अध्याय 22: चन्द्रमा, ग्रह और सप्तर्षि

यदेतद्भगवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन
परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं
भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति

yadetadbhagavata ādityasya meruṃ dhruvaṃ ca pradakṣiṇena
parikrāmato rāśīnāmabhimukhaṃ pracalitaṃ cāpradakṣiṇaṃ
bhagavatopavarṇitamamuṣya vayaṃ kathamanumimīmahīti

यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां
तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरे-
ष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन
कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह
परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां गृहाणां
गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात्

yathā kulālacakreṇa bhramatā saha bhramatāṃ
tadāśrayāṇāṃ pipīlikādīnāṃ gatiranyaiva pradeśāntare-
ṣvapyupalabhyamānatvādevaṃ nakṣatrarāśibhirupalakṣitena
kālacakreṇa dhruvaṃ meruṃ ca pradakṣiṇena paridhāvatā saha
paridhāvamānānāṃ tadāśrayāṇāṃ sūryādīnāṃ gṛhāṇāṃ
gatiranyaiva nakṣatrāntare rāśyantare copalabhyamānatvāt

स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो
लोकानां स्वस्तयआत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं
कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो
द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु
थोपजोषमृतुगुणान् विदधाति

sa eṣa bhagavānādipuruṣa eva sākṣānnārāyaṇo
lokānāṃ svastayaātmānaṃ trayīmayaṃ karmaviśuddhinimittaṃ
kavibhirapi ca vedena vijijñāsyamāno
dvādaśadhā vibhajya ṣaṭsu vasantādiṣvṛtuṣu
thopajoṣamṛtuguṇān vidadhāti

तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा
उक्षावचैः कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च
श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसाश्रेयः समधिगच्छन्ति

tametamiha puruṣāstrayyā vidyayā varṇāśramācārānupathā
ukṣāvacaiḥ karmabhirāmnātairyogavitānaiśca
śraddhayā yajanto'ñjasāśreyaḥ samadhigacchanti

अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण
नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादशमासान् भुङ्क्ते
राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मासः पक्षद्वयं दिवा नक्तं
चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं
भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयवः

atha sa eṣa ātmā lokānāṃ dyāvāpṛthivyorantareṇa
nabhovalayasya kālacakragato dvādaśamāsān bhuṅkte
rāśisaṃjñān saṃvatsarāvayavānmāsaḥ pakṣadvayaṃ divā naktaṃ
ceti sapādarkṣadvayamupadiśanti yāvatā ṣaṣṭhamaṃśaṃ
bhuñjīta sa vai ṛturityupadiśyate saṃvatsarāvayavaḥ

अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं
कालमयनमाचक्षते

atha ca yāvatārdhena nabhovīthyāṃ pracarati taṃ
kālamayanamācakṣate

अथ च यावन्नभोमण्डलं स ह द्यावापृथिव्यो-
र्मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन सह भुञ्जीत तं कालं
संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति
भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः समामनन्ति

atha ca yāvannabhomaṇḍalaṃ sa ha dyāvāpṛthivyo-
rmaṇḍalābhyāṃ kārtsnyena saha bhuñjīta taṃ kālaṃ
saṃvatsaraṃ parivatsaramiḍāvatsaramanuvatsaraṃ vatsaramiti
bhānormāndyaśaighryasamagatibhiḥ samāmananti

एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टा-
ल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं
पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव
पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते

evaṃ candramā arkagabhastibhya upariṣṭā-
llakṣayojanata upalabhyamāno'rkasya saṃvatsarabhuktiṃ
pakṣābhyāṃ māsabhuktiṃ sapādarkṣābhyāṃ dinenaiva
pakṣabhuktimagracārī drutataragamano bhuṅkte

अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां
क्षीयमाणाभिश्च कलाभिः पितॄणामहोरात्राणि
पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वानः सर्वजीवनिवहप्राणो
जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते

atha cāpūryamāṇābhiśca kalābhiramarāṇāṃ
kṣīyamāṇābhiśca kalābhiḥ pitṝṇāmahorātrāṇi
pūrvapakṣāparapakṣābhyāṃ vitanvānaḥ sarvajīvanivahaprāṇo
jīvaścaikamekaṃ nakṣatraṃ triṃśatā muhūrtairbhuṅkte

य एष षोडशकलः पुरुषो भगवान्मनोमयो-
ऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षि-
सरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय
इतिवर्णयन्ति

ya eṣa ṣoḍaśakalaḥ puruṣo bhagavānmanomayo-
'nnamayo'mṛtamayo devapitṛmanuṣyabhūtapaśupakṣi-
sarīsṛpavīrudhāṃ prāṇāpyāyanaśīlatvātsarvamaya
itivarṇayanti

तत उपरिष्टात्त्रिलक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं
दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभि-
जिताष्टाविंशतिः

tata upariṣṭāttrilakṣayojanato nakṣatrāṇi meruṃ
dakṣiṇenaiva kālāyana īśvarayojitāni sahābhi-
jitāṣṭāviṃśatiḥ

तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते
पुरतः पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभि-
र्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव
प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भ-
ग्रहोपशमनः

tata upariṣṭāduśanā dvilakṣayojanata upalabhyate
purataḥ paścātsahaiva vārkasya śaighryamāndyasāmyābhi-
rgatibhirarkavaccarati lokānāṃ nityadānukūla eva
prāyeṇa varṣayaṃścāreṇānumīyate sa vṛṣṭiviṣṭambha-
grahopaśamanaḥ

उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्
द्विलक्षयोजनतो बुधः सोमसुत उपलभ्यमानः
प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदा-
तिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते

uśanasā budho vyākhyātastata upariṣṭād
dvilakṣayojanato budhaḥ somasuta upalabhyamānaḥ
prāyeṇa śubhakṛdyadārkād vyatiricyeta tadā-
tivātābhraprāyānāvṛṣṭyādibhayamāśaṃsate

अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय
शुभग्रहोऽघशंसः

ata ūrdhvamaṅgārako'pi yojanalakṣadvitaya
śubhagraho'ghaśaṃsaḥ

तत उपरिष्टाद् द्विलक्षयोजनान्तरगतो भगवान्
बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं
कुलस्य

tata upariṣṭād dvilakṣayojanāntaragato bhagavān
bṛhaspatirekaikasmin rāśau parivatsaraṃ parivatsaraṃ
kulasya

तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमानः
शनै श्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान्
विलम्बमानः सर्वानेवानुपर्येति तावद्भिरनुवत्सरैः
प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकरः

tata upariṣṭādyojanalakṣadvayātpratīyamānaḥ
śanai ścara ekaikasmin rāśau triṃśanmāsān
vilambamānaḥ sarvānevānuparyeti tāvadbhiranuvatsaraiḥ
prāyeṇa hi sarveṣāmaśāntikaraḥ

तत उत्तरस्मादृषय एकादशलक्षयोजनान्तर
उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो
विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति

tata uttarasmādṛṣaya ekādaśalakṣayojanāntara
upalabhyante ya eva lokānāṃ śamanubhāvayanto bhagavato
viṣṇoryatparamaṃ padaṃ pradakṣiṇaṃ prakramanti