अध्याय 75: मय सभा में दुर्योधन का अपमान

अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् ।
सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागताः

ajātaśatrostaṃ dṛṣṭvā rājasūyamahodayam |
sarve mumudire brahman nṛdevā ye samāgatāḥ

दुर्योधनं वर्जयित्वा राजानः सर्षयः सुराः ।
इति श्रुतं नो भगवन् तत्र कारणमुच्यताम्

duryodhanaṃ varjayitvā rājānaḥ sarṣayaḥ surāḥ |
iti śrutaṃ no bhagavan tatra kāraṇamucyatām

पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः ।
बान्धवाः परिचर्यायां तस्यासन् प्रेमबंधनाः

pitāmahasya te yajñe rājasūye mahātmanaḥ |
bāndhavāḥ paricaryāyāṃ tasyāsan premabaṃdhanāḥ

भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः ।
सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने

bhīmo mahānasādhyakṣo dhanādhyakṣaḥ suyodhanaḥ |
sahadevastu pūjāyāṃ nakulo dravyasādhane

गुरुशुश्रूषणे जिष्णुः कृष्णः पादावनेजने ।
परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामनाः

guruśuśrūṣaṇe jiṣṇuḥ kṛṣṇaḥ pādāvanejane |
pariveṣaṇe drupadajā karṇo dāne mahāmanāḥ

युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः ।
बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादयः

yuyudhāno vikarṇaśca hārdikyo vidurādayaḥ |
bāhlīkaputrā bhūryādyā ye ca santardanādayaḥ

निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा ।
प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रियचिकीर्षवः

nirūpitā mahāyajñe nānākarmasu te tadā |
pravartante sma rājendra rājñaḥ priyacikīrṣavaḥ

ऋत्विक् सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु
स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभिः ।
चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे
चक्रुस्ततस्त्ववभृथ स्नपनं द्युनद्याम्

ṛtvik sadasyabahuvitsu suhṛttameṣu
sviṣṭeṣu sūnṛtasamarhaṇadakṣiṇābhiḥ |
caidye ca sātvatapateścaraṇaṃ praviṣṭe
cakrustatastvavabhṛtha snapanaṃ dyunadyām

मृदङ्गशङ्खपणव धुन्धुर्यानकगोमुखाः ।
वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे

mṛdaṅgaśaṅkhapaṇava dhundhuryānakagomukhāḥ |
vāditrāṇi vicitrāṇi nedurāvabhṛthotsave

नर्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगुः ।
वीणावेणुतलोन्नादः तेषां स दिवमस्पृशत्

nartakyo nanṛturhṛṣṭā gāyakā yūthaśo jaguḥ |
vīṇāveṇutalonnādaḥ teṣāṃ sa divamaspṛśat

चित्रध्वजपताकाग्रैः इभेन्द्रस्यन्दनार्वभिः ।
स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिनः

citradhvajapatākāgraiḥ ibhendrasyandanārvabhiḥ |
svalaṅkṛtairbhaṭairbhūpā niryayū rukmamālinaḥ

यदुसृञ्जयकाम्बोज कुरुकेकयकोशलाः ।
कम्पयन्तो भुवं सैन्यैः यजनपुरःसराः

yadusṛñjayakāmboja kurukekayakośalāḥ |
kampayanto bhuvaṃ sainyaiḥ yajanapuraḥsarāḥ

सदस्यर्त्विग्द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेण भूयसा ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः तुष्टुवुः पुष्पवर्षिणः

sadasyartvigdvijaśreṣṭhā brahmaghoṣeṇa bhūyasā |
devarṣipitṛgandharvāḥ tuṣṭuvuḥ puṣpavarṣiṇaḥ

स्वलंकृता नरा नार्यो गन्धस्रग् भूषणाम्बरैः ।
विलिंपन्त्यो अभिसिंच विजह्रुर्विविधै रसैः

svalaṃkṛtā narā nāryo gandhasrag bhūṣaṇāmbaraiḥ |
viliṃpantyo abhisiṃca vijahrurvividhai rasaiḥ

तैलगोरसगन्धोद हरिद्रासान्द्रकुंकुमैः ।
पुम्भिर्लिप्ताः प्रलिंपन्त्यो विजह्रुर्वारयोषितः

tailagorasagandhoda haridrāsāndrakuṃkumaiḥ |
pumbhirliptāḥ praliṃpantyo vijahrurvārayoṣitaḥ

गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेतद्
देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यः ।
ता मातुलेयसखिभिः परिषिच्यमानाः
सव्रीडहासविकसद् वदना विरेजुः

guptā nṛbhirniragamannupalabdhumetad
devyo yathā divi vimānavarairnṛdevyaḥ |
tā mātuleyasakhibhiḥ pariṣicyamānāḥ
savrīḍahāsavikasad vadanā virejuḥ

ता देवरानुत सखीन् सिन्सिषिचुर्दृतीभिः
क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्याः ।
औत्सुक्यमुक्त कवरा च्च्यवमानमाल्याः
क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारैः

tā devarānuta sakhīn sinsiṣicurdṛtībhiḥ
klinnāmbarā vivṛtagātrakucorumadhyāḥ |
autsukyamukta kavarā ccyavamānamālyāḥ
kṣobhaṃ dadhurmaladhiyāṃ rucirairvihāraiḥ

स सम्राड् रथमारुढः सदश्वं रुक्ममालिनम् ।
व्यरोचत स्वपत्नीभिः क्रियाभिः क्रतुराडिव

sa samrāḍ rathamāruḍhaḥ sadaśvaṃ rukmamālinam |
vyarocata svapatnībhiḥ kriyābhiḥ kraturāḍiva

पत्नीसंयाजावभृथ्यैः चरित्वा ते तमृत्विजः ।
आचान्तं स्नापयां चक्रुः गंगायां सह कृष्णया

patnīsaṃyājāvabhṛthyaiḥ caritvā te tamṛtvijaḥ |
ācāntaṃ snāpayāṃ cakruḥ gaṃgāyāṃ saha kṛṣṇayā

देवदुन्दुभयो नेदुः नरदुंदुभिभिः समम् ।
मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवाः

devadundubhayo neduḥ naraduṃdubhibhiḥ samam |
mumucuḥ puṣpavarṣāṇi devarṣipitṛmānavāḥ

सस्नुस्तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रमयुता नराः ।
महापातक्यपि यतः सद्यो मुच्येत किल्बिषात्

sasnustatra tataḥ sarve varṇāśramayutā narāḥ |
mahāpātakyapi yataḥ sadyo mucyeta kilbiṣāt

अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृतः ।
ऋत्विक् सदस्य विप्रादीन् आनर्चाभरणाम्बरैः

atha rājāhate kṣaume paridhāya svalaṅkṛtaḥ |
ṛtvik sadasya viprādīn ānarcābharaṇāmbaraiḥ

बन्धूञ्ज्ञातीन् नृपान् मित्र सुहृदोऽन्यांश्च सर्वशः ।
अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृपः

bandhūñjñātīn nṛpān mitra suhṛdo'nyāṃśca sarvaśaḥ |
abhīkṣṇaṃ pūjayāmāsa nārāyaṇaparo nṛpaḥ

सर्वे जनाः सुररुचो मणिकुण्डलस्रग्
उष्णीषकञ्चुक दुकूलमहार्घ्यहाराः ।
नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट
वक्त्रश्रियः कनकमेखलया विरेजुः

sarve janāḥ suraruco maṇikuṇḍalasrag
uṣṇīṣakañcuka dukūlamahārghyahārāḥ |
nāryaśca kuṇḍalayugālakavṛndajuṣṭa
vaktraśriyaḥ kanakamekhalayā virejuḥ

अथ ऋत्विजो महाशीलाः सदस्या ब्रह्मवादिनः ।
ब्रह्मक्षत्रियविट्शुद्रा राजानो ये समागताः

atha ṛtvijo mahāśīlāḥ sadasyā brahmavādinaḥ |
brahmakṣatriyaviṭśudrā rājāno ye samāgatāḥ

देवर्षिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः ।
पूजितास्तं अनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप

devarṣipitṛbhūtāni lokapālāḥ sahānugāḥ |
pūjitāstaṃ anujñāpya svadhāmāni yayurnṛpa

हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् ।
नैवातृप्यन् प्रशंसन्तः पिबन् मर्त्योऽमृतं यथा

haridāsasya rājarṣe rājasūyamahodayam |
naivātṛpyan praśaṃsantaḥ piban martyo'mṛtaṃ yathā

ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत् संबंन्धि बान्धवान् ।
प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातरः

tato yudhiṣṭhiro rājā suhṛt saṃbaṃndhi bāndhavān |
premṇā nivārayāmāsa kṛṣṇaṃ ca tyāgakātaraḥ

भगवानपि तत्राङ्ग न्यवात्सीत् तत्प्रियंकरः ।
प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम्

bhagavānapi tatrāṅga nyavātsīt tatpriyaṃkaraḥ |
prasthāpya yaduvīrāṃśca sāmbādīṃśca kuśasthalīm

इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् ।
सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वरः

itthaṃ rājā dharmasuto manorathamahārṇavam |
sudustaraṃ samuttīrya kṛṣṇenāsīd gatajvaraḥ

एकदान्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् ।
अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः

ekadāntaḥpure tasya vīkṣya duryodhanaḥ śriyam |
atapyad rājasūyasya mahitvaṃ cācyutātmanaḥ

यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्र सुरेन्द्रलक्ष्मीः
नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपकॢप्ताः ।
ताभिः पतीन्द्रुपदराजसुतोपतस्थे
यस्यां विषक्तहृदयः कुरुराडतप्यत्

yasmin narendraditijendra surendralakṣmīḥ
nānā vibhānti kila viśvasṛjopakḷptāḥ |
tābhiḥ patīndrupadarājasutopatasthe
yasyāṃ viṣaktahṛdayaḥ kururāḍatapyat

यस्मिन् तदा मधुपतेर्महिषीसहस्रं
श्रोणीभरेण शनकैः क्वणदङ्घ्रिशोभम् ।
मध्ये सुचारु कुचकुङ्कुमशोणहारं
श्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाढ्यम्

yasmin tadā madhupatermahiṣīsahasraṃ
śroṇībhareṇa śanakaiḥ kvaṇadaṅghriśobham |
madhye sucāru kucakuṅkumaśoṇahāraṃ
śrīmanmukhaṃ pracalakuṇḍalakuntalāḍhyam

सभायां मयकॢप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् ।
वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा

sabhāyāṃ mayakḷptāyāṃ kvāpi dharmasuto'dhirāṭ |
vṛto'nugairbandhubhiśca kṛṣṇenāpi svacakṣuṣā

आसीनः काञ्चने साक्षात् आसने मघवानिव ।
पारमेष्ठ्यश्रीया जुष्टः स्तूयमानश्च वन्दिभिः

āsīnaḥ kāñcane sākṣāt āsane maghavāniva |
pārameṣṭhyaśrīyā juṣṭaḥ stūyamānaśca vandibhiḥ

तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर्नृप ।
किरीटमाली न्यविशद् असिहस्तः क्षिपन् रुषा

tatra duryodhano mānī parīto bhrātṛbhirnṛpa |
kirīṭamālī nyaviśad asihastaḥ kṣipan ruṣā

स्थलेऽभ्यगृह्णाद् वस्त्रान्तं जलं मत्वा स्थलेऽपतत् ।
जले च स्थलवद् भ्रान्त्या मयमायाविमोहितः

sthale'bhyagṛhṇād vastrāntaṃ jalaṃ matvā sthale'patat |
jale ca sthalavad bhrāntyā mayamāyāvimohitaḥ

जहास भीमस्तं दृष्ट्वा स्त्रियो नृपतयोऽपरे ।
निवार्यमाणा अप्यङ्ग राज्ञा कृष्णानुमोदिताः

jahāsa bhīmastaṃ dṛṣṭvā striyo nṛpatayo'pare |
nivāryamāṇā apyaṅga rājñā kṛṣṇānumoditāḥ

स व्रीडितोऽवाग्वदनो रुषा ज्वलन्
निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् ।
हाहेति शब्दः सुमहानभूत् सतां
अजातशत्रुर्विमना इवाभवत् ।
बभूव तूष्णीं भगवान्भुवो भरं
समुज्जिहीर्षुर्भ्रमति स्म यद् दृशा

sa vrīḍito'vāgvadano ruṣā jvalan
niṣkramya tūṣṇīṃ prayayau gajāhvayam |
hāheti śabdaḥ sumahānabhūt satāṃ
ajātaśatrurvimanā ivābhavat |
babhūva tūṣṇīṃ bhagavānbhuvo bharaṃ
samujjihīrṣurbhramati sma yad dṛśā

एतत्तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ।
सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाक्रतौ

etatte'bhihitaṃ rājan yatpṛṣṭo'hamiha tvayā |
suyodhanasya daurātmyaṃ rājasūye mahākratau