अध्याय 11: महापुरुष का स्वरूप और सूर्य का व्यूह

आदित्यव्यूहविवरणम्
अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् ।
समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवततत्त्ववित्

ādityavyūhavivaraṇam
athemamarthaṃ pṛcchāmo bhavantaṃ bahuvittamam |
samastatantrarāddhānte bhavān bhāgavatatattvavit

तान्त्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रियः पतेः ।
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यैः

tāntrikāḥ paricaryāyāṃ kevalasya śriyaḥ pateḥ |
aṅgopāṅgāyudhākalpaṃ kalpayanti yathā ca yaiḥ

तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् ।
येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम्

tanno varṇaya bhadraṃ te kriyāyogaṃ bubhutsatām |
yena kriyānaipuṇena martyo yāyādamartyatām

नमस्कृत्य गुरून्वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि ।
याः प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यैः पद्मजादिभिः

namaskṛtya gurūnvakṣye vibhūtīrvaiṣṇavīrapi |
yāḥ proktā vedatantrābhyāmācāryaiḥ padmajādibhiḥ

मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वैः स विकारमयो विराट् ।
निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम्

māyādyairnavabhistattvaiḥ sa vikāramayo virāṭ |
nirmito dṛśyate yatra sacitke bhuvanatrayam

एतद्वै पौरुषं रूपं भूः पादौ द्यौः शिरो नभः ।
नाभिः सूर्योऽक्षिणी नासे वायुः कर्णौ दिशः प्रभोः

etadvai pauruṣaṃ rūpaṃ bhūḥ pādau dyauḥ śiro nabhaḥ |
nābhiḥ sūryo'kṣiṇī nāse vāyuḥ karṇau diśaḥ prabhoḥ

प्रजापतिः प्रजननमपानो मृत्युरीशितुः ।
तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यमः

prajāpatiḥ prajananamapāno mṛtyurīśituḥ |
tadbāhavo lokapālā manaścandro bhruvau yamaḥ

लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रमः ।
रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघाः पुरुषमूर्धजाः

lajjottaro'dharo lobho dantā jyotsnā smayo bhramaḥ |
romāṇi bhūruhā bhūmno meghāḥ puruṣamūrdhajāḥ

यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मितः ।
तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया

yāvānayaṃ vai puruṣo yāvatyā saṃsthayā mitaḥ |
tāvānasāvapi mahāpuruṣo lokasaṃsthayā

कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यजः ।
तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात्श्रीवत्समुरसा विभुः

kaustubhavyapadeśena svātmajyotirbibhartyajaḥ |
tatprabhā vyāpinī sākṣātśrīvatsamurasā vibhuḥ

स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् ।
वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत्स्वरम्

svamāyāṃ vanamālākhyāṃ nānāguṇamayīṃ dadhat |
vāsaśchandomayaṃ pītaṃ brahmasūtraṃ trivṛtsvaram

बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले ।
मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम्

bibharti sāṅkhyaṃ yogaṃ ca devo makarakuṇḍale |
mauliṃ padaṃ pārameṣṭhyaṃ sarvalokābhayaṅkaram

अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठितः ।
धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते

avyākṛtamanantākhyamāsanaṃ yadadhiṣṭhitaḥ |
dharmajñānādibhiryuktaṃ sattvaṃ padmamihocyate

ओजःसहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् ।
अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम्

ojaḥsahobalayutaṃ mukhyatattvaṃ gadāṃ dadhat |
apāṃ tattvaṃ daravaraṃ tejastattvaṃ sudarśanam

नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् ।
कालरूपं धनुः शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम्

nabhonibhaṃ nabhastattvamasiṃ carma tamomayam |
kālarūpaṃ dhanuḥ śārṅgaṃ tathā karmamayeṣudhim

इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् ।
तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम्

indriyāṇi śarānāhurākūtīrasya syandanam |
tanmātrāṇyasyābhivyaktiṃ mudrayārthakriyātmatām

मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मनः ।
परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षयः

maṇḍalaṃ devayajanaṃ dīkṣā saṃskāra ātmanaḥ |
paricaryā bhagavata ātmano duritakṣayaḥ

भगवान्भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् ।
धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत्

bhagavānbhagaśabdārthaṃ līlākamalamudvahan |
dharmaṃ yaśaśca bhagavāṃścāmaravyajane'bhajat

आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् ।
त्रिवृद्वेदः सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम्

ātapatraṃ tu vaikuṇṭhaṃ dvijā dhāmākutobhayam |
trivṛdvedaḥ suparṇākhyo yajñaṃ vahati pūruṣam

अनपायिनी भगवती श्रीः साक्षादात्मनो हरेः ।
विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदितः पार्षदाधिपः ।
नन्दादयोऽष्टौ द्वाःस्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणाः

anapāyinī bhagavatī śrīḥ sākṣādātmano hareḥ |
viṣvaksenastantramūrtirviditaḥ pārṣadādhipaḥ |
nandādayo'ṣṭau dvāḥsthāśca te'ṇimādyā harerguṇāḥ

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम् ।
अनिरुद्ध इति ब्रह्मन्मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते

vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaḥ puruṣaḥ svayam |
aniruddha iti brahmanmūrtivyūho'bhidhīyate

स विश्वस्तैजसः प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभिः ।
अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान्परिभाव्यते

sa viśvastaijasaḥ prājñasturīya iti vṛttibhiḥ |
arthendriyāśayajñānairbhagavānparibhāvyate

अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् ।
बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान्हरिरीश्वरः

aṅgopāṅgāyudhākalpairbhagavāṃstaccatuṣṭayam |
bibharti sma caturmūrtirbhagavānharirīśvaraḥ

द्विजभ स एष ब्रह्मयोनिः स्वयंदृक् ।
स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् ।
सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो ।
विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्यः

dvijabha sa eṣa brahmayoniḥ svayaṃdṛk |
svamahimaparipūrṇo māyayā ca svayaitat |
sṛjati harati pātītyākhyayānāvṛtākṣo |
vivṛta iva niruktastatparairātmalabhyaḥ

श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् ।
राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य ।
गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत ।
तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान्

śrīkṛṣṇa kṛṣṇasakha vṛṣṇyṛṣabhāvanidhrug |
rājanyavaṃśadahanānapavargavīrya |
govinda gopavanitāvrajabhṛtyagīta |
tīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgala pāhi bhṛtyān

य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् ।
तच्चित्तः प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम्

ya idaṃ kalya utthāya mahāpuruṣalakṣaṇam |
taccittaḥ prayato japtvā brahma veda guhāśayam

शुको यदाह भगवान्विष्णुराताय शृण्वते ।
सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तकः

śuko yadāha bhagavānviṣṇurātāya śṛṇvate |
sauro gaṇo māsi māsi nānā vasati saptakaḥ

तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरैः ।
ब्रूहि नः श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरेः

teṣāṃ nāmāni karmāṇi niyuktānāmadhīśvaraiḥ |
brūhi naḥ śraddadhānānāṃ vyūhaṃ sūryātmano hareḥ

अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मनः सर्वदेहिनाम् ।
निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते

anādyavidyayā viṣṇorātmanaḥ sarvadehinām |
nirmito lokatantro'yaṃ lokeṣu parivartate

एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरिः ।
सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदितः

eka eva hi lokānāṃ sūrya ātmādikṛddhariḥ |
sarvavedakriyāmūlamṛṣibhirbahudhoditaḥ

कालो देशः क्रिया कर्ता करणं कार्यमागमः ।
द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन्नवधोक्तोऽजया हरिः

kālo deśaḥ kriyā kartā karaṇaṃ kāryamāgamaḥ |
dravyaṃ phalamiti brahmannavadhokto'jayā hariḥ

मध्वादिषु द्वादशसु भगवान्कालरूपधृक् ।
लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणैः

madhvādiṣu dvādaśasu bhagavānkālarūpadhṛk |
lokatantrāya carati pṛthagdvādaśabhirgaṇaiḥ

धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने ।
पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी

dhātā kṛtasthalī hetirvāsukī rathakṛnmune |
pulastyastumbururiti madhumāsaṃ nayantyamī

अर्यमा पुलहोऽथौजाः प्रहेतिः पुञ्जिकस्थली ।
नारदः कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम्

aryamā pulaho'thaujāḥ prahetiḥ puñjikasthalī |
nāradaḥ kacchanīraśca nayantyete sma mādhavam

मित्रोऽत्रिः पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहाः ।
रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी

mitro'triḥ pauruṣeyo'tha takṣako menakā hahāḥ |
rathasvana iti hyete śukramāsaṃ nayantyamī

वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहूः ।
शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी

vasiṣṭho varuṇo rambhā sahajanyastathā huhūḥ |
śukraścitrasvanaścaiva śucimāsaṃ nayantyamī

इन्द्रो विश्वावसुः श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिराः ।
प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी

indro viśvāvasuḥ śrotā elāpatrastathāṅgirāḥ |
pramlocā rākṣaso varyo nabhomāsaṃ nayantyamī

विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगुः ।
अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी

vivasvānugrasenaśca vyāghra āsāraṇo bhṛguḥ |
anumlocā śaṅkhapālo nabhasyākhyaṃ nayantyamī

पूषा धनञ्जयो वातः सुषेणः सुरुचिस्तथा ।
घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी

pūṣā dhanañjayo vātaḥ suṣeṇaḥ surucistathā |
ghṛtācī gautamaśceti tapomāsaṃ nayantyamī

ऋतुर्वर्चा भरद्वाजः पर्जन्यः सेनजित्तथा ।
विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी

ṛturvarcā bharadvājaḥ parjanyaḥ senajittathā |
viśva airāvataścaiva tapasyākhyaṃ nayantyamī

अथांशुः कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी ।
विद्युच्छत्रुर्महाशङ्खः सहोमासं नयन्त्यमी

athāṃśuḥ kaśyapastārkṣya ṛtasenastathorvaśī |
vidyucchatrurmahāśaṅkhaḥ sahomāsaṃ nayantyamī

भगः स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चमः ।
कर्कोटकः पूर्वचित्तिः पुष्यमासं नयन्त्यमी

bhagaḥ sphūrjo'riṣṭanemirūrṇa āyuśca pañcamaḥ |
karkoṭakaḥ pūrvacittiḥ puṣyamāsaṃ nayantyamī

त्वष्टा ऋचीकतनयः कम्बलश्च तिलोत्तमा ।
ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद्धृतराष्ट्र इषम्भराः

tvaṣṭā ṛcīkatanayaḥ kambalaśca tilottamā |
brahmāpeto'tha śatajiddhṛtarāṣṭra iṣambharāḥ

विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् ।
विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी

viṣṇuraśvataro rambhā sūryavarcāśca satyajit |
viśvāmitro makhāpeta ūrjamāsaṃ nayantyamī

एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतयः ।
स्मरतां सन्ध्ययोर्नॄणां हरन्त्यंहो दिने दिने

etā bhagavato viṣṇorādityasya vibhūtayaḥ |
smaratāṃ sandhyayornṝṇāṃ harantyaṃho dine dine

द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै ।
चरन्समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम्

dvādaśasvapi māseṣu devo'sau ṣaḍbhirasya vai |
caransamantāttanute paratreha ca sanmatim

सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैरृषयः संस्तुवन्त्यमुम् ।
गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रतः

sāmargyajurbhistalliṅgairṛṣayaḥ saṃstuvantyamum |
gandharvāstaṃ pragāyanti nṛtyantyapsaraso'grataḥ

उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजकाः ।
चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैरृता बलशालिनः

unnahyanti rathaṃ nāgā grāmaṇyo rathayojakāḥ |
codayanti rathaṃ pṛṣṭhe nairṛtā balaśālinaḥ

वालखिल्याः सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।
पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम्

vālakhilyāḥ sahasrāṇi ṣaṣṭirbrahmarṣayo'malāḥ |
purato'bhimukhaṃ yānti stuvanti stutibhirvibhum

एवं ह्यनादिनिधनो भगवान्हरिरीश्वरः ।
कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यजः

evaṃ hyanādinidhano bhagavānharirīśvaraḥ |
kalpe kalpe svamātmānaṃ vyūhya lokānavatyajaḥ