अध्याय 85: सुतल से देवकी के छह पुत्रों की वापसी

अथैकदात्मजौ प्राप्तौ कृतपादाभिवन्दनौ
वसुदेवोऽभिनन्द्याह प्रीत्या सङ्कर्षणाच्युतौ

athaikadātmajau prāptau kṛtapādābhivandanau
vasudevo'bhinandyāha prītyā saṅkarṣaṇācyutau

मुनीनां स वचः श्रुत्वा पुत्रयोर्धामसूचकम्
तद्वीर्यैर्जातविश्रम्भः परिभाष्याभ्यभाषत

munīnāṃ sa vacaḥ śrutvā putrayordhāmasūcakam
tadvīryairjātaviśrambhaḥ paribhāṣyābhyabhāṣata

जाने वामस्य यत्साक्षात्प्रधानपुरुषौ परौ

jāne vāmasya yatsākṣātpradhānapuruṣau parau

स्यादिदं भगवान्साक्षात्प्रधानपुरुषेश्वरः

syādidaṃ bhagavānsākṣātpradhānapuruṣeśvaraḥ

आत्मनानुप्रविश्यात्मन्प्राणो जीवो बिभर्ष्यज

ātmanānupraviśyātmanprāṇo jīvo bibharṣyaja

प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो याः परस्य ताः
पारतन्त्र्याद्वै सादृश्याद् द्वयोश्चेष्टैव चेष्टताम्

prāṇādīnāṃ viśvasṛjāṃ śaktayo yāḥ parasya tāḥ
pāratantryādvai sādṛśyād dvayośceṣṭaiva ceṣṭatām

कान्तिस्तेजः प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्यर्कर्क्षविद्युताम्
यत्स्थैर्यं भूभृतां भूमेर्वृत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान्

kāntistejaḥ prabhā sattā candrāgnyarkarkṣavidyutām
yatsthairyaṃ bhūbhṛtāṃ bhūmervṛttirgandho'rthato bhavān

ओजः सहो बलं चेष्टा गतिर्वायोस्तवेश्वर

ojaḥ saho balaṃ ceṣṭā gatirvāyostaveśvara

नादो वर्णस्त्वमॐकार आकृतीनां पृथक्कृतिः

nādo varṇastvamaoṃkāra ākṛtīnāṃ pṛthakkṛtiḥ

इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवाश्च तदनुग्रहः
अवबोधो भवान्बुद्धेर्जीवस्यानुस्मृतिः सती

indriyaṃ tvindriyāṇāṃ tvaṃ devāśca tadanugrahaḥ
avabodho bhavānbuddherjīvasyānusmṛtiḥ satī

वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायिनम्

vaikāriko vikalpānāṃ pradhānamanuśāyinam

यथा द्रव्यविकारेषु द्रव्यमात्रं निरूपितम्

yathā dravyavikāreṣu dravyamātraṃ nirūpitam

सत्त्वम्रजस्तम इति गुणास्तद्वृत्तयश्च याः
त्वय्यद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योगमायया

sattvamrajastama iti guṇāstadvṛttayaśca yāḥ
tvayyaddhā brahmaṇi pare kalpitā yogamāyayā

तस्मान्न सन्त्यमी भावा यर्हि त्वयि विकल्पिताः
त्वं चामीषु विकारेषु ह्यन्यदा व्यावहारिकः

tasmānna santyamī bhāvā yarhi tvayi vikalpitāḥ
tvaṃ cāmīṣu vikāreṣu hyanyadā vyāvahārikaḥ

गतिं सूक्ष्मामबोधेन संसरन्तीह कर्मभिः

gatiṃ sūkṣmāmabodhena saṃsarantīha karmabhiḥ

यदृच्छया नृतां प्राप्य सुकल्पामिह दुर्लभाम्
स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्माययेश्वर

yadṛcchayā nṛtāṃ prāpya sukalpāmiha durlabhām
svārthe pramattasya vayo gataṃ tvanmāyayeśvara

स्नेहपाशैर्निबध्नाति भवान्सर्वमिदं जगत्

snehapāśairnibadhnāti bhavānsarvamidaṃ jagat

युवां न नः सुतौ साक्षात्प्रधानपुरुषेश्वरौ
भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह

yuvāṃ na naḥ sutau sākṣātpradhānapuruṣeśvarau
bhūbhārakṣatrakṣapaṇa avatīrṇau tathāttha ha

आपन्नसंसृतिभयापहमार्तबन्धो
एतावतालमलमिन्द्रियलालसेन
मर्त्यात्मदृक्त्वयि परे यदपत्यबुद्धिः

āpannasaṃsṛtibhayāpahamārtabandho
etāvatālamalamindriyalālasena
martyātmadṛktvayi pare yadapatyabuddhiḥ

सञ्जज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुप्त्यै
नानातनूर्गगनवद्विदधज्जहासि
को वेद भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम्

sañjajña ityanuyugaṃ nijadharmaguptyai
nānātanūrgaganavadvidadhajjahāsi
ko veda bhūmna urugāya vibhūtimāyām

आकर्ण्येत्थं पितुर्वाक्यं भगवान्सात्वतर्षभः
प्रत्याह प्रश्रयानम्रः प्रहसन्श्लक्ष्णया गिरा

ākarṇyetthaṃ piturvākyaṃ bhagavānsātvatarṣabhaḥ
pratyāha praśrayānamraḥ prahasanślakṣṇayā girā

वचो वः समवेतार्थं तातैतदुपमन्महे
यन्नः पुत्रान्समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृतः

vaco vaḥ samavetārthaṃ tātaitadupamanmahe
yannaḥ putrānsamuddiśya tattvagrāma udāhṛtaḥ

सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृग्याः सचराचरम्

sarve'pyevaṃ yaduśreṣṭha vimṛgyāḥ sacarācaram

आत्मा ह्येकः स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणैः
आत्मसृष्टैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते

ātmā hyekaḥ svayaṃjyotirnityo'nyo nirguṇo guṇaiḥ
ātmasṛṣṭaistatkṛteṣu bhūteṣu bahudheyate

खं वायुर्ज्योतिरापो भूस्तत्कृतेषु यथाशयम्
आविस्तिरोऽल्पभूर्येको नानात्वं यात्यसावपि

khaṃ vāyurjyotirāpo bhūstatkṛteṣu yathāśayam
āvistiro'lpabhūryeko nānātvaṃ yātyasāvapi

एवं भगवता राजन्वसुदेव उदाहृतः
श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तूष्णीं प्रीतमना अभूत्

evaṃ bhagavatā rājanvasudeva udāhṛtaḥ
śrutvā vinaṣṭanānādhīstūṣṇīṃ prītamanā abhūt

श्रुत्वानीतं गुरोः पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता

śrutvānītaṃ guroḥ putramātmajābhyāṃ suvismitā

कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान्कंसविहिंसितान्
स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना

kṛṣṇarāmau samāśrāvya putrānkaṃsavihiṃsitān
smarantī kṛpaṇaṃ prāha vaiklavyādaśrulocanā

राम रामाप्रमेयात्मन्कृष्ण योगेश्वरेश्वर
वेदाहं वां विश्वसृजामीश्वरावादिपूरुषौ

rāma rāmāprameyātmankṛṣṇa yogeśvareśvara
vedāhaṃ vāṃ viśvasṛjāmīśvarāvādipūruṣau

कलविध्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास्त्रवर्तिनाम्
भूमेर्भारायमाणानामवतीर्णौ किलाद्य मे

kalavidhvastasattvānāṃ rājñāmucchāstravartinām
bhūmerbhārāyamāṇānāmavatīrṇau kilādya me

भवन्ति किल विश्वात्मंस्तं त्वाद्याहं गतिं गता

bhavanti kila viśvātmaṃstaṃ tvādyāhaṃ gatiṃ gatā

आनिन्यथुः पितृस्थानाद्गुरवे गुरुदक्षिणाम्

āninyathuḥ pitṛsthānādgurave gurudakṣiṇām

भोजराजहतान्पुत्रान्कामये द्रष्टुमाहृतान्

bhojarājahatānputrānkāmaye draṣṭumāhṛtān

एवं सञ्चोदितौ मात्रा रामः कृष्णश्च भारत
सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितौ

evaṃ sañcoditau mātrā rāmaḥ kṛṣṇaśca bhārata
sutalaṃ saṃviviśaturyogamāyāmupāśritau

विश्वात्मदैवं सुतरां तथात्मनः
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशयः
सद्यः समुत्थाय ननाम सान्वयः

viśvātmadaivaṃ sutarāṃ tathātmanaḥ
taddarśanāhlādapariplutāśayaḥ
sadyaḥ samutthāya nanāma sānvayaḥ

तयोः समानीय वरासनं मुदा निविष्टयोस्तत्र महात्मनोस्तयोः
दधार पादाववनिज्य तज्जलं सवृन्द आब्रह्म पुनद्यदम्बु ह

tayoḥ samānīya varāsanaṃ mudā niviṣṭayostatra mahātmanostayoḥ
dadhāra pādāvavanijya tajjalaṃ savṛnda ābrahma punadyadambu ha

समर्हयामास स तौ विभूतिभिर्महार्हवस्त्राभरणानुलेपनैः
ताम्बूलदीपामृतभक्षणादिभिः स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणेन च

samarhayāmāsa sa tau vibhūtibhirmahārhavastrābharaṇānulepanaiḥ
tāmbūladīpāmṛtabhakṣaṇādibhiḥ svagotravittātmasamarpaṇena ca

स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं बिभ्रन्मुहुः प्रेमविभिन्नया धिया
उवाच हानन्दजलाकुलेक्षणः प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम्

sa indraseno bhagavatpadāmbujaṃ bibhranmuhuḥ premavibhinnayā dhiyā
uvāca hānandajalākulekṣaṇaḥ prahṛṣṭaromā nṛpa gadgadākṣaram

नमोऽनन्ताय बृहते नमः कृष्णाय वेधसे
साङ्ख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने

namo'nantāya bṛhate namaḥ kṛṣṇāya vedhase
sāṅkhyayogavitānāya brahmaṇe paramātmane

दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्यदुर्लभम्
रजस्तमः स्वभावानां यन्नः प्राप्तौ यदृच्छया

darśanaṃ vāṃ hi bhūtānāṃ duṣprāpaṃ cāpyadurlabham
rajastamaḥ svabhāvānāṃ yannaḥ prāptau yadṛcchayā

यक्षरक्षः पिशाचाश्च भूतप्रमथनायकाः

yakṣarakṣaḥ piśācāśca bhūtapramathanāyakāḥ

विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि
नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशाः

viśuddhasattvadhāmnyaddhā tvayi śāstraśarīriṇi
nityaṃ nibaddhavairāste vayaṃ cānye ca tādṛśāḥ

न तथा सत्त्वसंरब्धाः सन्निकृष्टाः सुरादयः

na tathā sattvasaṃrabdhāḥ sannikṛṣṭāḥ surādayaḥ

न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां कुतो वयम्

na vidantyapi yogeśā yogamāyāṃ kuto vayam

पादारविन्दधिषणान्यगृहान्धकूपात्
निष्क्रम्य विश्वशरणाङ्घ्र्युपलब्धवृत्तिः
शान्तो यथैक उत सर्वसखैश्चरामि

pādāravindadhiṣaṇānyagṛhāndhakūpāt
niṣkramya viśvaśaraṇāṅghryupalabdhavṛttiḥ
śānto yathaika uta sarvasakhaiścarāmi

शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान्कुरु नः प्रभो
पुमान्यच्छ्रद्धयातिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते

śādhyasmānīśitavyeśa niṣpāpānkuru naḥ prabho
pumānyacchraddhayātiṣṭhaṃścodanāyā vimucyate

आसन्मरीचेः षट्पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे
देवाः कं जहसुर्वीक्ष्य सुतं यभितुमुद्यतम्

āsanmarīceḥ ṣaṭputrā ūrṇāyāṃ prathame'ntare
devāḥ kaṃ jahasurvīkṣya sutaṃ yabhitumudyatam

हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया

hiraṇyakaśiporjātā nītāste yogamāyayā

सा तान्शोचत्यात्मजान्स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके

sā tānśocatyātmajānsvāṃsta ime'dhyāsate'ntike

ततः शापाद्विनिर्मुक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वराः

tataḥ śāpādvinirmuktā lokaṃ yāsyanti vijvarāḥ

स्मरोद्गीथः परिष्वङ्गः पतङ्गः क्षुद्रभृद्घृणी
षडिमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम्

smarodgīthaḥ pariṣvaṅgaḥ pataṅgaḥ kṣudrabhṛdghṛṇī
ṣaḍime matprasādena punaryāsyanti sadgatim

इत्युक्त्वा तान्समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ
पुनर्द्वारवतीमेत्य मातुः पुत्रानयच्छताम्

ityuktvā tānsamādāya indrasenena pūjitau
punardvāravatīmetya mātuḥ putrānayacchatām

तान्दृष्ट्वा बालकान्देवी पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी
परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्ध्न्यजिघ्रदभीक्ष्णशः

tāndṛṣṭvā bālakāndevī putrasnehasnutastanī
pariṣvajyāṅkamāropya mūrdhnyajighradabhīkṣṇaśaḥ

मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टिः प्रवर्तते

mohitā māyayā viṣṇoryayā sṛṣṭiḥ pravartate

नारायणाङ्गसंस्पर्श प्रतिलब्धात्मदर्शनाः

nārāyaṇāṅgasaṃsparśa pratilabdhātmadarśanāḥ

मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम्

miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ yayurdhāma divaukasām

मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप

mene suvismitā māyāṃ kṛṣṇasya racitāṃ nṛpa

वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत

vīryāṇyanantavīryasya santyanantāni bhārata

य इदमनुशृणोति श्रावयेद्वा मुरारेश्
चरितममृतकीर्तेर्वर्णितं व्यासपुत्रैः
जगदघभिदलं तद्भक्तसत्कर्णपूरं
भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम

ya idamanuśṛṇoti śrāvayedvā murāreś
caritamamṛtakīrtervarṇitaṃ vyāsaputraiḥ
jagadaghabhidalaṃ tadbhaktasatkarṇapūraṃ
bhagavati kṛtacitto yāti tatkṣemadhāma