अध्याय 4: ऋषभदेव का जन्म और शासन

अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहा विभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावं प्रकृतयः प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधुः

atha ha tamutpattyaivābhivyajyamānabhagavallakṣaṇaṃ sāmyopaśamavairāgyaiśvaryamahā vibhūtibhiranudinamedhamānānubhāvaṃ prakṛtayaḥ prajā brāhmaṇā devatāścāvanitalasamavanāyātitarāṃ jagṛdhuḥ

तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार

tasya ha vā itthaṃ varṣmaṇā varīyasā bṛhacchlokena caujasā balena śriyā yaśasā vīryaśauryābhyāṃ ca pitā ṛṣabha itīdaṃ nāma cakāra

यस्य हीन्द्रः स्पर्धमानो भगवान्वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवानृषभदेवो योगेश्वरः प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत्

yasya hīndraḥ spardhamāno bhagavānvarṣe na vavarṣa tadavadhārya bhagavānṛṣabhadevo yogeśvaraḥ prahasyātmayogamāyayā svavarṣamajanābhaṃ nāmābhyavarṣat

नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीतनरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन्परां निर्वृतिमुपगतः

nābhistu yathābhilaṣitaṃ suprajastvamavarudhyātipramodabharavihvalo gadgadākṣarayā girā svairaṃ gṛhītanaralokasadharmaṃ bhagavantaṃ purāṇapuruṣaṃ māyāvilasitamatirvatsa tāteti sānurāgamupalālayanparāṃ nirvṛtimupagataḥ

विदितानुरागमापौरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीनः कालेन तन्महिमानमवाप

viditānurāgamāpauraprakṛti janapado rājā nābhirātmajaṃ samayaseturakṣāyāmabhiṣicya brāhmaṇeṣūpanidhāya saha merudevyā viśālāyāṃ prasannanipuṇena tapasā samādhiyogena naranārāyaṇākhyaṃ bhagavantaṃ vāsudevamupāsīnaḥ kālena tanmahimānamavāpa

को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान्
अपत्यतामगाद्यस्य हरिः शुद्धेन कर्मणा

ko nu tatkarma rājarṣernābheranvācaretpumān
apatyatāmagādyasya hariḥ śuddhena karmaṇā

ब्रह्मण्योऽन्यः कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिताः
यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा

brahmaṇyo'nyaḥ kuto nābherviprā maṅgalapūjitāḥ
yasya barhiṣi yajñeśaṃ darśayāmāsurojasā

अथ ह भगवानृषभदेवः स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमानः प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास

atha ha bhagavānṛṣabhadevaḥ svavarṣaṃ karmakṣetramanumanyamānaḥ pradarśitagurukulavāso labdhavarairgurubhiranujñāto gṛhamedhināṃ dharmānanuśikṣamāṇo jayantyāmindradattāyāmubhayalakṣaṇaṃ karma samāmnāyāmnātamabhiyuñjannātmajānāmātmasamānānāṃ śataṃ janayāmāsa

येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षंभारतमिति व्यपदिशन्ति

yeṣāṃ khalu mahāyogī bharato jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaguṇa āsīdyenedaṃ varṣaṃbhāratamiti vyapadiśanti

तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलयः केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भः कीकट इति नव नवति प्रधानाः

tamanu kuśāvarta ilāvarto brahmāvarto malayaḥ keturbhadrasena indraspṛgvidarbhaḥ kīkaṭa iti nava navati pradhānāḥ

आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः

āvirhotro'tha drumilaścamasaḥ karabhājanaḥ

इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्यामः

iti bhāgavatadharmadarśanā nava mahābhāgavatāsteṣāṃ sucaritaṃ bhagavanmahimopabṛṃhitaṃ vasudevanāradasaṃvādamupaśamāyanamupariṣṭādvarṇayiṣyāmaḥ

यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेयाः पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीलाः कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवुः

yavīyāṃsa ekāśītirjāyanteyāḥ piturādeśakarā mahāśālīnā mahāśrotriyā yajñaśīlāḥ karmaviśuddhā brāhmaṇā babhūvuḥ

भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्रः स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्परः केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्माण्यारभमाणः कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्रः कारुणिको धर्मार्थयशःप्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत्

bhagavānṛṣabhasaṃjña ātmatantraḥ svayaṃ nityanivṛttānarthaparamparaḥ kevalānandānubhava īśvara eva viparītavatkarmāṇyārabhamāṇaḥ kālenānugataṃ dharmamācaraṇenopaśikṣayannatadvidāṃ sama upaśānto maitraḥ kāruṇiko dharmārthayaśaḥprajānandāmṛtāvarodhena gṛheṣu lokaṃ niyamayat

यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोकः

yadyacchīrṣaṇyācaritaṃ tattadanuvartate lokaḥ

यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण
सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास

yadyapi svaviditaṃ sakaladharmaṃ brāhmaṃ guhyaṃ brāhmaṇairdarśitamārgeṇa
sāmādibhirupāyairjanatāmanuśaśāsa

द्रव्यदेशकालवयःश्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितैः सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज

dravyadeśakālavayaḥśraddhartvigvividhoddeśopacitaiḥ sarvairapi kratubhiryathopadeśaṃ śatakṛtva iyāja

भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन्वर्षे न कश्चन पुरुषो
वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात्कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं
विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण

bhagavatarṣabheṇa parirakṣyamāṇa etasminvarṣe na kaścana puruṣo
vāñchatyavidyamānamivātmano'nyasmātkathañcana kimapi karhicidavekṣate bhartaryanusavanaṃ
vijṛmbhitasnehātiśayamantareṇa

स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मनः प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच

sa kadācidaṭamāno bhagavānṛṣabho brahmāvartagato brahmarṣipravarasabhāyāṃ prajānāṃ niśāmayantīnāmātmajānavahitātmanaḥ praśrayapraṇayabharasuyantritānapyupaśikṣayanniti hovāca