अध्याय 23: ध्रुव और विष्णु का शिशुमार रूप

अथ तस्मात्परतस्त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतो
यत्तद्विष्णोः परमं पदमभिवदन्ति यत्र ह महाभागवतो
धुव औत्तानपादिरग्निनेन्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन
धर्मेण च समकालयुग्भिः सबहुमानं दक्षिणतः
क्रियमाण इदानीमपि कल्पजीविनामाजीव्य
उपास्ते तस्येहानुभाव उपवर्णितः

atha tasmātparatastrayodaśalakṣayojanāntarato
yattadviṣṇoḥ paramaṃ padamabhivadanti yatra ha mahābhāgavato
dhuva auttānapādiragninendreṇa prajāpatinā kaśyapena
dharmeṇa ca samakālayugbhiḥ sabahumānaṃ dakṣiṇataḥ
kriyamāṇa idānīmapi kalpajīvināmājīvya
upāste tasyehānubhāva upavarṇitaḥ

स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रहनक्षत्रादीना-
मनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेन
भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहितः
शश्वदवभासते

sa hi sarveṣāṃ jyotirgaṇānāṃ grahanakṣatrādīnā-
manimiṣeṇāvyaktaraṃhasā bhagavatā kālena
bhrāmyamāṇānāṃ sthāṇurivāvaṣṭambha īśvareṇa vihitaḥ
śaśvadavabhāsate

यथा मेढीस्तम्भ आक्रमणपशवः संयोजिता-
स्त्रिभिस्त्रिभिः सवनैर्यथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं
भगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र
आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा
आकल्पान्तं परिचङ्क्रमन्ति नभसि यथा मेघाः
श्येनादयो वायुवशाः कर्मसारथयः परिवर्तन्ते
एवं ज्योतिर्गणाः प्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीताः
कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति

yathā meḍhīstambha ākramaṇapaśavaḥ saṃyojitā-
stribhistribhiḥ savanairyathāsthānaṃ maṇḍalāni carantyevaṃ
bhagaṇā grahādaya etasminnantarbahiryogena kālacakra
āyojitā dhruvamevāvalambya vāyunodīryamāṇā
ākalpāntaṃ paricaṅkramanti nabhasi yathā meghāḥ
śyenādayo vāyuvaśāḥ karmasārathayaḥ parivartante
evaṃ jyotirgaṇāḥ prakṛtipuruṣasaṃyogānugṛhītāḥ
karmanirmitagatayo bhuvi na patanti

केचनैतज्योतिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो
वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ति

kecanaitajyotiranīkaṃ śiśumārasaṃsthānena bhagavato
vāsudevasya yogadhāraṇāyāmanuvarṇayanti

यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्शिरसः कुण्डलीभूतदेहस्य
ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरिन्द्रो
धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां
सप्तर्षयः । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य
यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति
दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य
कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवाः
समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा
चोदरतः

yasya pucchāgre'vākśirasaḥ kuṇḍalībhūtadehasya
dhruva upakalpitastasya lāṅgūle prajāpatiragnirindro
dharma iti pucchamūle dhātā vidhātā ca kaṭyāṃ
saptarṣayaḥ | tasya dakṣiṇāvartakuṇḍalībhūtaśarīrasya
yānyudagayanāni dakṣiṇapārśve tu nakṣatrāṇyupakalpayanti
dakṣiṇāyanāni tu savye | yathā śiśumārasya
kuṇḍalābhogasanniveśasya pārśvayorubhayorapyavayavāḥ
samasaṃkhyā bhavanti | pṛṣṭhe tvajavīthī ākāśagaṅgā
codarataḥ

पुनर्वसुपुष्यौ दक्षिणवामयोः श्रोण्योरार्द्राश्लेषे
च दक्षिणवामयोः पश्चिमयोः पादयोरभिजि-
दुत्तराषाढे दक्षिणवामयोर्नासिकयोर्यथासंख्यं
श्रवणपूर्वाषाढे दक्षिणवामयोर्लोचनयोर्धनिष्ठा मूलं
च दक्षिणवामयोः कर्णयोर्मघादीन्यष्ट नक्षत्राणि
दक्षिणायनानि वामपार्श्ववङ्क्रिषु युञ्जीत तथैव
मृगशीर्षादीन्युदगयनानि दक्षिणपार्श्ववङ्क्रिषु
प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे स्कन्धयो-
र्दक्षिणवामयोर्न्यसेत्

punarvasupuṣyau dakṣiṇavāmayoḥ śroṇyorārdrāśleṣe
ca dakṣiṇavāmayoḥ paścimayoḥ pādayorabhiji-
duttarāṣāḍhe dakṣiṇavāmayornāsikayoryathāsaṃkhyaṃ
śravaṇapūrvāṣāḍhe dakṣiṇavāmayorlocanayordhaniṣṭhā mūlaṃ
ca dakṣiṇavāmayoḥ karṇayormaghādīnyaṣṭa nakṣatrāṇi
dakṣiṇāyanāni vāmapārśvavaṅkriṣu yuñjīta tathaiva
mṛgaśīrṣādīnyudagayanāni dakṣiṇapārśvavaṅkriṣu
prātilomyena prayuñjīta śatabhiṣājyeṣṭhe skandhayo-
rdakṣiṇavāmayornyaset

उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु
चाङ्गारकः शनैश्चर उपस्थे बृहस्पतिः ककुदि
वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो
नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुधः प्राणापानयो
राहुर्गले केतवः सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणाः

uttarāhanāvagastiradharāhanau yamo mukheṣu
cāṅgārakaḥ śanaiścara upasthe bṛhaspatiḥ kakudi
vakṣasyādityo hṛdaye nārāyaṇo manasi candro
nābhyāmuśanā stanayoraśvinau budhaḥ prāṇāpānayo
rāhurgale ketavaḥ sarvāṅgeṣu romasu sarve tārāgaṇāḥ

एतदु हैव भगवतो विष्णोः सर्वदेवतामयं
रूपमहरहः सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण
निमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति

etadu haiva bhagavato viṣṇoḥ sarvadevatāmayaṃ
rūpamaharahaḥ sandhyāyāṃ prayato vāgyato nirīkṣamāṇa
nimiṣāṃ pataye mahāpuruṣāyābhidhīmahīti

ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं
पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् ।
नमस्यतः स्मरतो वा त्रिकालं
नश्येत तत्कालजमाशु पापम्

graharkṣatārāmayamādhidaivikaṃ
pāpāpahaṃ mantrakṛtāṃ trikālam |
namasyataḥ smarato vā trikālaṃ
naśyeta tatkālajamāśu pāpam