अध्याय 12: वृत्र का उपदेश और उसका वध

एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ
मृत्युं वरं विजयान्मन्यमानः ।
शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं
यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु

evaṃ jihāsurnṛpa dehamājau
mṛtyuṃ varaṃ vijayānmanyamānaḥ |
śūlaṃ pragṛhyābhyapatat surendraṃ
yathā mahāpuruṣaṃ kaiṭabho'psu

ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्वं
आविध्य शूलं तरसासुरेन्द्रः ।
क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो
हतोऽसि पापेति रुषा जगाद

tato yugāntāgnikaṭhorajihvaṃ
āvidhya śūlaṃ tarasāsurendraḥ |
kṣiptvā mahendrāya vinadya vīro
hato'si pāpeti ruṣā jagāda

ख आपतत् तद् विचलद् ग्रहोल्कवद्
निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लवः ।
वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद्
भुजं च तस्योरगराजभोगम्

kha āpatat tad vicalad graholkavad
nirīkṣya duṣprekṣyamajātaviklavaḥ |
vajreṇa vajrī śataparvaṇācchinad
bhujaṃ ca tasyoragarājabhogam

छिन्नैकबाहुः परिघेण वृत्रः
संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् ।
हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं
वज्रं च हस्तान् न्यपतन् मघोनः

chinnaikabāhuḥ parigheṇa vṛtraḥ
saṃrabdha āsādya gṛhītavajram |
hanau tatāḍendramathāmarebhaṃ
vajraṃ ca hastān nyapatan maghonaḥ

वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत्
सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घाः ।
अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं
निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम्

vṛtrasya karmātimahādbhutaṃ tat
surāsurāścāraṇasiddhasaṅghāḥ |
apūjayaṃstat puruhūtasaṅkaṭaṃ
nirīkṣya hā heti vicukruśurbhṛśam

इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जितः
च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुनः ।
तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो
जहि स्वशत्रुं न विषादकालः

indro na vajraṃ jagṛhe vilajjitaḥ
cyutaṃ svahastādarisannidhau punaḥ |
tamāha vṛtro hara āttavajro
jahi svaśatruṃ na viṣādakālaḥ

युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां
जयः सदैकत्र न वै परात्मनाम् ।
विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं
सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम्

yuyutsatāṃ kutracidātatāyināṃ
jayaḥ sadaikatra na vai parātmanām |
vinaikamutpattilayasthitīśvaraṃ
sarvajñamādyaṃ puruṣaṃ sanātanam

लोकाः सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे ।
द्विजा इव शिचा बद्धाः स काल इह कारणम्

lokāḥ sapālā yasyeme śvasanti vivaśā vaśe |
dvijā iva śicā baddhāḥ sa kāla iha kāraṇam

ओजः सहो बलं प्राणं अमृतं मृत्युमेव च ।
तमज्ञाय जनो हेतुं आत्मानं मन्यते जडम्

ojaḥ saho balaṃ prāṇaṃ amṛtaṃ mṛtyumeva ca |
tamajñāya jano hetuṃ ātmānaṃ manyate jaḍam

यथा दारुमयी नारी यथा यंत्रमयो मृगः ।
एवं भूतानि मघवन् नीशतन्त्राणि विद्धि भोः

yathā dārumayī nārī yathā yaṃtramayo mṛgaḥ |
evaṃ bhūtāni maghavan nīśatantrāṇi viddhi bhoḥ

पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तं आत्मा भूतेन्द्रियाशयाः ।
शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात्

puruṣaḥ prakṛtirvyaktaṃ ātmā bhūtendriyāśayāḥ |
śaknuvantyasya sargādau na vinā yadanugrahāt

अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् ।
भूतैः सृजति भूतानि ग्रसते तानि तैः स्वयम्

avidvānevamātmānaṃ manyate'nīśamīśvaram |
bhūtaiḥ sṛjati bhūtāni grasate tāni taiḥ svayam

आयुः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं आशिषः पुरुषस्य याः ।
भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्ययाः

āyuḥ śrīḥ kīrtiraiśvaryaṃ āśiṣaḥ puruṣasya yāḥ |
bhavantyeva hi tatkāle yathānicchorviparyayāḥ

तस्मादकीर्तियशसोः जयापजययोरपि ।
समः स्यात्सुखदुःखाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा

tasmādakīrtiyaśasoḥ jayāpajayayorapi |
samaḥ syātsukhaduḥkhābhyāṃ mṛtyujīvitayostathā

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।
तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते

sattvaṃ rajastama iti prakṛternātmano guṇāḥ |
tatra sākṣiṇamātmānaṃ yo veda sa na badhyate

पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे ।
घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया

paśya māṃ nirjitaṃ śatru vṛkṇāyudhabhujaṃ mṛdhe |
ghaṭamānaṃ yathāśakti tava prāṇajihīrṣayā

प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासनः ।
अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजयः

prāṇaglaho'yaṃ samara iṣvakṣo vāhanāsanaḥ |
atra na jñāyate'muṣya jayo'muṣya parājayaḥ

इन्द्रो वृत्रवचः श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् ।
गृहीतवज्रः प्रहसन् तमाह गतविस्मयः

indro vṛtravacaḥ śrutvā gatālīkamapūjayat |
gṛhītavajraḥ prahasan tamāha gatavismayaḥ

अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीदृशी ।
भक्तः सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम्

aho dānava siddho'si yasya te matirīdṛśī |
bhaktaḥ sarvātmanātmānaṃ suhṛdaṃ jagadīśvaram

भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् ।
यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गतः

bhavānatārṣīnmāyāṃ vai vaiṣṇavīṃ janamohinīm |
yad vihāyāsuraṃ bhāvaṃ mahāpuruṣatāṃ gataḥ

खल्विदं महदाश्चर्यं यद्रजःप्रकृतेस्तव ।
वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मतिः

khalvidaṃ mahadāścaryaṃ yadrajaḥprakṛtestava |
vāsudeve bhagavati sattvātmani dṛḍhā matiḥ

यस्य भक्तिर्भगवति हरौ निःश्रेयसेश्वरे ।
विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रैः खातकोदकैः

yasya bhaktirbhagavati harau niḥśreyaseśvare |
vikrīḍato'mṛtāmbhodhau kiṃ kṣudraiḥ khātakodakaiḥ

इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप ।
युयुधाते महावीर्यौ इन्द्रवृत्रौ युधाम्पती

iti bruvāṇāvanyonyaṃ dharmajijñāsayā nṛpa |
yuyudhāte mahāvīryau indravṛtrau yudhāmpatī

आविध्य परिघं वृत्रः कार्ष्णायसमरिन्दमः ।
इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष

āvidhya parighaṃ vṛtraḥ kārṣṇāyasamarindamaḥ |
indrāya prāhiṇod ghoraṃ vāmahastena māriṣa

स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् ।
चिच्छेद युगपद् देवो वज्रेण शतपर्वणा

sa tu vṛtrasya parighaṃ karaṃ ca karabhopamam |
ciccheda yugapad devo vajreṇa śataparvaṇā

दोर्भ्यां उत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुरः ।
छिन्नपक्षो यथा गोत्रः खाद् भ्रष्टो वज्रिणा हतः

dorbhyāṃ utkṛttamūlābhyāṃ babhau raktasravo'suraḥ |
chinnapakṣo yathā gotraḥ khād bhraṣṭo vajriṇā hataḥ

कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम्
नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया

kṛtvādharāṃ hanuṃ bhūmau daityo divyuttarāṃ hanum
nabhogambhīravaktreṇa leliholbaṇajihvayā

दंष्ट्राभिः कालकल्पाभिः ग्रसन्निव जगत्त्रयम् ।
अतिमात्रमहाकाय आक्षिपन् तरसा गिरीन्

daṃṣṭrābhiḥ kālakalpābhiḥ grasanniva jagattrayam |
atimātramahākāya ākṣipan tarasā girīn

गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् ।
जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम्

girirāṭ pādacārīva padbhyāṃ nirjarayan mahīm |
jagrāsa sa samāsādya vajriṇaṃ sahavāhanam

वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतयः सुराः ।
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प एव द्विपम् ।
हा कष्टमिति निर्विण्णाः चुक्रुशुः समहर्षयः

vṛtragrastaṃ tamālokya saprajāpatayaḥ surāḥ |
mahāprāṇo mahāvīryo mahāsarpa eva dvipam |
hā kaṣṭamiti nirviṇṇāḥ cukruśuḥ samaharṣayaḥ

निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गतः ।
महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च

nigīrṇo'pyasurendreṇa na mamārodaraṃ gataḥ |
mahāpuruṣasannaddho yogamāyābalena ca

भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभुः ।
उच्चकर्त शिरः शत्रोः गिरिश्रृङ्गमिवौजसा

bhittvā vajreṇa tatkukṣiṃ niṣkramya balabhid vibhuḥ |
uccakarta śiraḥ śatroḥ giriśrṛṅgamivaujasā

वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेगः
कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमानः ।
न्यपातयत् तावदहर्गणेन
यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये

vajrastu tatkandharamāśuvegaḥ
kṛntan samantāt parivartamānaḥ |
nyapātayat tāvadahargaṇena
yo jyotiṣāmayane vārtrahatye

तदा च खे दुन्दुभयो विनेदुः
गन्धर्वसिद्धाः समहर्षिसङ्घाः ।
वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना
मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन्

tadā ca khe dundubhayo vineduḥ
gandharvasiddhāḥ samaharṣisaṅghāḥ |
vārtraghnaliṅgaistamabhiṣṭuvānā
mantrairmudā kusumairabhyavarṣan

वृत्रस्य देहान् निष्क्रान्तं आत्मज्योतिररिन्दम ।
पश्यतां सर्वदेवानां अलोकं समपद्यत

vṛtrasya dehān niṣkrāntaṃ ātmajyotirarindama |
paśyatāṃ sarvadevānāṃ alokaṃ samapadyata