तस्करः सेवको वणिक्

ko nvarthatṛṣṇāṃ visṛjet prāṇebhyo'pi ya īpsitaḥ |
yaṃ krīṇātyasubhiḥ preṣṭhaiḥ taskaraḥ sevako vaṇik

कथं प्रियाया अनुकम्पितायाः
सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् ।
सुहृत्सु तत्स्नेहसितः शिशूनां
कलाक्षराणामनुरक्तचित्तः

kathaṃ priyāyā anukampitāyāḥ
saṅgaṃ rahasyaṃ rucirāṃśca mantrān |
suhṛtsu tatsnehasitaḥ śiśūnāṃ
kalākṣarāṇāmanuraktacittaḥ

पुत्रान् स्मरंस्ता दुहितॄर्हृदय्या
भ्रातॄन् स्वसॄर्वा पितरौ च दीनौ ।
गृहान् मनोज्ञोः उपरिच्छदांश्च
वृत्तीश्च कुल्याः पशुभृत्यवर्गान्

putrān smaraṃstā duhitṝrhṛdayyā
bhrātṝn svasṝrvā pitarau ca dīnau |
gṛhān manojñoḥ uparicchadāṃśca
vṛttīśca kulyāḥ paśubhṛtyavargān

त्यजेत कोशस्कृदिवेहमानः
कर्माणि लोभादवितृप्तकामः ।
औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमानः
कथं विरज्येत दुरन्तमोहः

tyajeta kośaskṛdivehamānaḥ
karmāṇi lobhādavitṛptakāmaḥ |
aupasthyajaihvaṃ bahumanyamānaḥ
kathaṃ virajyeta durantamohaḥ

कुटुम्बपोषाय वियन् निजायुः
न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्तः ।
सर्वत्र तापत्रयदुःखितात्मा
निर्विद्यते न स्वकुटुम्बरामः

kuṭumbapoṣāya viyan nijāyuḥ
na budhyate'rthaṃ vihataṃ pramattaḥ |
sarvatra tāpatrayaduḥkhitātmā
nirvidyate na svakuṭumbarāmaḥ

वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता
विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तुः ।
प्रेत्येह चाथाप्यजितेन्द्रियस्तद्
अशान्तकामो हरते कुटुम्बी

vitteṣu nityābhiniviṣṭacetā
vidvāṃśca doṣaṃ paravittahartuḥ |
pretyeha cāthāpyajitendriyastad
aśāntakāmo harate kuṭumbī

विद्वानपीत्थं दनुजाः कुटुम्बं
पुष्णन् स्वलोकाय न कल्पते वै ।
यः स्वीयपारक्यविभिन्नभावः
तमः प्रपद्येत यथा विमूढः

vidvānapītthaṃ danujāḥ kuṭumbaṃ
puṣṇan svalokāya na kalpate vai |
yaḥ svīyapārakyavibhinnabhāvaḥ
tamaḥ prapadyeta yathā vimūḍhaḥ

यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा
दीनः स्वमात्मानमलं समर्थः ।
विमोचितुं कामदृशां विहार
क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्गः

yato na kaścit kva ca kutracid vā
dīnaḥ svamātmānamalaṃ samarthaḥ |
vimocituṃ kāmadṛśāṃ vihāra
krīḍāmṛgo yannigaḍo visargaḥ

ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या
दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु ।
उपेत नारायणमादिदेवं
स मुक्तसङ्गैः इषितोऽपवर्गः

tato vidūrāt parihṛtya daityā
daityeṣu saṅgaṃ viṣayātmakeṣu |
upeta nārāyaṇamādidevaṃ
sa muktasaṅgaiḥ iṣito'pavargaḥ

न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासोऽसुरात्मजाः ।
आत्मत्वात् सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वतः

na hyacyutaṃ prīṇayato bahvāyāso'surātmajāḥ |
ātmatvāt sarvabhūtānāṃ siddhatvādiha sarvataḥ

परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु ।
भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च

parāvareṣu bhūteṣu brahmāntasthāvarādiṣu |
bhautikeṣu vikāreṣu bhūteṣvatha mahatsu ca

गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा ।
एक एव परो ह्यात्मा भगवान् ईश्वरोऽव्ययः

guṇeṣu guṇasāmye ca guṇavyatikare tathā |
eka eva paro hyātmā bhagavān īśvaro'vyayaḥ

प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् ।
व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो हि, अनिर्देश्योऽविकल्पितः

pratyagātmasvarūpeṇa dṛśyarūpeṇa ca svayam |
vyāpyavyāpakanirdeśyo hi, anirdeśyo'vikalpitaḥ

केवलानुभवानन्द स्वरूपः परमेश्वरः ।
माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया

kevalānubhavānanda svarūpaḥ parameśvaraḥ |
māyayāntarhitaiśvarya īyate guṇasargayā

तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् ।
आसुरं भावमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षजः

tasmātsarveṣu bhūteṣu dayāṃ kuruta sauhṛdam |
āsuraṃ bhāvamunmucya yayā tuṣyatyadhokṣajaḥ

तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये
किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धाः ।
धर्मादयः किमगुणेन च काङ्क्षितेन
सारंजुषां चरणयोरुपगायतां नः

tuṣṭe ca tatra kimalabhyamananta ādye
kiṃ tairguṇavyatikarādiha ye svasiddhāḥ |
dharmādayaḥ kimaguṇena ca kāṅkṣitena
sāraṃjuṣāṃ caraṇayorupagāyatāṃ naḥ

धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग
ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता ।
मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं
स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः

dharmārthakāma iti yo'bhihitastrivarga
īkṣā trayī nayadamau vividhā ca vārtā |
manye tadetadakhilaṃ nigamasya satyaṃ
svātmārpaṇaṃ svasuhṛdaḥ paramasya puṃsaḥ

ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह
नारायणो नरसखः किल नारदाय ।
एकान्तिनां भगवतः तदकिञ्चनानां
पादारविन्द रजसाऽऽप्लुतदेहिनां स्यात्

jñānaṃ tadetadamalaṃ duravāpamāha
nārāyaṇo narasakhaḥ kila nāradāya |
ekāntināṃ bhagavataḥ tadakiñcanānāṃ
pādāravinda rajasā''plutadehināṃ syāt

श्रुतं एतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् ।
धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद् देवदर्शनात्

śrutaṃ etanmayā pūrvaṃ jñānaṃ vijñānasaṃyutam |
dharmaṃ bhāgavataṃ śuddhaṃ nāradād devadarśanāt

प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् ।
एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ

prahrāda tvaṃ vayaṃ cāpi narte'nyaṃ vidmahe gurum |
etābhyāṃ guruputrābhyāṃ bālānāmapi hīśvarau

बालस्यान्तःपुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वयः ।
छिन्धि नः संशयं सौम्य स्यात् चेत् विश्रम्भकारणम्

bālasyāntaḥpurasthasya mahatsaṅgo duranvayaḥ |
chindhi naḥ saṃśayaṃ saumya syāt cet viśrambhakāraṇam