अध्याय 3: ऋषभ रूप में जन्म का भगवान का वचन

नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मायजत

nābhirapatyakāmo'prajayā merudevyā bhagavantaṃ yajñapuruṣamavahitātmāyajata

तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजतः प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकाल मन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान्भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया गृहीतहृदयो हृदयङ्गमं मनो नयनानन्दनावयवाभिराममाविश्चकार

tasya ha vāva śraddhayā viśuddhabhāvena yajataḥ pravargyeṣu pracaratsu dravyadeśakāla mantrartvigdakṣiṇāvidhānayogopapattyā duradhigamo'pi bhagavānbhāgavatavātsalyatayā supratīka ātmānamaparājitaṃ nijajanābhipretārthavidhitsayā gṛhītahṛdayo hṛdayaṅgamaṃ mano nayanānandanāvayavābhirāmamāviścakāra

अथ ह तमाविष्कृतभुजयुगलद्वयं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बर धरमुरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं दरवरवनरुहवनमालाच्छूर्यमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणविभूषितमृत्विक्सदस्यगृहपतयोऽधना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहु मानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थुः

atha ha tamāviṣkṛtabhujayugaladvayaṃ hiraṇmayaṃ puruṣaviśeṣaṃ kapiśakauśeyāmbara dharamurasi vilasacchrīvatsalalāmaṃ daravaravanaruhavanamālācchūryamṛtamaṇigadādibhirupalakṣitaṃ sphuṭakiraṇapravaramukuṭakuṇḍalakaṭakakaṭisūtrahārakeyūranūpurādyaṅgabhūṣaṇavibhūṣitamṛtviksadasyagṛhapatayo'dhanā ivottamadhanamupalabhya sabahu mānamarhaṇenāvanataśīrṣāṇa upatasthuḥ

अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान्प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभीरूपनिरूपणम्सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते

arhasi muhurarhattamārhaṇamasmākamanupathānāṃ namo nama ityetāvatsadupaśikṣitaṃ ko'rhati pumānprakṛtiguṇavyatikaramatiranīśa īśvarasya parasya prakṛtipuruṣayorarvāktanābhirnāmarūpākṛtibhīrūpanirūpaṇamsakalajananikāyavṛjinanirasanaśivatamapravaraguṇagaṇaikadeśakathanādṛte

परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दसलिलसितकिसलतुलसिका दूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि

parijanānurāgaviracitaśabalasaṃśabdasalilasitakisalatulasikā dūrvāṅkurairapi sambhṛtayā saparyayā kila parama parituṣyasi

अथानयापि न भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमर्थमिहोपलभामहे

athānayāpi na bhavata ijyayorubhārabharayā samucitamarthamihopalabhāmahe

आत्मन एवानुसवनमञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष
आशासानानामेतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति

ātmana evānusavanamañjasāvyatirekeṇa bobhūyamānāśeṣapuruṣārthasvarūpasya kintu nāthāśiṣa
āśāsānānāmetadabhisaṃrādhanamātraṃ bhavitumarhati

तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मनः श्रेयः परमविदुषां परमपरमपुरुष प्रकर्षकरुणया स्वमहिमानं चापवर्गाख्यमुपकल्पयिष्यन्स्वयं नापचित एवेतरवदिहोपलक्षितः

tadyathā bāliśānāṃ svayamātmanaḥ śreyaḥ paramaviduṣāṃ paramaparamapuruṣa prakarṣakaruṇayā svamahimānaṃ cāpavargākhyamupakalpayiṣyansvayaṃ nāpacita evetaravadihopalakṣitaḥ

अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर्वरदर्षभो भवान्निजपुरुषेक्षणविषय आसीत्

athāyameva varo hyarhattama yarhi barhiṣi rājarṣervaradarṣabho bhavānnijapuruṣekṣaṇaviṣaya āsīt

असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मारामाणां
मुनीनामनवरतपरिगुणितगुणगण परममङ्गलायनगुणगणकथनोऽसि

asaṅganiśitajñānānalavidhūtāśeṣamalānāṃ bhavatsvabhāvānāmātmārāmāṇāṃ
munīnāmanavaratapariguṇitaguṇagaṇa paramamaṅgalāyanaguṇagaṇakathano'si

अथ कथञ्चित्स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां नः स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु

atha kathañcitskhalanakṣutpatanajṛmbhaṇaduravasthānādiṣu vivaśānāṃ naḥ smaraṇāya jvaramaraṇadaśāyāmapi sakalakaśmalanirasanāni tava guṇakṛtanāmadheyāni vacanagocarāṇi bhavantu

किञ्चायं राजर्षिरपत्यकामः प्रजां भवादृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमिवाधनः फलीकरणम्

kiñcāyaṃ rājarṣirapatyakāmaḥ prajāṃ bhavādṛśīmāśāsāna īśvaramāśiṣāṃ svargāpavargayorapi bhavantamupadhāvati prajāyāmarthapratyayo dhanadamivādhanaḥ phalīkaraṇam

को वा इह तेऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपदव्यानावृतमतिर्विषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्चरणः

ko vā iha te'parājito'parājitayā māyayānavasitapadavyānāvṛtamatirviṣayaviṣarayānāvṛtaprakṛtiranupāsitamahaccaraṇaḥ

यदु ह वाव तव पुनरदभ्रकर्तरिह समाहूतस्तत्रार्थधियां मन्दानां
नस्तद्यद्देवहेलनं देवदेवार्हसि साम्येन सर्वान्प्रतिवोढुमविदुषाम्

yadu ha vāva tava punaradabhrakartariha samāhūtastatrārthadhiyāṃ mandānāṃ
nastadyaddevahelanaṃ devadevārhasi sāmyena sarvānprativoḍhumaviduṣām

इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवाननिमिषर्षभो वर्षधराभिवादिताभिवन्दितचरणः सदयमिदमाह

iti nigadenābhiṣṭūyamāno bhagavānanimiṣarṣabho varṣadharābhivāditābhivanditacaraṇaḥ sadayamidamāha

अहो बताहमृषयो भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरमसुलभमभियाचितो यदमुष्यात्मजो मया सदृशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूपः कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद्द्विज-देवकुलम्

aho batāhamṛṣayo bhavadbhiravitathagīrbhirvaramasulabhamabhiyācito yadamuṣyātmajo mayā sadṛśo bhūyāditi mamāhamevābhirūpaḥ kaivalyādathāpi brahmavādo na mṛṣā bhavitumarhati mamaiva hi mukhaṃ yaddvija-devakulam

तत आग्नीध्रीयेंऽशकलयावतरिष्याम्यात्मतुल्यमनुपलभमानः

tata āgnīdhrīyeṃ'śakalayāvatariṣyāmyātmatulyamanupalabhamānaḥ

इति निशामयन्त्या मेरुदेव्याः पतिमभिधायान्तर्दधे भगवान्

iti niśāmayantyā merudevyāḥ patimabhidhāyāntardadhe bhagavān