अध्याय 10: सृष्टि के प्रकार

अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामहः ।
प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभुः

antarhite bhagavati brahmā lokapitāmahaḥ |
prajāḥ sasarja katidhā daihikīrmānasīrvibhuḥ

ये च मे भगवन्पृष्टाः त्वय्यर्था बहुवित्तम ।
तान्वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि नः सर्वसंशयान्

ye ca me bhagavanpṛṣṭāḥ tvayyarthā bahuvittama |
tānvadasvānupūrvyeṇa chindhi naḥ sarvasaṃśayān

एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारवो मुनिः ।
प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव

evaṃ sañcoditastena kṣattrā kauṣāravo muniḥ |
prītaḥ pratyāha tān praśnān hṛdisthānatha bhārgava

विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः ।
आत्मनि आत्मानमावेश्य यथाह भगवान् अजः

viriñco'pi tathā cakre divyaṃ varṣaśataṃ tapaḥ |
ātmani ātmānamāveśya yathāha bhagavān ajaḥ

तद् विलोक्याब्जसंभूतो वायुना यदधिष्ठितः ।
पद्मं अम्भश्च तत्काल कृतवीर्येण कम्पितम्

tad vilokyābjasaṃbhūto vāyunā yadadhiṣṭhitaḥ |
padmaṃ ambhaśca tatkāla kṛtavīryeṇa kampitam

तपसा हि एधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया ।
विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा

tapasā hi edhamānena vidyayā cātmasaṃsthayā |
vivṛddhavijñānabalo nyapād vāyuṃ sahāmbhasā

तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् ।
अनेन लोकान्प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत्

tadvilokya viyadvyāpi puṣkaraṃ yadadhiṣṭhitam |
anena lokānprāglīnān kalpitāsmītyacintayat

पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदितः ।
एकं व्यभाङ्क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा

padmakośaṃ tadāviśya bhagavatkarmacoditaḥ |
ekaṃ vyabhāṅkṣīdurudhā tridhā bhāvyaṃ dvisaptadhā

एतावान् जीवलोकस्य संस्थाभेदः समाहृतः ।
धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठ्यसौ

etāvān jīvalokasya saṃsthābhedaḥ samāhṛtaḥ |
dharmasya hyanimittasya vipākaḥ parameṣṭhyasau

यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणः ।
कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो

yathāttha bahurūpasya hareradbhutakarmaṇaḥ |
kālākhyaṃ lakṣaṇaṃ brahman yathā varṇaya naḥ prabho

गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः ।
पुरुषः तदुपादानं आत्मानं लीलयासृजत्

guṇavyatikarākāro nirviśeṣo'pratiṣṭhitaḥ |
puruṣaḥ tadupādānaṃ ātmānaṃ līlayāsṛjat

विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया ।
ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना

viśvaṃ vai brahmatanmātraṃ saṃsthitaṃ viṣṇumāyayā |
īśvareṇa paricchinnaṃ kālenāvyaktamūrtinā

यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् ।
सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः

yathedānīṃ tathāgre ca paścādapyetadīdṛśam |
sargo navavidhastasya prākṛto vaikṛtastu yaḥ

कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसङ्क्रमः ।
आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यमात्मनः

kāladravyaguṇairasya trividhaḥ pratisaṅkramaḥ |
ādyastu mahataḥ sargo guṇavaiṣamyamātmanaḥ

द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः ।
भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान्

dvitīyastvahamo yatra dravyajñānakriyodayaḥ |
bhūtasargastṛtīyastu tanmātro dravyaśaktimān

चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ।
वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः

caturtha aindriyaḥ sargo yastu jñānakriyātmakaḥ |
vaikāriko devasargaḥ pañcamo yanmayaṃ manaḥ

षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः ।
षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे श्रृणु

ṣaṣṭhastu tamasaḥ sargo yastvabuddhikṛtaḥ prabhoḥ |
ṣaḍime prākṛtāḥ sargā vaikṛtānapi me śrṛṇu

रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः ।
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः

rajobhājo bhagavato līleyaṃ harimedhasaḥ |
saptamo mukhyasargastu ṣaḍvidhastasthuṣāṃ ca yaḥ

वनस्पत्योषधिलता त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः ।
उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः

vanaspatyoṣadhilatā tvaksārā vīrudho drumāḥ |
utsrotasastamaḥprāyā antaḥsparśā viśeṣiṇaḥ

तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः ।
अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः

tiraścāmaṣṭamaḥ sargaḥ so'ṣṭāviṃśadvidho mataḥ |
avido bhūritamaso ghrāṇajñā hṛdyavedinaḥ

गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः ।
द्विशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम

gaurajo mahiṣaḥ kṛṣṇaḥ sūkaro gavayo ruruḥ |
dviśaphāḥ paśavaśceme aviruṣṭraśca sattama

खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा ।
एते चैकशफाः क्षत्तः श्रृणु पञ्चनखान् पशून्

kharo'śvo'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā |
ete caikaśaphāḥ kṣattaḥ śrṛṇu pañcanakhān paśūn

श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्लकौ ।
सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः

śvā sṛgālo vṛko vyāghro mārjāraḥ śaśaśallakau |
siṃhaḥ kapirgajaḥ kūrmo godhā ca makarādayaḥ

कङ्कगृध्रबकश्येन भासभल्लूकबर्हिणः ।
हंससारसचक्राह्व काकोलूकादयः खगाः

kaṅkagṛdhrabakaśyena bhāsabhallūkabarhiṇaḥ |
haṃsasārasacakrāhva kākolūkādayaḥ khagāḥ

अर्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ।
रजोऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः

arvāksrotastu navamaḥ kṣattarekavidho nṛṇām |
rajo'dhikāḥ karmaparā duḥkhe ca sukhamāninaḥ

वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम ।
वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः

vaikṛtāstraya evaite devasargaśca sattama |
vaikārikastu yaḥ proktaḥ kaumārastūbhayātmakaḥ

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः ।
गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः

devasargaścāṣṭavidho vibudhāḥ pitaro'surāḥ |
gandharvāpsarasaḥ siddhā yakṣarakṣāṃsi cāraṇāḥ

भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः ।
दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः

bhūtapretapiśācāśca vidyādhrāḥ kinnarādayaḥ |
daśaite vidurākhyātāḥ sargāste viśvasṛkkṛtāḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वन्तराणि च ।
एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरिः ।
सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vaṃśān manvantarāṇi ca |
evaṃ rajaḥplutaḥ sraṣṭā kalpādiṣvātmabhūrhariḥ |
sṛjatyamoghasaṅkalpa ātmaivātmānamātmanā