अध्याय 26: पुरंजन का आखेट और रूठी रानी

स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् ।
द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् रथोपरि टिप्पणी

sa ekadā maheṣvāso rathaṃ pañcāśvamāśugam |
dvīṣaṃ dvicakramekākṣaṃ triveṇuṃ pañcabandhuram rathopari ṭippaṇī

एकरश्म्येकदमनम् एकनीडं द्विकूबरम् ।
पञ्चप्रहरणं सप्त वरूथं पञ्चविक्रमम्

ekaraśmyekadamanam ekanīḍaṃ dvikūbaram |
pañcapraharaṇaṃ sapta varūthaṃ pañcavikramam

हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधिः ।
एकादशचमूनाथः पञ्चप्रस्थमगाद्वनम्

haimopaskaramāruhya svarṇavarmākṣayeṣudhiḥ |
ekādaśacamūnāthaḥ pañcaprasthamagādvanam

चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्तेषुकार्मुकः ।
विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालसः

cacāra mṛgayāṃ tatra dṛpta ātteṣukārmukaḥ |
vihāya jāyāmatadarhāṃ mṛgavyasanalālasaḥ

आसुरीं वृत्तिमाश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रहः ।
न्यहनन् निशितैर्बाणैः वनेषु वनगोचरान्

āsurīṃ vṛttimāśritya ghorātmā niranugrahaḥ |
nyahanan niśitairbāṇaiḥ vaneṣu vanagocarān

तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने ।
यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते

tīrtheṣu pratidṛṣṭeṣu rājā medhyān paśūn vane |
yāvadarthamalaṃ lubdho hanyāditi niyamyate

य एवं कर्म नियतं विद्वान्कुर्वीत मानवः ।
कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते

ya evaṃ karma niyataṃ vidvānkurvīta mānavaḥ |
karmaṇā tena rājendra jñānena na sa lipyate

अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते ।
गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो व्रजत्यधः

anyathā karma kurvāṇo mānārūḍho nibadhyate |
guṇapravāhapatito naṣṭaprajño vrajatyadhaḥ

तत्र निर्भिन्नगात्राणां चित्रवाजैः शिलीमुखैः ।
विप्लवोऽभूद् दुःखितानां दुःसहः करुणात्मनाम्

tatra nirbhinnagātrāṇāṃ citravājaiḥ śilīmukhaiḥ |
viplavo'bhūd duḥkhitānāṃ duḥsahaḥ karuṇātmanām

शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् ।
मेध्यानन्यांश्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात्

śaśān varāhān mahiṣān gavayān ruruśalyakān |
medhyānanyāṃśca vividhān vinighnan śramamadhyagāt

ततः क्षुत्तृट्परिश्रान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् ।
कृतस्नानोचिताहारः संविवेश गतक्लमः

tataḥ kṣuttṛṭpariśrānto nivṛtto gṛhameyivān |
kṛtasnānocitāhāraḥ saṃviveśa gataklamaḥ

आत्मानमर्हयां चक्रे धूपालेपस्रगादिभिः ।
साध्वलङ्कृतसर्वाङ्गो महिष्यां आदधे मनः

ātmānamarhayāṃ cakre dhūpālepasragādibhiḥ |
sādhvalaṅkṛtasarvāṅgo mahiṣyāṃ ādadhe manaḥ

तृप्तो हृष्टः सुदृप्तश्च कन्दर्पाकृष्टमानसः ।
न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम्

tṛpto hṛṣṭaḥ sudṛptaśca kandarpākṛṣṭamānasaḥ |
na vyacaṣṭa varārohāṃ gṛhiṇīṃ gṛhamedhinīm

अन्तःपुरस्त्रियोऽपृच्छद् विमना इव वेदिषत् ।
अपि वः कुशलं रामाः सेश्वरीणां यथा पुरा

antaḥpurastriyo'pṛcchad vimanā iva vediṣat |
api vaḥ kuśalaṃ rāmāḥ seśvarīṇāṃ yathā purā

न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पदः ।
यदि न स्याद्गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता ।
व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञः को नामासीत दीनवत्

na tathaitarhi rocante gṛheṣu gṛhasampadaḥ |
yadi na syādgṛhe mātā patnī vā patidevatā |
vyaṅge ratha iva prājñaḥ ko nāmāsīta dīnavat

क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे ।
या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे

kva vartate sā lalanā majjantaṃ vyasanārṇave |
yā māmuddharate prajñāṃ dīpayantī pade pade

नरनाथ न जानीमः त्वत्प्रिया यद्व्यवस्यति ।
भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रुहन्

naranātha na jānīmaḥ tvatpriyā yadvyavasyati |
bhūtale niravastāre śayānāṃ paśya śatruhan

पुरञ्जनः स्वमहिषीं निरीक्ष्य अवधुतां भुवि ।
तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ

purañjanaḥ svamahiṣīṃ nirīkṣya avadhutāṃ bhuvi |
tatsaṅgonmathitajñāno vaiklavyaṃ paramaṃ yayau

सान्त्वयन् श्कक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता ।
प्रेयस्याः स्नेहसंरम्भ लिङ्गमात्मनि नाभ्यगात्

sāntvayan śkakṣṇayā vācā hṛdayena vidūyatā |
preyasyāḥ snehasaṃrambha liṅgamātmani nābhyagāt

अनुनिन्येऽथ शनकैः वीरोऽनुनयकोविदः ।
पस्पर्श पादयुगलं आह चोत्सङ्गलालिताम्

anuninye'tha śanakaiḥ vīro'nunayakovidaḥ |
pasparśa pādayugalaṃ āha cotsaṅgalālitām

नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीश्वराः शुभे ।
कृतागःस्वात्मसात्कृत्वा शिक्षादण्डं न युञ्जते

nūnaṃ tvakṛtapuṇyāste bhṛtyā yeṣvīśvarāḥ śubhe |
kṛtāgaḥsvātmasātkṛtvā śikṣādaṇḍaṃ na yuñjate

परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पितः ।
बालो न वेद तत्तन्वि बन्धुकृत्यममर्षणः

paramo'nugraho daṇḍo bhṛtyeṣu prabhuṇārpitaḥ |
bālo na veda tattanvi bandhukṛtyamamarṣaṇaḥ

सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्वनुरागभार
व्रीडाविलम्बविलसद् हसितावलोकम् ।
नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं नः
स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गुवाक्यम्

sā tvaṃ mukhaṃ sudati subhrvanurāgabhāra
vrīḍāvilambavilasad hasitāvalokam |
nīlālakālibhirupaskṛtamunnasaṃ naḥ
svānāṃ pradarśaya manasvini valguvākyam

तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नि
योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्बिषस्तम् ।
पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्यां
अन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात्

tasmindadhe damamahaṃ tava vīrapatni
yo'nyatra bhūsurakulātkṛtakilbiṣastam |
paśye na vītabhayamunmuditaṃ trilokyāṃ
anyatra vai murariporitaratra dāsāt

वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं
संरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् ।
पश्ये स्तनावपि शुचोपहतौ सुजातौ
बिम्बाधरं विगतकुङ्कुमपङ्करागम्

vaktraṃ na te vitilakaṃ malinaṃ viharṣaṃ
saṃrambhabhīmamavimṛṣṭamapetarāgam |
paśye stanāvapi śucopahatau sujātau
bimbādharaṃ vigatakuṅkumapaṅkarāgam

तन्मे प्रसीद सुहृदः कृतकिल्बिषस्य
स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य ।
का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेग
विस्रस्तपौंस्नमुशती न भजेत कृत्ये

tanme prasīda suhṛdaḥ kṛtakilbiṣasya
svairaṃ gatasya mṛgayāṃ vyasanāturasya |
kā devaraṃ vaśagataṃ kusumāstravega
visrastapauṃsnamuśatī na bhajeta kṛtye