अध्याय 11: स्वायम्भुव मनु ध्रुव का क्रोध शान्त करते हैं

निशम्य गदतामेवं ऋषीणां धनुषि ध्रुवः ।
सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम्

niśamya gadatāmevaṃ ṛṣīṇāṃ dhanuṣi dhruvaḥ |
sandadhe'stramupaspṛśya yannārāyaṇanirmitam

सन्धीयमान एतस्मिन् माया गुह्यकनिर्मिताः ।
क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा

sandhīyamāna etasmin māyā guhyakanirmitāḥ |
kṣipraṃ vineśurvidura kleśā jñānodaye yathā

तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जतः
सुवर्णपुङ्खाः कलहंसवाससः ।
विनिःसृता आविविशुर्द्विषद्बलं
यथा वनं भीमरवाः शिखण्डिनः

tasyārṣāstraṃ dhanuṣi prayuñjataḥ
suvarṇapuṅkhāḥ kalahaṃsavāsasaḥ |
viniḥsṛtā āviviśurdviṣadbalaṃ
yathā vanaṃ bhīmaravāḥ śikhaṇḍinaḥ

तैस्तिग्मधारैः प्रधने शिलीमुखैः
इतस्ततः पुण्यजना उपद्रुताः ।
तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधाः
सुपर्णं उन्नद्धफणा इवाहयः

taistigmadhāraiḥ pradhane śilīmukhaiḥ
itastataḥ puṇyajanā upadrutāḥ |
tamabhyadhāvan kupitā udāyudhāḥ
suparṇaṃ unnaddhaphaṇā ivāhayaḥ

स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधे
निकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् ।
निनाय लोकं परमर्कमण्डलं
व्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतसः

sa tān pṛṣatkairabhidhāvato mṛdhe
nikṛttabāhūruśirodharodarān |
nināya lokaṃ paramarkamaṇḍalaṃ
vrajanti nirbhidya yamūrdhvaretasaḥ

तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यकान्
अनागसश्चित्ररथेन भूरिशः ।
औत्तानपादिं कृपया पितामहो
मनुर्जगादोपगतः सहर्षिभिः

tān hanyamānānabhivīkṣya guhyakān
anāgasaścitrarathena bhūriśaḥ |
auttānapādiṃ kṛpayā pitāmaho
manurjagādopagataḥ saharṣibhiḥ

अलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना ।
येन पुण्यजनानेतान् अवधीस्त्वं अनागसः

alaṃ vatsātiroṣeṇa tamodvāreṇa pāpmanā |
yena puṇyajanānetān avadhīstvaṃ anāgasaḥ

नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत् सद्विगर्हितम् ।
वधो यदुपदेवानां आरब्धस्तेऽकृतैनसाम्

nāsmatkulocitaṃ tāta karmaitat sadvigarhitam |
vadho yadupadevānāṃ ārabdhaste'kṛtainasām

नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हताः ।
भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल

nanvekasyāparādhena prasaṅgād bahavo hatāḥ |
bhrāturvadhābhitaptena tvayāṅga bhrātṛvatsala

नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् ।
यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम्

nāyaṃ mārgo hi sādhūnāṃ hṛṣīkeśānuvartinām |
yadātmānaṃ parāggṛhya paśuvadbhūtavaiśasam

सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् ।
आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम्

sarvabhūtātmabhāvena bhūtāvāsaṃ hariṃ bhavān |
ārādhyāpa durārādhyaṃ viṣṇostatparamaṃ padam

स त्वं हरेरनुध्यातः तत्पुंसामपि सम्मतः ।
कथं त्ववद्यं कृतवान् अनुशिक्षन्सतां व्रतम्

sa tvaṃ hareranudhyātaḥ tatpuṃsāmapi sammataḥ |
kathaṃ tvavadyaṃ kṛtavān anuśikṣansatāṃ vratam

तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु ।
समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति

titikṣayā karuṇayā maitryā cākhilajantuṣu |
samatvena ca sarvātmā bhagavān samprasīdati

सम्प्रसन्ने भगवति पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः ।
विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणमृच्छति

samprasanne bhagavati puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ |
vimukto jīvanirmukto brahma nirvāṇamṛcchati

भूतैः पञ्चभिरारब्धैः योषित्पुरुष एव हि ।
तयोर्व्यवायात् सम्भूतिः योषित्पुरुषयोरिह

bhūtaiḥ pañcabhirārabdhaiḥ yoṣitpuruṣa eva hi |
tayorvyavāyāt sambhūtiḥ yoṣitpuruṣayoriha

एवं प्रवर्तते सर्गः स्थितिः संयम एव च ।
गुणव्यतिकराद् राजन् मायया परमात्मनः

evaṃ pravartate sargaḥ sthitiḥ saṃyama eva ca |
guṇavyatikarād rājan māyayā paramātmanaḥ

निमित्तमात्रं तत्रासीत् निर्गुणः पुरुषर्षभः ।
व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत्

nimittamātraṃ tatrāsīt nirguṇaḥ puruṣarṣabhaḥ |
vyaktāvyaktamidaṃ viśvaṃ yatra bhramati lohavat

स खल्विदं भगवान्कालशक्त्या
गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः ।
करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता
चेष्टा विभूम्नः खलु दुर्विभाव्या

sa khalvidaṃ bhagavānkālaśaktyā
guṇapravāheṇa vibhaktavīryaḥ |
karotyakartaiva nihantyahantā
ceṣṭā vibhūmnaḥ khalu durvibhāvyā

सोऽनन्तोऽन्तकरः कालो ऽनादिरादिकृदव्ययः ।
जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम्

so'nanto'ntakaraḥ kālo 'nādirādikṛdavyayaḥ |
janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam

न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा
परस्य मृत्योर्विशतः समं प्रजाः ।
तं धावमानं अनुधावन्त्यनीशा
यथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घाः

na vai svapakṣo'sya vipakṣa eva vā
parasya mṛtyorviśataḥ samaṃ prajāḥ |
taṃ dhāvamānaṃ anudhāvantyanīśā
yathā rajāṃsyanilaṃ bhūtasaṅghāḥ

आयुषोऽपचयं जन्तोः तथैवोपचयं विभुः ।
उभाभ्यां रहितः स्वस्थो दुःस्थस्य विदधात्यसौ

āyuṣo'pacayaṃ jantoḥ tathaivopacayaṃ vibhuḥ |
ubhābhyāṃ rahitaḥ svastho duḥsthasya vidadhātyasau

केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप ।
एके कालं परे दैवं पुंसः काममुतापरे

kecitkarma vadantyenaṃ svabhāvamapare nṛpa |
eke kālaṃ pare daivaṃ puṃsaḥ kāmamutāpare

अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च ।
न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम्

avyaktasyāprameyasya nānāśaktyudayasya ca |
na vai cikīrṣitaṃ tāta ko vedātha svasambhavam

न चैते पुत्रक भ्रातुः हन्तारो धनदानुगाः ।
विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम्

na caite putraka bhrātuḥ hantāro dhanadānugāḥ |
visargādānayostāta puṃso daivaṃ hi kāraṇam

स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च ।
अथापि ह्यनहङ्कारात् नाज्यते गुणकर्मभिः

sa eva viśvaṃ sṛjati sa evāvati hanti ca |
athāpi hyanahaṅkārāt nājyate guṇakarmabhiḥ

एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावनः ।
स्वशक्त्या मायया युक्तः सृजत्यत्ति च पाति च

eṣa bhūtāni bhūtātmā bhūteśo bhūtabhāvanaḥ |
svaśaktyā māyayā yuktaḥ sṛjatyatti ca pāti ca

तमेव मृत्युममृतं तात दैवं
सर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् ।
यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्ति
गावो यथा वै नसि दामयन्त्रिताः

tameva mṛtyumamṛtaṃ tāta daivaṃ
sarvātmanopehi jagatparāyaṇam |
yasmai baliṃ viśvasṛjo haranti
gāvo yathā vai nasi dāmayantritāḥ

यः पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहाय
मातुः सपत्न्या वचसा भिन्नमर्मा ।
वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्षं
आराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्याः

yaḥ pañcavarṣo jananīṃ tvaṃ vihāya
mātuḥ sapatnyā vacasā bhinnamarmā |
vanaṃ gatastapasā pratyagakṣaṃ
ārādhya lebhe mūrdhni padaṃ trilokyāḥ

तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे
व्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् ।
आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मदृग्
यस्मिन् इदं भेदमसत्प्रतीयते

tamenamaṅgātmani muktavigrahe
vyapāśritaṃ nirguṇamekamakṣaram |
ātmānamanviccha vimuktamātmadṛg
yasmin idaṃ bhedamasatpratīyate

त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त
आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ ।
भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या
ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम्

tvaṃ pratyagātmani tadā bhagavatyananta
ānandamātra upapannasamastaśaktau |
bhaktiṃ vidhāya paramāṃ śanakairavidyā
granthiṃ vibhetsyasi mamāhamiti prarūḍham

संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् ।
श्रुतेन भूयसा राजन् अगदेन यथामयम्

saṃyaccha roṣaṃ bhadraṃ te pratīpaṃ śreyasāṃ param |
śrutena bhūyasā rājan agadena yathāmayam

येनोपसृष्टात्पुरुषात् लोक उद्विजते भृशम् ।
न बुधस्तद्वशं गच्छेद् इच्छन् अभयमात्मनः

yenopasṛṣṭātpuruṣāt loka udvijate bhṛśam |
na budhastadvaśaṃ gacched icchan abhayamātmanaḥ

हेलनं गिरिशभ्रातुः धनदस्य त्वया कृतम् ।
यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षितः

helanaṃ giriśabhrātuḥ dhanadasya tvayā kṛtam |
yajjaghnivān puṇyajanān bhrātṛghnānityamarṣitaḥ

तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभिः ।
न यावन्महतां तेजः कुलं नोऽभिभविष्यति

taṃ prasādaya vatsāśu sannatyā praśrayoktibhiḥ |
na yāvanmahatāṃ tejaḥ kulaṃ no'bhibhaviṣyati

एवं स्वायम्भुवः पौत्रं अनुशास्य मनुर्ध्रुवम् ।
तेनाभिवन्दितः साकं ऋषिभिः स्वपुरं ययौ

evaṃ svāyambhuvaḥ pautraṃ anuśāsya manurdhruvam |
tenābhivanditaḥ sākaṃ ṛṣibhiḥ svapuraṃ yayau