अध्याय 4: देवी कंस के हाथ से छूटीं, मन्त्रियों की कुमन्त्रणा

बहिरन्तःपुरद्वारः सर्वाः पूर्ववदावृताः ।
ततो बालध्वनिं श्रुत्वा गृहपालाः समुत्थिताः

bahirantaḥpuradvāraḥ sarvāḥ pūrvavadāvṛtāḥ |
tato bāladhvaniṃ śrutvā gṛhapālāḥ samutthitāḥ

ते तु तूर्णं उपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् ।
आचख्युः भोजराजाय यदुद्विग्नः प्रतीक्षते

te tu tūrṇaṃ upavrajya devakyā garbhajanma tat |
ācakhyuḥ bhojarājāya yadudvignaḥ pratīkṣate

स तल्पात् तूर्णमुत्थाय कालोऽयमिति विह्वलः ।
सूतीगृहं अगात् तूर्णं प्रस्खलन् मुक्तमूर्धजः

sa talpāt tūrṇamutthāya kālo'yamiti vihvalaḥ |
sūtīgṛhaṃ agāt tūrṇaṃ praskhalan muktamūrdhajaḥ

तं आह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती ।
स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हसि

taṃ āha bhrātaraṃ devī kṛpaṇā karuṇaṃ satī |
snuṣeyaṃ tava kalyāṇa striyaṃ mā hantumarhasi

बहवो हिंसिता भ्रातः शिशवः पावकोपमाः ।
त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम्

bahavo hiṃsitā bhrātaḥ śiśavaḥ pāvakopamāḥ |
tvayā daivanisṛṣṭena putrikaikā pradīyatām

नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो ।
दातुमर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम्

nanvahaṃ te hyavarajā dīnā hatasutā prabho |
dātumarhasi mandāyā aṅgemāṃ caramāṃ prajām

उपगुह्य आत्मजां एवं रुदत्या दीन अदीनवत् ।
याचितस्तां विनिर्भर्त्स्य हस्ताद् आचिच्छिदे खलः

upaguhya ātmajāṃ evaṃ rudatyā dīna adīnavat |
yācitastāṃ vinirbhartsya hastād ācicchide khalaḥ

तां गृहीत्वा चरणयोः जातमात्रां स्वसुः सुताम् ।
अपोथयत् शिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूलितसौहृदः

tāṃ gṛhītvā caraṇayoḥ jātamātrāṃ svasuḥ sutām |
apothayat śilāpṛṣṭhe svārthonmūlitasauhṛdaḥ

सा तद्हस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यंबरं गता ।
अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्टमहाभुजा

sā tadhastāt samutpatya sadyo devyaṃbaraṃ gatā |
adṛśyatānujā viṣṇoḥ sāyudhāṣṭamahābhujā

दिव्यस्रग् अंबरालेप रत्नाभरणभूषिता ।
धनुःशूलेषुचर्मासि शंखचक्रगदाधरा

divyasrag aṃbarālepa ratnābharaṇabhūṣitā |
dhanuḥśūleṣucarmāsi śaṃkhacakragadādharā

सिद्धचारणगन्धर्वैः अप्सरःकिन्नरोरगैः ।
उपाहृतोरुबलिभिः स्तूयमानेदमब्रवीत्

siddhacāraṇagandharvaiḥ apsaraḥkinnaroragaiḥ |
upāhṛtorubalibhiḥ stūyamānedamabravīt

किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्तकृत् ।
यत्र क्वं वा पूर्वशत्रुः मा हिंसीः कृपणान्वृथा

kiṃ mayā hatayā manda jātaḥ khalu tavāntakṛt |
yatra kvaṃ vā pūrvaśatruḥ mā hiṃsīḥ kṛpaṇānvṛthā

इति प्रभाष्य तं देवी माया भगवती भुवि ।
बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह

iti prabhāṣya taṃ devī māyā bhagavatī bhuvi |
bahunāmaniketeṣu bahunāmā babhūva ha

तया अभिहितं आकर्ण्य कंसः परमविस्मितः ।
देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोऽब्रवीत्

tayā abhihitaṃ ākarṇya kaṃsaḥ paramavismitaḥ |
devakīṃ vasudevaṃ ca vimucya praśrito'bravīt

अहो भगिन्यहो भाम मया वां बत पाप्मना ।
पुरुषाद इवापत्यं बहवो हिंसिताः सुताः

aho bhaginyaho bhāma mayā vāṃ bata pāpmanā |
puruṣāda ivāpatyaṃ bahavo hiṃsitāḥ sutāḥ

स त्वहं त्यक्तकारुण्यः त्यक्तज्ञातिसुहृत् खलः ।
कान् लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्महेव मृतः श्वसन्

sa tvahaṃ tyaktakāruṇyaḥ tyaktajñātisuhṛt khalaḥ |
kān lokān vai gamiṣyāmi brahmaheva mṛtaḥ śvasan

दैवं अपि अनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् ।
यद् विश्रंभाद् अहं पापः स्वसुर्निहतवान् शिशून्

daivaṃ api anṛtaṃ vakti na martyā eva kevalam |
yad viśraṃbhād ahaṃ pāpaḥ svasurnihatavān śiśūn

मा शोचतं महाभागौ आत्मजान् स्वकृतंभुजः ।
जन्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास्तदाऽऽसते

mā śocataṃ mahābhāgau ātmajān svakṛtaṃbhujaḥ |
jantavo na sadaikatra daivādhīnāstadā''sate

भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्ति अपयान्ति च ।
नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भूः

bhuvi bhaumāni bhūtāni yathā yānti apayānti ca |
nāyamātmā tathaiteṣu viparyeti yathaiva bhūḥ

यथानेवंविदो भेदो यत आत्मविपर्ययः ।
देहयोगवियोगौ च संसृतिर्न निवर्तते

yathānevaṃvido bhedo yata ātmaviparyayaḥ |
dehayogaviyogau ca saṃsṛtirna nivartate

तस्माद्भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि ।
मानुशोच यतः सर्वः स्वकृतं विन्दतेऽवशः

tasmādbhadre svatanayān mayā vyāpāditānapi |
mānuśoca yataḥ sarvaḥ svakṛtaṃ vindate'vaśaḥ

यावद्धतोऽस्मि हन्तास्मीति आत्मानं मन्यतेऽस्वदृक् ।
तावत् तद् अभिमान्यज्ञो बाध्यबाधकतामियात्

yāvaddhato'smi hantāsmīti ātmānaṃ manyate'svadṛk |
tāvat tad abhimānyajño bādhyabādhakatāmiyāt

क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीनवत्सलाः ।
इत्युक्त्वाश्रुमुखः पादौ श्यालः स्वस्रोः अथाग्रहीत्

kṣamadhvaṃ mama daurātmyaṃ sādhavo dīnavatsalāḥ |
ityuktvāśrumukhaḥ pādau śyālaḥ svasroḥ athāgrahīt

मोचयामास निगडात् विश्रब्धः कन्यकागिरा ।
देवकीं वसुदेवं च दर्शयन् आत्मसौहृदम्

mocayāmāsa nigaḍāt viśrabdhaḥ kanyakāgirā |
devakīṃ vasudevaṃ ca darśayan ātmasauhṛdam

भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्त्वा रोषं च देवकी ।
व्यसृजत् वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह

bhrātuḥ samanutaptasya kṣāntvā roṣaṃ ca devakī |
vyasṛjat vasudevaśca prahasya tamuvāca ha

एवमेतन्महाभाग यथा वदसि देहिनाम् ।
अज्ञानप्रभवाहंधीः स्वपरेति भिदा यतः

evametanmahābhāga yathā vadasi dehinām |
ajñānaprabhavāhaṃdhīḥ svapareti bhidā yataḥ

शोकहर्षभयद्वेष लोभमोहमदान्विताः ।
मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दृशः

śokaharṣabhayadveṣa lobhamohamadānvitāḥ |
mitho ghnantaṃ na paśyanti bhāvairbhāvaṃ pṛthagdṛśaḥ

कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषितः ।
देवकी वसुदेवाभ्यां अनुज्ञातो आविशत् गृहम्

kaṃsa evaṃ prasannābhyāṃ viśuddhaṃ pratibhāṣitaḥ |
devakī vasudevābhyāṃ anujñāto āviśat gṛham

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मंत्रिणः ।
तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ kaṃsa āhūya maṃtriṇaḥ |
tebhya ācaṣṭa tat sarvaṃ yaduktaṃ yoganidrayā

आकर्ण्य भर्तुर्गदितं तं ऊचुः देवशत्रवः ।
देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नातिकोविदाः

ākarṇya bharturgaditaṃ taṃ ūcuḥ devaśatravaḥ |
devān prati kṛtāmarṣā daiteyā nātikovidāḥ

एवं चेत्तर्हि भोजेन्द्र पुरग्राम व्रजादिषु ।
अनिर्दशान् निर्दशांश्च हनिष्यामोऽद्य वै शिशून्

evaṃ cettarhi bhojendra puragrāma vrajādiṣu |
anirdaśān nirdaśāṃśca haniṣyāmo'dya vai śiśūn

किं उद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समरभीरवः ।
नित्यं उद्विग्नमनसो ज्याघोषैर्धनुषस्तव

kiṃ udyamaiḥ kariṣyanti devāḥ samarabhīravaḥ |
nityaṃ udvignamanaso jyāghoṣairdhanuṣastava

अस्यतस्ते शरव्रातैः हन्यमानाः समन्ततः ।
जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययुः

asyataste śaravrātaiḥ hanyamānāḥ samantataḥ |
jijīviṣava utsṛjya palāyanaparā yayuḥ

केचित् प्राञ्जलयो दीना न्यस्तशस्त्रा दिवौकसः ।
मुक्तकच्छशिखाः केचिद् भीताः स्म इति वादिनः

kecit prāñjalayo dīnā nyastaśastrā divaukasaḥ |
muktakacchaśikhāḥ kecid bhītāḥ sma iti vādinaḥ

न त्वं विस्मृतशस्त्रास्त्रान् विरथान् भयसंवृतान् ।
हंस्यन्यासक्तविमुखान् भग्नचापानयुध्यतः

na tvaṃ vismṛtaśastrāstrān virathān bhayasaṃvṛtān |
haṃsyanyāsaktavimukhān bhagnacāpānayudhyataḥ

किं क्षेमशूरैर्विबुधैः असंयुगविकत्थनैः ।
रहोजुषा किं हरिणा शंभुना वा वनौकसा ।
किं इंद्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता

kiṃ kṣemaśūrairvibudhaiḥ asaṃyugavikatthanaiḥ |
rahojuṣā kiṃ hariṇā śaṃbhunā vā vanaukasā |
kiṃ iṃdreṇālpavīryeṇa brahmaṇā vā tapasyatā

तथापि देवाः सापत्न्यान् नोपेक्ष्या इति मन्महे ।
ततः तन्मूलखनने नियुंक्ष्वास्मान् अनुव्रतान्

tathāpi devāḥ sāpatnyān nopekṣyā iti manmahe |
tataḥ tanmūlakhanane niyuṃkṣvāsmān anuvratān

यथामयोंऽगे समुपेक्षितो नृभिः
न शक्यते रूढपदश्चिकित्सितुम् ।
यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा
रिपुर्महान् बद्धबलो न चाल्यते

yathāmayoṃ'ge samupekṣito nṛbhiḥ
na śakyate rūḍhapadaścikitsitum |
yathendriyagrāma upekṣitastathā
ripurmahān baddhabalo na cālyate

मूलं हि विष्णुः देवानां यत्र धर्मः सनातनः ।
तस्य च ब्रह्मगोविप्राः तपो यज्ञाः सदक्षिणाः

mūlaṃ hi viṣṇuḥ devānāṃ yatra dharmaḥ sanātanaḥ |
tasya ca brahmagoviprāḥ tapo yajñāḥ sadakṣiṇāḥ

तस्मात्सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ।
तपस्विनो यज्ञशीलान् गाश्च हन्मो हविर्दुघाः

tasmātsarvātmanā rājan brāhmaṇān brahmavādinaḥ |
tapasvino yajñaśīlān gāśca hanmo havirdughāḥ

विप्रा गावश्च वेदाश्च तपः सत्यं दमः शमः ।
श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्च हरेस्तनूः

viprā gāvaśca vedāśca tapaḥ satyaṃ damaḥ śamaḥ |
śraddhā dayā titikṣā ca kratavaśca harestanūḥ

स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड् गुहाशयः ।
तन्मूला देवताः सर्वाः सेश्वराः सचतुर्मुखाः ।
अयं वै तद्वधोपायो यद्ऋषीणां विहिंसनम्

sa hi sarvasurādhyakṣo hyasuradviḍ guhāśayaḥ |
tanmūlā devatāḥ sarvāḥ seśvarāḥ sacaturmukhāḥ |
ayaṃ vai tadvadhopāyo yadṛṣīṇāṃ vihiṃsanam

एवं दुर्मंत्रिभिः कंसः सह सम्मन्त्र्य दुर्मतिः ।
ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोऽसुरः

evaṃ durmaṃtribhiḥ kaṃsaḥ saha sammantrya durmatiḥ |
brahmahiṃsāṃ hitaṃ mene kālapāśāvṛto'suraḥ

सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् ।
कामरूपधरान् दिक्षु दानवान् गृहमाविशत्

sandiśya sādhulokasya kadane kadanapriyān |
kāmarūpadharān dikṣu dānavān gṛhamāviśat

ते वै रजःप्रकृतयः तमसा मूढचेतसः ।
सतां विद्वेषमाचेरुः आरात् आगतमृत्यवः

te vai rajaḥprakṛtayaḥ tamasā mūḍhacetasaḥ |
satāṃ vidveṣamāceruḥ ārāt āgatamṛtyavaḥ

आयुः श्रियं यशो धर्मं लोकानाशिष एव च ।
हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रमः

āyuḥ śriyaṃ yaśo dharmaṃ lokānāśiṣa eva ca |
hanti śreyāṃsi sarvāṇi puṃso mahadatikramaḥ