अध्याय 23: पृथु का तप और अर्चि सहित परलोकगमन

दृष्ट्वात्मानं प्रवयसं एकदा वैन्य आत्मवान् ।
आत्मना वर्धिताशेष स्वानुसर्गः प्रजापतिः

dṛṣṭvātmānaṃ pravayasaṃ ekadā vainya ātmavān |
ātmanā vardhitāśeṣa svānusargaḥ prajāpatiḥ

जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् ।
निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान्

jagatastasthuṣaścāpi vṛttido dharmabhṛtsatām |
niṣpāditeśvarādeśo yadarthamiha jajñivān

आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद् रुदतीमिव ।
प्रजासु विमनःस्वेकः सदारोऽगात्तपोवनम्

ātmajeṣvātmajāṃ nyasya virahād rudatīmiva |
prajāsu vimanaḥsvekaḥ sadāro'gāttapovanam

तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते ।
आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा

tatrāpyadābhyaniyamo vaikhānasasusammate |
ārabdha ugratapasi yathā svavijaye purā

कन्दमूलफलाहारः शुष्कपर्णाशनः क्वचित् ।
अब्भक्षः कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्ततः परम्

kandamūlaphalāhāraḥ śuṣkaparṇāśanaḥ kvacit |
abbhakṣaḥ katicitpakṣān vāyubhakṣastataḥ param

ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनिः ।
आकण्ठमग्नः शिशिरे उदके स्थण्डिलेशयः

grīṣme pañcatapā vīro varṣāsvāsāraṣāṇmuniḥ |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśire udake sthaṇḍileśayaḥ

तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिलः ।
आरिराधयिषुः कृष्णं अचरत् तप उत्तमम्

titikṣuryatavāgdānta ūrdhvaretā jitānilaḥ |
ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ acarat tapa uttamam

तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशयः ।
प्राणायामैः सन्निरुद्ध षड्वर्गश्छिन्नबन्धनः

tena kramānusiddhena dhvastakarmamalāśayaḥ |
prāṇāyāmaiḥ sanniruddha ṣaḍvargaśchinnabandhanaḥ

सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् ।
योगं तेनैव पुरुषं अभजत् पुरुषर्षभः

sanatkumāro bhagavān yadāhādhyātmikaṃ param |
yogaṃ tenaiva puruṣaṃ abhajat puruṣarṣabhaḥ

भगवद्धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा ।
भक्तिर्भगवति ब्रह्मणि अनन्यविषयाभवत्

bhagavaddharmiṇaḥ sādhoḥ śraddhayā yatataḥ sadā |
bhaktirbhagavati brahmaṇi ananyaviṣayābhavat

तस्यानया भगवतः परिकर्मशुद्ध
सत्त्वात्मनस्तदनु संस्मरणानुपूर्त्या ।
ज्ञानं विरक्तिमदभूत् निशितेन येन
चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम्

tasyānayā bhagavataḥ parikarmaśuddha
sattvātmanastadanu saṃsmaraṇānupūrtyā |
jñānaṃ viraktimadabhūt niśitena yena
ciccheda saṃśayapadaṃ nijajīvakośam

छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीहः
तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन ।
तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो
यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात्

chinnānyadhīradhigatātmagatirnirīhaḥ
tattatyaje'cchinadidaṃ vayunena yena |
tāvanna yogagatibhiryatirapramatto
yāvadgadāgrajakathāsu ratiṃ na kuryāt

एवं स वीरप्रवरः संयोज्यात्मानमात्मनि ।
ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम्

evaṃ sa vīrapravaraḥ saṃyojyātmānamātmani |
brahmabhūto dṛḍhaṃ kāle tatyāja svaṃ kalevaram

सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयन् शनैः ।
नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुरःकण्ठशीर्षणि

sampīḍya pāyuṃ pārṣṇibhyāṃ vāyumutsārayan śanaiḥ |
nābhyāṃ koṣṭheṣvavasthāpya hṛduraḥkaṇṭhaśīrṣaṇi

उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य निःस्पृहः ।
वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत्

utsarpayaṃstu taṃ mūrdhni krameṇāveśya niḥspṛhaḥ |
vāyuṃ vāyau kṣitau kāyaṃ tejastejasyayūyujat

खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागशः ।
क्षितिमम्भसि तत्तेजसि अदो वायौ नभस्यमुम्

khānyākāśe dravaṃ toye yathāsthānaṃ vibhāgaśaḥ |
kṣitimambhasi tattejasi ado vāyau nabhasyamum

इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् ।
भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे

indriyeṣu manastāni tanmātreṣu yathodbhavam |
bhūtādināmūnyutkṛṣya mahatyātmani sandadhe

तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् ।
तं चानुशयमात्मस्थं असावनुशयी पुमान् ।
ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभुः

taṃ sarvaguṇavinyāsaṃ jīve māyāmaye nyadhāt |
taṃ cānuśayamātmasthaṃ asāvanuśayī pumān |
jñānavairāgyavīryeṇa svarūpastho'jahātprabhuḥ

अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् ।
सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुवः

arcirnāma mahārājñī tatpatnyanugatā vanam |
sukumāryatadarhā ca yatpadbhyāṃ sparśanaṃ bhuvaḥ

अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया
शुश्रूषया चारषदेहयात्रया ।
नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा
प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृतिः

atīva bharturvratadharmaniṣṭhayā
śuśrūṣayā cāraṣadehayātrayā |
nāvindatārtiṃ parikarśitāpi sā
preyaskarasparśanamānanirvṛtiḥ

देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं
पत्युः पृथिव्या दयितस्य चात्मनः ।
आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती
चितामथारोपयदद्रिसानुनि

dehaṃ vipannākhilacetanādikaṃ
patyuḥ pṛthivyā dayitasya cātmanaḥ |
ālakṣya kiñcicca vilapya sā satī
citāmathāropayadadrisānuni

विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता
दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मणः ।
नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रिः परीत्य
विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ

vidhāya kṛtyaṃ hradinījalāplutā
dattvodakaṃ bharturudārakarmaṇaḥ |
natvā divisthāṃstridaśāṃstriḥ parītya
viveśa vahniṃ dhyāyatī bhartṛpādau

विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् ।
तुष्टुवुर्वरदा देवैः देवपत्न्यः सहस्रशः

vilokyānugatāṃ sādhvīṃ pṛthuṃ vīravaraṃ patim |
tuṣṭuvurvaradā devaiḥ devapatnyaḥ sahasraśaḥ

कुर्वत्यः कुसुमासारं तस्मिन् मन्दरसानुनि ।
नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम्

kurvatyaḥ kusumāsāraṃ tasmin mandarasānuni |
nadatsvamaratūryeṣu gṛṇanti sma parasparam

अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् ।
सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव

aho iyaṃ vadhūrdhanyā yā caivaṃ bhūbhujāṃ patim |
sarvātmanā patiṃ bheje yajñeśaṃ śrīrvadhūriva

सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती ।
पश्यतास्मानतीत्यार्चिः दुर्विभाव्येन कर्मणा

saiṣā nūnaṃ vrajatyūrdhvamanu vainyaṃ patiṃ satī |
paśyatāsmānatītyārciḥ durvibhāvyena karmaṇā

तेषां दुरापं किं त्वन्यन् मर्त्यानां भगवत्पदम् ।
भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत

teṣāṃ durāpaṃ kiṃ tvanyan martyānāṃ bhagavatpadam |
bhuvi lolāyuṣo ye vai naiṣkarmyaṃ sādhayantyuta

स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि ।
लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते

sa vañcito batātmadhruk kṛcchreṇa mahatā bhuvi |
labdhvāpavargyaṃ mānuṣyaṃ viṣayeṣu viṣajjate

स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधूः ।
यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्यः प्रापाच्युताश्रयः

stuvatīṣvamarastrīṣu patilokaṃ gatā vadhūḥ |
yaṃ vā ātmavidāṃ dhuryo vainyaḥ prāpācyutāśrayaḥ

इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथुः स भगवत्तमः ।
कीर्तितं तस्य चरितं उद्दामचरितस्य ते

itthambhūtānubhāvo'sau pṛthuḥ sa bhagavattamaḥ |
kīrtitaṃ tasya caritaṃ uddāmacaritasya te

य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहितः पठेत् ।
श्रावयेत् श्रुणुयाद्वापि स पृथोः पदवीमियात्

ya idaṃ sumahatpuṇyaṃ śraddhayāvahitaḥ paṭhet |
śrāvayet śruṇuyādvāpi sa pṛthoḥ padavīmiyāt

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपतिः ।
वैश्यः पठन् विट्पतिः स्यात् शूद्रः सत्तमतामियात्

brāhmaṇo brahmavarcasvī rājanyo jagatīpatiḥ |
vaiśyaḥ paṭhan viṭpatiḥ syāt śūdraḥ sattamatāmiyāt

त्रिकृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवाऽऽदृता ।
अप्रजः सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तमः

trikṛtva idamākarṇya naro nāryathavā''dṛtā |
aprajaḥ suprajatamo nirdhano dhanavattamaḥ

अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः ।
इदं स्वस्त्ययनं पुंसां अमङ्गल्यनिवारणम्

aspaṣṭakīrtiḥ suyaśā mūrkho bhavati paṇḍitaḥ |
idaṃ svastyayanaṃ puṃsāṃ amaṅgalyanivāraṇam

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक् सिद्धिमभीप्सुभिः
श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ kalimalāpaham |
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ samyak siddhimabhīpsubhiḥ
śraddhayaitadanuśrāvyaṃ caturṇāṃ kāraṇaṃ param

विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् ।
बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजानः पृथवे यथा

vijayābhimukho rājā śrutvaitadabhiyāti yān |
baliṃ tasmai harantyagre rājānaḥ pṛthave yathā

मुक्तान्यसङ्गो भगवति अमलां भक्तिमुद्वहन् ।
वैन्यस्य चरितं पुण्यं श्रृणुयात् श्रावयेत्पठेत्

muktānyasaṅgo bhagavati amalāṃ bhaktimudvahan |
vainyasya caritaṃ puṇyaṃ śrṛṇuyāt śrāvayetpaṭhet

वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् ।
अस्मिन्कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात्

vaicitravīryābhihitaṃ mahanmāhātmyasūcakam |
asminkṛtamatimartyaṃ pārthavīṃ gatimāpnuyāt

अनुदिनमिदमादरेण श्रृण्वन्
पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्गः ।
भगवति भवसिन्धुपोतपादे
स च निपुणां लभते रतिं मनुष्यः

anudinamidamādareṇa śrṛṇvan
pṛthucaritaṃ prathayan vimuktasaṅgaḥ |
bhagavati bhavasindhupotapāde
sa ca nipuṇāṃ labhate ratiṃ manuṣyaḥ