अध्याय 2: कलि के लक्षण और कल्कि का अवतार

ततश्चानुदिनं धर्मः सत्यं शौचं क्षमा दया ।
कालेन बलिना राजन् नङ्क्ष्यत्यायुर्बलं स्मृतिः

tataścānudinaṃ dharmaḥ satyaṃ śaucaṃ kṣamā dayā |
kālena balinā rājan naṅkṣyatyāyurbalaṃ smṛtiḥ

वित्तमेव कलौ नॄणां जन्माचारगुणोदयः ।
धर्मन्याय व्यवस्थायां कारणं बलमेव हि

vittameva kalau nṝṇāṃ janmācāraguṇodayaḥ |
dharmanyāya vyavasthāyāṃ kāraṇaṃ balameva hi

दाम्पत्येऽभिरुचिर्हेतुः मायैव व्यावहारिके ।
स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च हि रतिः विप्रत्वे सूत्रमेव हि

dāmpatye'bhirucirhetuḥ māyaiva vyāvahārike |
strītve puṃstve ca hi ratiḥ vipratve sūtrameva hi

लिङ्गं एवाश्रमख्यातौ अन्योन्यापत्ति कारणम् ।
अवृत्त्या न्यायदौर्बल्यं पाण्डित्ये चापलं वचः

liṅgaṃ evāśramakhyātau anyonyāpatti kāraṇam |
avṛttyā nyāyadaurbalyaṃ pāṇḍitye cāpalaṃ vacaḥ

अनाढ्यतैव असाधुत्वे साधुत्वे दंभ एव तु ।
स्वीकार एव चोद्वाहे स्नानमेव प्रसाधनम्

anāḍhyataiva asādhutve sādhutve daṃbha eva tu |
svīkāra eva codvāhe snānameva prasādhanam

दूरे वार्ययनं तीर्थं लावण्यं केशधारणम् ।
उदरंभरता स्वार्थः सत्यत्वे धार्ष्ट्यमेव हि

dūre vāryayanaṃ tīrthaṃ lāvaṇyaṃ keśadhāraṇam |
udaraṃbharatā svārthaḥ satyatve dhārṣṭyameva hi

दाक्ष्यं कुटुंबभरणं यशोऽर्थे धर्मसेवनम् ।
एवं प्रजाभिर्दुष्टाभिः आकीर्णे क्षितिमण्डले

dākṣyaṃ kuṭuṃbabharaṇaṃ yaśo'rthe dharmasevanam |
evaṃ prajābhirduṣṭābhiḥ ākīrṇe kṣitimaṇḍale

ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्राणां यो बली भविता नृपः ।
प्रजा हि लुब्धै राजन्यैः निर्घृणैः दस्युधर्मभिः

brahmaviṭkṣatraśūdrāṇāṃ yo balī bhavitā nṛpaḥ |
prajā hi lubdhai rājanyaiḥ nirghṛṇaiḥ dasyudharmabhiḥ

आच्छिन्नदारद्रविणा यास्यन्ति गिरिकाननम् ।
शाकमूलामिषक्षौद्र फलपुष्पाष्टिभोजनाः

ācchinnadāradraviṇā yāsyanti girikānanam |
śākamūlāmiṣakṣaudra phalapuṣpāṣṭibhojanāḥ

अनावृष्ट्या विनङ्क्ष्यन्ति दुर्भिक्षकरपीडिताः
शीतवातातपप्रावृड् हिमैरन्योन्यतः प्रजाः

anāvṛṣṭyā vinaṅkṣyanti durbhikṣakarapīḍitāḥ
śītavātātapaprāvṛḍ himairanyonyataḥ prajāḥ

क्षुत्तृड्भ्यां व्याधिभिश्चैव संतप्स्यन्ते च चिन्तया ।
त्रिंशद्विंशति वर्षाणि परमायुः कलौ नृणाम्

kṣuttṛḍbhyāṃ vyādhibhiścaiva saṃtapsyante ca cintayā |
triṃśadviṃśati varṣāṇi paramāyuḥ kalau nṛṇām

क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषतः ।
वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम्

kṣīyamāṇeṣu deheṣu dehināṃ kalidoṣataḥ |
varṇāśramavatāṃ dharme naṣṭe vedapathe nṛṇām

पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु ।
चौर्यानृतवृथाहिंसा नानावृत्तिषु वै नृषु

pāṣaṇḍapracure dharme dasyuprāyeṣu rājasu |
cauryānṛtavṛthāhiṃsā nānāvṛttiṣu vai nṛṣu

शूद्रप्रायेषु वर्णेषु च्छागप्रायासु धेनुषु ।
गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु

śūdraprāyeṣu varṇeṣu cchāgaprāyāsu dhenuṣu |
gṛhaprāyeṣvāśrameṣu yaunaprāyeṣu bandhuṣu

अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु ।
विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु

aṇuprāyāsvoṣadhīṣu śamīprāyeṣu sthāsnuṣu |
vidyutprāyeṣu megheṣu śūnyaprāyeṣu sadmasu

इत्थं कलौ गतप्राये जने तु खरधर्मिणि ।
धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवान् अवतरिष्यति

itthaṃ kalau gataprāye jane tu kharadharmiṇi |
dharmatrāṇāya sattvena bhagavān avatariṣyati

चराचर गुरोर्विष्णोः ईश्वरस्याखिलात्मनः ।
धर्मत्राणाय साधूनां जन्म कर्मापनुत्तये

carācara gurorviṣṇoḥ īśvarasyākhilātmanaḥ |
dharmatrāṇāya sādhūnāṃ janma karmāpanuttaye

संभलग्राम मुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
भवने विष्णुयशसः कल्किः प्रादुर्भविष्यति

saṃbhalagrāma mukhyasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ |
bhavane viṣṇuyaśasaḥ kalkiḥ prādurbhaviṣyati

अश्वं आशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पतिः ।
असिनासाधुदमनं अष्टैश्वर्य गुणान्वितः

aśvaṃ āśugamāruhya devadattaṃ jagatpatiḥ |
asināsādhudamanaṃ aṣṭaiśvarya guṇānvitaḥ

विचरन् आशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिमद्युतिः ।
नृपलिङ्गच्छदो दस्यून् कोटिशो निहनिष्यति

vicaran āśunā kṣauṇyāṃ hayenāpratimadyutiḥ |
nṛpaliṅgacchado dasyūn koṭiśo nihaniṣyati

अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसि विशदानि वै ।
वासुदेवाङ्गरागाति पुण्यगंधानिलस्पृशाम् ।
पौरजानपदानां वै हतेष्वखिलदस्युषु

atha teṣāṃ bhaviṣyanti manāṃsi viśadāni vai |
vāsudevāṅgarāgāti puṇyagaṃdhānilaspṛśām |
paurajānapadānāṃ vai hateṣvakhiladasyuṣu

तेषां प्रजाविसर्गश्च स्थविष्ठः संभविष्यति ।
वासुदेवे भगवति सत्त्वमूर्तौ हृदि स्थिते

teṣāṃ prajāvisargaśca sthaviṣṭhaḥ saṃbhaviṣyati |
vāsudeve bhagavati sattvamūrtau hṛdi sthite

यदावतीर्णो भगवान् कल्किर्धर्मपतिर्हरिः ।
कृतं भविष्यति तदा प्रजासूतिश्च सात्त्विकी

yadāvatīrṇo bhagavān kalkirdharmapatirhariḥ |
kṛtaṃ bhaviṣyati tadā prajāsūtiśca sāttvikī

यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती ।
एकराशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम्

yadā candraśca sūryaśca tathā tiṣyabṛhaspatī |
ekarāśau sameṣyanti bhaviṣyati tadā kṛtam

येऽतीता वर्तमाना ये भविष्यन्ति च पार्थिवाः ।
ते ते उद्देशतः प्रोक्ता वंशीयाः सोमसूर्ययोः

ye'tītā vartamānā ye bhaviṣyanti ca pārthivāḥ |
te te uddeśataḥ proktā vaṃśīyāḥ somasūryayoḥ

आरभ्य भवतो जन्म यावत् नन्दाभिषेचनम् ।
एतद् वर्षसहस्रं तु शतं पञ्चदशोत्तरम्

ārabhya bhavato janma yāvat nandābhiṣecanam |
etad varṣasahasraṃ tu śataṃ pañcadaśottaram

सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि ।
तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत्समं निशि

saptarṣīṇāṃ tu yau pūrvau dṛśyete uditau divi |
tayostu madhye nakṣatraṃ dṛśyate yatsamaṃ niśi

तेनैव ऋषयो युक्ताः तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् ।
ते त्वदीये द्विजाः काले अधुना चाश्रिता मघाः

tenaiva ṛṣayo yuktāḥ tiṣṭhantyabdaśataṃ nṛṇām |
te tvadīye dvijāḥ kāle adhunā cāśritā maghāḥ

विष्णोर्भगवतो भानुः कृष्णाख्योऽसौ दिवं गतः ।
तदाविशत् कलिर्लोकं पापे यद् रमते जनः

viṣṇorbhagavato bhānuḥ kṛṣṇākhyo'sau divaṃ gataḥ |
tadāviśat kalirlokaṃ pāpe yad ramate janaḥ

यावत् स पादपद्माभ्यां स्पृशनास्ते रमापतिः ।
तावत् कलिर्वै पृथिवीं पराक्रान्तुं न चाशकत्

yāvat sa pādapadmābhyāṃ spṛśanāste ramāpatiḥ |
tāvat kalirvai pṛthivīṃ parākrāntuṃ na cāśakat

यदा देवर्षयः सप्त मघासु विचरन्ति हि ।
तदा प्रवृत्तस्तु कलिः द्वादशाब्द शतात्मकः

yadā devarṣayaḥ sapta maghāsu vicaranti hi |
tadā pravṛttastu kaliḥ dvādaśābda śatātmakaḥ

यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढां महर्षयः ।
तदा नन्दात् प्रभृत्येष कलिर्वृद्धिं गमिष्यति

yadā maghābhyo yāsyanti pūrvāṣāḍhāṃ maharṣayaḥ |
tadā nandāt prabhṛtyeṣa kalirvṛddhiṃ gamiṣyati

यस्मिन् कृष्णो दिवं यातः तस्मिन् एव तदाहनि ।
प्रतिपन्नं कलियुगं इति प्राहुः पुराविदः

yasmin kṛṣṇo divaṃ yātaḥ tasmin eva tadāhani |
pratipannaṃ kaliyugaṃ iti prāhuḥ purāvidaḥ

दिव्याब्दानां सहस्रान्ते चतुर्थे तु पुनः कृतम् ।
भविष्यति तदा नॄणां मन आत्मप्रकाशकम्

divyābdānāṃ sahasrānte caturthe tu punaḥ kṛtam |
bhaviṣyati tadā nṝṇāṃ mana ātmaprakāśakam

इत्येष मानवो वंशो यथा सङ्ख्यायते भुवि ।
तथा विट्शूद्रविप्राणां तास्ता ज्ञेया युगे युगे

ityeṣa mānavo vaṃśo yathā saṅkhyāyate bhuvi |
tathā viṭśūdraviprāṇāṃ tāstā jñeyā yuge yuge

एतेषां नामलिङ्गानां पुरुषाणां महात्मनाम् ।
कथामात्रावशिष्टानां कीर्तिरेव स्थिता भुवि

eteṣāṃ nāmaliṅgānāṃ puruṣāṇāṃ mahātmanām |
kathāmātrāvaśiṣṭānāṃ kīrtireva sthitā bhuvi

देवापिः शान्तनोर्भ्राता मरुश्चेक्ष्वाकुवंशजः ।
कलापग्राम आसाते महायोगबलान्वितौ

devāpiḥ śāntanorbhrātā maruścekṣvākuvaṃśajaḥ |
kalāpagrāma āsāte mahāyogabalānvitau

ताविहैत्य कलेरन्ते वासुदेवानुशिक्षितौ ।
वर्णाश्रमयुतं धर्मं पूर्ववत् प्रथयिष्यतः

tāvihaitya kalerante vāsudevānuśikṣitau |
varṇāśramayutaṃ dharmaṃ pūrvavat prathayiṣyataḥ

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।
अनेन क्रमयोगेन भुवि प्राणिषु वर्तते

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam |
anena kramayogena bhuvi prāṇiṣu vartate

राजन् एते मया प्रोक्ता नरदेवास्तथापरे ।
भूमौ ममत्वं कृत्वान्ते हित्वेमां निधनं गताः

rājan ete mayā proktā naradevāstathāpare |
bhūmau mamatvaṃ kṛtvānte hitvemāṃ nidhanaṃ gatāḥ

कृमिविड् भस्मसंज्ञान्ते राजनाम्नोऽपि यस्य च ।
भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यतः

kṛmiviḍ bhasmasaṃjñānte rājanāmno'pi yasya ca |
bhūtadhruk tatkṛte svārthaṃ kiṃ veda nirayo yataḥ

कथं सेयमखण्डा भूः पूर्वैर्मे पुरुषैर्धृता ।
मत्पुत्रस्य च पौत्रस्य मत्पूर्वा वंशजस्य वा

kathaṃ seyamakhaṇḍā bhūḥ pūrvairme puruṣairdhṛtā |
matputrasya ca pautrasya matpūrvā vaṃśajasya vā

तेजोऽबन्नमयं कायं गृहीत्वाऽऽत्मतयाबुधाः ।
महीं ममतया चोभौ हित्वान्तेऽदर्शनं गताः

tejo'bannamayaṃ kāyaṃ gṛhītvā''tmatayābudhāḥ |
mahīṃ mamatayā cobhau hitvānte'darśanaṃ gatāḥ

ये ये भूपतयो राजन् भुंजते भुवमोजसा ।
कालेन ते कृताः सर्वे कथामात्राः कथासु च

ye ye bhūpatayo rājan bhuṃjate bhuvamojasā |
kālena te kṛtāḥ sarve kathāmātrāḥ kathāsu ca