अध्याय 22: सनत्कुमार का पृथु को ब्रह्मज्ञान

जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् ।
तत्रोपजग्मुर्मुनयः चत्वारः सूर्यवर्चसः

janeṣu pragṛṇatsvevaṃ pṛthuṃ pṛthulavikramam |
tatropajagmurmunayaḥ catvāraḥ sūryavarcasaḥ

तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा ।
लोकानपापान् कुर्वत्या सानुगोऽचष्ट लक्षितान्

tāṃstu siddheśvarān rājā vyomno'vatarato'rciṣā |
lokānapāpān kurvatyā sānugo'caṣṭa lakṣitān

तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थितः ।
ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव

taddarśanodgatān prāṇān pratyāditsurivotthitaḥ |
sasadasyānugo vainya indriyeśo guṇāniva

गौरवाद्यन्त्रितः सभ्यः प्रश्रयानतकन्धरः ।
विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान्

gauravādyantritaḥ sabhyaḥ praśrayānatakandharaḥ |
vidhivatpūjayāṃ cakre gṛhītādhyarhaṇāsanān

तत्पादशौचसलिलैः मार्जितालकबन्धनः ।
तत्र शीलवतां वृत्तं आचरन् मानयन्निव

tatpādaśaucasalilaiḥ mārjitālakabandhanaḥ |
tatra śīlavatāṃ vṛttaṃ ācaran mānayanniva

हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् ।
श्रद्धासंयमसंयुक्तः प्रीतः प्राह भवाग्रजान्

hāṭakāsana āsīnān svadhiṣṇyeṣviva pāvakān |
śraddhāsaṃyamasaṃyuktaḥ prītaḥ prāha bhavāgrajān

अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायनाः ।
यस्य वो दर्शनं ह्यासीद् दुर्दर्शानां च योगिभिः

aho ācaritaṃ kiṃ me maṅgalaṃ maṅgalāyanāḥ |
yasya vo darśanaṃ hyāsīd durdarśānāṃ ca yogibhiḥ

किं तस्य दुर्लभतरं इह लोके परत्र च ।
यस्य विप्राः प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुगः

kiṃ tasya durlabhataraṃ iha loke paratra ca |
yasya viprāḥ prasīdanti śivo viṣṇuśca sānugaḥ

नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् ।
यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतवः

naiva lakṣayate loko lokān paryaṭato'pi yān |
yathā sarvadṛśaṃ sarva ātmānaṃ ye'sya hetavaḥ

अधना अपि ते धन्याः साधवो गृहमेधिनः ।
यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बु तृणभूमीश्वरावराः

adhanā api te dhanyāḥ sādhavo gṛhamedhinaḥ |
yadgṛhā hyarhavaryāmbu tṛṇabhūmīśvarāvarāḥ

व्यालालयद्रुमा वै तेऽपि अरिक्ताखिलसम्पदः ।
यद्गृहास्तीर्थपादीय पादतीर्थविवर्जिताः

vyālālayadrumā vai te'pi ariktākhilasampadaḥ |
yadgṛhāstīrthapādīya pādatīrthavivarjitāḥ

स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्व्रतानि मुमुक्षवः ।
चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च

svāgataṃ vo dvijaśreṣṭhā yadvratāni mumukṣavaḥ |
caranti śraddhayā dhīrā bālā eva bṛhanti ca

कच्चिन्नः कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् ।
व्यसनावाप एतस्मिन् पतितानां स्वकर्मभिः

kaccinnaḥ kuśalaṃ nāthā indriyārthārthavedinām |
vyasanāvāpa etasmin patitānāṃ svakarmabhiḥ

भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते ।
कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तयः

bhavatsu kuśalapraśna ātmārāmeṣu neṣyate |
kuśalākuśalā yatra na santi mativṛttayaḥ

तदहं कृतविश्रम्भः सुहृदो वस्तपस्विनाम् ।
सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेमः केनाञ्जसा भवेत्

tadahaṃ kṛtaviśrambhaḥ suhṛdo vastapasvinām |
sampṛcche bhava etasmin kṣemaḥ kenāñjasā bhavet

व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवान् आत्मभावनः ।
स्वानां अनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यजः

vyaktamātmavatāmātmā bhagavān ātmabhāvanaḥ |
svānāṃ anugrahāyemāṃ siddharūpī caratyajaḥ

पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु ।
स्मयमान इव प्रीत्या कुमारः प्रत्युवाच ह

pṛthostatsūktamākarṇya sāraṃ suṣṭhu mitaṃ madhu |
smayamāna iva prītyā kumāraḥ pratyuvāca ha

साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना ।
भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीदृशी

sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja sarvabhūtahitātmanā |
bhavatā viduṣā cāpi sādhūnāṃ matirīdṛśī

सङ्गमः खलु साधूनां उभयेषां च सम्मतः ।
यत्सम्भाषणसम्प्रश्नः सर्वेषां वितनोति शम्

saṅgamaḥ khalu sādhūnāṃ ubhayeṣāṃ ca sammataḥ |
yatsambhāṣaṇasampraśnaḥ sarveṣāṃ vitanoti śam

अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विषः
पादारविन्दस्य गुणानुवादने ।
रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी
कामं कषायं मलमन्तरात्मनः

astyeva rājan bhavato madhudviṣaḥ
pādāravindasya guṇānuvādane |
ratirdurāpā vidhunoti naiṣṭhikī
kāmaṃ kaṣāyaṃ malamantarātmanaḥ

शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां
क्षेमस्य सध्र्यग्विमृशेषु हेतुः ।
असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि
दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या

śāstreṣviyāneva suniścito nṛṇāṃ
kṣemasya sadhryagvimṛśeṣu hetuḥ |
asaṅga ātmavyatirikta ātmani
dṛḍhā ratirbrahmaṇi nirguṇe ca yā

सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया
जिज्ञासयाऽऽध्यात्मिकयोगनिष्ठया ।
योगेश्वरोपासनया च नित्यं
पुण्यश्रवःकथया पुण्यया च

sā śraddhayā bhagavaddharmacaryayā
jijñāsayā''dhyātmikayoganiṣṭhayā |
yogeśvaropāsanayā ca nityaṃ
puṇyaśravaḥkathayā puṇyayā ca

अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया
तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च ।
विविक्तरुच्या परितोष आत्मन्
विना हरेर्गुणपीयूषपानात्

arthendriyārāmasagoṣṭhyatṛṣṇayā
tatsammatānāmaparigraheṇa ca |
viviktarucyā paritoṣa ātman
vinā harerguṇapīyūṣapānāt

अहिंसया पारमहंस्यचर्यया
स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना ।
यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया
निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च

ahiṃsayā pāramahaṃsyacaryayā
smṛtyā mukundācaritāgryasīdhunā |
yamairakāmairniyamaiścāpyanindayā
nirīhayā dvandvatitikṣayā ca

हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर
गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया ।
भक्त्या ह्यसङ्गः सदसत्यनात्मनि
स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रतिः

harermuhustatparakarṇapūra
guṇābhidhānena vijṛmbhamāṇayā |
bhaktyā hyasaṅgaḥ sadasatyanātmani
syānnirguṇe brahmaṇi cāñjasā ratiḥ

यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमान्
आचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा ।
दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं
पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्निः

yadā ratirbrahmaṇi naiṣṭhikī pumān
ācāryavān jñānavirāgaraṃhasā |
dahatyavīryaṃ hṛdayaṃ jīvakośaṃ
pañcātmakaṃ yonimivotthito'gniḥ

दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो
नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे ।
परात्मनोर्यद् व्यवधानं पुरस्तात्
स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे

dagdhāśayo muktasamastatadguṇo
naivātmano bahirantarvicaṣṭe |
parātmanoryad vyavadhānaṃ purastāt
svapne yathā puruṣastadvināśe

आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि ।
सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा

ātmānamindriyārthaṃ ca paraṃ yadubhayorapi |
satyāśaya upādhau vai pumān paśyati nānyadā

निमित्ते सति सर्वत्र जलादौ अपि पूरुषः ।
आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा

nimitte sati sarvatra jalādau api pūruṣaḥ |
ātmanaśca parasyāpi bhidāṃ paśyati nānyadā

इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैः आक्षिप्तं ध्यायतां मनः ।
चेतनां हरते बुद्धेः स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात्

indriyairviṣayākṛṣṭaiḥ ākṣiptaṃ dhyāyatāṃ manaḥ |
cetanāṃ harate buddheḥ stambastoyamiva hradāt

भ्रश्यत्यनु स्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंशः स्मृतिक्षये ।
तद्रोधं कवयः प्राहुः आत्मापह्नवमात्मनः

bhraśyatyanu smṛtiścittaṃ jñānabhraṃśaḥ smṛtikṣaye |
tadrodhaṃ kavayaḥ prāhuḥ ātmāpahnavamātmanaḥ

नातः परतरो लोके पुंसः स्वार्थव्यतिक्रमः ।
यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वं आत्मनः स्वव्यतिक्रमात्

nātaḥ parataro loke puṃsaḥ svārthavyatikramaḥ |
yadadhyanyasya preyastvaṃ ātmanaḥ svavyatikramāt

अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् ।
भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद् येनाविशति मुख्यताम्

arthendriyārthābhidhyānaṃ sarvārthāpahnavo nṛṇām |
bhraṃśito jñānavijñānād yenāviśati mukhyatām

न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषुः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम्

na kuryātkarhicitsaṅgaṃ tamastīvraṃ titīriṣuḥ |
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yadatyantavighātakam

तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते ।
त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुतः

tatrāpi mokṣa evārtha ātyantikatayeṣyate |
traivargyo'rtho yato nityaṃ kṛtāntabhayasaṃyutaḥ

परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु ।
न तेषां विद्यते क्षेमं ईशविध्वंसिताशिषाम्

pare'vare ca ye bhāvā guṇavyatikarādanu |
na teṣāṃ vidyate kṣemaṃ īśavidhvaṃsitāśiṣām

तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च
देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् ।
यः क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगाविः
प्रत्यक् चकास्ति भगवान् तमवेहि सोऽस्मि

tattvaṃ narendra jagatāmatha tasthūṣāṃ ca
dehendriyāsudhiṣaṇātmabhirāvṛtānām |
yaḥ kṣetravittapatayā hṛdi viśvagāviḥ
pratyak cakāsti bhagavān tamavehi so'smi

यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति
माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धिः ।
तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं
प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये

yasminnidaṃ sadasadātmatayā vibhāti
māyā vivekavidhuti sraji vāhibuddhiḥ |
taṃ nityamuktapariśuddhaviśuddhatattvaṃ
pratyūḍhakarmakalilaprakṛtiṃ prapadye

यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या
कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्तः ।
तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध
स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम्

yatpādapaṅkajapalāśavilāsabhaktyā
karmāśayaṃ grathitamudgrathayanti santaḥ |
tadvanna riktamatayo yatayo'pi ruddha
srotogaṇāstamaraṇaṃ bhaja vāsudevam

कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां
षड्वर्गनक्रमसुखेन तितीरषन्ति ।
तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्घ्रिं
कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम्

kṛcchro mahāniha bhavārṇavamaplaveśāṃ
ṣaḍvarganakramasukhena titīraṣanti |
tattvaṃ harerbhagavato bhajanīyamaṅghriṃ
kṛtvoḍupaṃ vyasanamuttara dustarārṇam

स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा ।
दर्शितात्मगतिः सम्यक् प्रशस्योवाच तं नृपः

sa evaṃ brahmaputreṇa kumāreṇātmamedhasā |
darśitātmagatiḥ samyak praśasyovāca taṃ nṛpaḥ

कृतो मेऽनुग्रहः पूर्वं हरिणाऽऽर्तानुकम्पिना ।
तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागताः

kṛto me'nugrahaḥ pūrvaṃ hariṇā''rtānukampinā |
tamāpādayituṃ brahman bhagavan yūyamāgatāḥ

निष्पादितश्च कार्त्स्न्येन भगवद्भिः घृणालुभिः ।
साधूच्छिष्टं हि मे सर्वं आत्मना सह किं ददे

niṣpāditaśca kārtsnyena bhagavadbhiḥ ghṛṇālubhiḥ |
sādhūcchiṣṭaṃ hi me sarvaṃ ātmanā saha kiṃ dade

प्राणा दाराः सुता ब्रह्मन् गुहाश्च सपरिच्छदाः ।
राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम्

prāṇā dārāḥ sutā brahman guhāśca saparicchadāḥ |
rājyaṃ balaṃ mahī kośa iti sarvaṃ niveditam

सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च ।
सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति

saināpatyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍanetṛtvameva ca |
sarva lokādhipatyaṃ ca vedaśāstravidarhati

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादयः

svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca |
tasyaivānugraheṇānnaṃ bhuñjate kṣatriyādayaḥ

यैरीदृशी भगवतो गतिरात्मवादे
एकान्ततो निगमिभिः प्रतिपादिता नः ।
तुष्यन्त्वदभ्रकरुणाः स्वकृतेन नित्यं
को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम्

yairīdṛśī bhagavato gatirātmavāde
ekāntato nigamibhiḥ pratipāditā naḥ |
tuṣyantvadabhrakaruṇāḥ svakṛtena nityaṃ
ko nāma tatpratikaroti vinodapātram

ते आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिताः ।
शीलं तदीयं शंसन्तः खेऽभूवन् मिषतां नृणाम्

te ātmayogapataya ādirājena pūjitāḥ |
śīlaṃ tadīyaṃ śaṃsantaḥ khe'bhūvan miṣatāṃ nṛṇām

वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया ।
आप्तकामं इवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थितः

vainyastu dhuryo mahatāṃ saṃsthityādhyātmaśikṣayā |
āptakāmaṃ ivātmānaṃ mena ātmanyavasthitaḥ

कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् ।
यथोचितं यथावित्तं अकरोद्ब्रह्मसात्कृतम्

karmāṇi ca yathākālaṃ yathādeśaṃ yathābalam |
yathocitaṃ yathāvittaṃ akarodbrahmasātkṛtam

फलं ब्रह्मणि विन्यस्य निर्विषङ्गः समाहितः ।
कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृतेः परम्

phalaṃ brahmaṇi vinyasya nirviṣaṅgaḥ samāhitaḥ |
karmādhyakṣaṃ ca manvāna ātmānaṃ prakṛteḥ param

गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वितः ।
नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत्

gṛheṣu vartamāno'pi sa sāmrājyaśriyānvitaḥ |
nāsajjatendriyārtheṣu nirahaṃmatirarkavat

एवं अध्यात्मयोगेन कर्माणि अनुसमाचरन् ।
पुत्रान् उत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान्

evaṃ adhyātmayogena karmāṇi anusamācaran |
putrān utpādayāmāsa pañcārciṣyātmasammatān

विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् ।
सर्वेषां लोकपालानां दधारैकः पृथुर्गुणान्

vijitāśvaṃ dhūmrakeśaṃ haryakṣaṃ draviṇaṃ vṛkam |
sarveṣāṃ lokapālānāṃ dadhāraikaḥ pṛthurguṇān

गोपीथाय जगत्सृष्टेः काले स्वे स्वेऽच्युतात्मकः ।
मनोवाग् वृत्तिभिः सौम्यैः गुणैः संरञ्जयन् प्रजाः

gopīthāya jagatsṛṣṭeḥ kāle sve sve'cyutātmakaḥ |
manovāg vṛttibhiḥ saumyaiḥ guṇaiḥ saṃrañjayan prajāḥ

राजेत्यधान् नामधेयं सोमराज इवापरः ।
सूर्यवद्विसृजन्गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु

rājetyadhān nāmadheyaṃ somarāja ivāparaḥ |
sūryavadvisṛjangṛhṇan pratapaṃśca bhuvo vasu

दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निः महेन्द्र इव दुर्जयः ।
तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम्

durdharṣastejasevāgniḥ mahendra iva durjayaḥ |
titikṣayā dharitrīva dyaurivābhīṣṭado nṛṇām

वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् ।
समुद्र इव दुर्बोधः सत्त्वेनाचलराडिव

varṣati sma yathākāmaṃ parjanya iva tarpayan |
samudra iva durbodhaḥ sattvenācalarāḍiva

धर्मराडिव शिक्षायां आश्चर्ये हिमवानिव ।
कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा

dharmarāḍiva śikṣāyāṃ āścarye himavāniva |
kuvera iva kośāḍhyo guptārtho varuṇo yathā

मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा ।
अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव

mātariśveva sarvātmā balena mahasaujasā |
aviṣahyatayā devo bhagavān bhūtarāḍiva

कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव ।
वात्सल्ये मनुवन्नॄणां प्रभुत्वे भगवानजः

kandarpa iva saundarye manasvī mṛgarāḍiva |
vātsalye manuvannṝṇāṃ prabhutve bhagavānajaḥ

बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरिः ।
भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु
ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यां आत्मतुल्यः परोद्यमे

bṛhaspatirbrahmavāde ātmavattve svayaṃ hariḥ |
bhaktyā goguruvipreṣu viṣvaksenānuvartiṣu
hriyā praśrayaśīlābhyāṃ ātmatulyaḥ parodyame

कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिः त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह ।
प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां रामः सतामिव

kīrtyordhvagītayā pumbhiḥ trailokye tatra tatra ha |
praviṣṭaḥ karṇarandhreṣu strīṇāṃ rāmaḥ satāmiva