अध्याय 15: धेनुक-वध और विष से मरे ग्वालों को जीवनदान

ततश्च पौगण्डवयः श्रितौ व्रजे
बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ
गाश्चारयन्तौ सखिभिः समं पदैर्
वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतुः

tataśca paugaṇḍavayaḥ śritau vraje
babhūvatustau paśupālasammatau
gāścārayantau sakhibhiḥ samaṃ padair
vṛndāvanaṃ puṇyamatīva cakratuḥ

तन्माधवो वेणुमुदीरयन्वृतो गोपैर्गृणद्भिः स्वयशो बलान्वितः
पशून्पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद्विहर्तुकामः कुसुमाकरं वनम्

tanmādhavo veṇumudīrayanvṛto gopairgṛṇadbhiḥ svayaśo balānvitaḥ
paśūnpuraskṛtya paśavyamāviśadvihartukāmaḥ kusumākaraṃ vanam

तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मनःप्रख्यपयःसरस्वता
वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान्मनो दधे

tanmañjughoṣālimṛgadvijākulaṃ mahanmanaḥprakhyapayaḥsarasvatā
vātena juṣṭaṃ śatapatragandhinā nirīkṣya rantuṃ bhagavānmano dadhe

स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयोः
स्पृशच्छिखान्वीक्ष्य वनस्पतीन्मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुषः

sa tatra tatrāruṇapallavaśriyā phalaprasūnorubhareṇa pādayoḥ
spṛśacchikhānvīkṣya vanaspatīnmudā smayannivāhāgrajamādipūruṣaḥ

अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमनःफलार्हणम्
नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मनस्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम्

aho amī devavarāmarārcitaṃ pādāmbujaṃ te sumanaḥphalārhaṇam
namantyupādāya śikhābhirātmanastamo'pahatyai tarujanma yatkṛtam

गायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते
प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या
गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम्

gāyanta ādipuruṣānupathaṃ bhajante
prāyo amī munigaṇā bhavadīyamukhyā
gūḍhaṃ vane'pi na jahatyanaghātmadaivam

कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन
सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय
धन्या वनौकस इयान्हि सतां निसर्गः

kurvanti gopya iva te priyamīkṣaṇena
sūktaiśca kokilagaṇā gṛhamāgatāya
dhanyā vanaukasa iyānhi satāṃ nisargaḥ

पादस्पृशो द्रुमलताः करजाभिमृष्टाः
नद्योऽद्रयः खगमृगाः सदयावलोकैर्
गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्रीः

pādaspṛśo drumalatāḥ karajābhimṛṣṭāḥ
nadyo'drayaḥ khagamṛgāḥ sadayāvalokair
gopyo'ntareṇa bhujayorapi yatspṛhā śrīḥ

एवं वृन्दावनं श्रीमत्कृष्णः प्रीतमनाः पशून्
रेमे सञ्चारयन्नद्रेः सरिद्रोधःसु सानुगः

evaṃ vṛndāvanaṃ śrīmatkṛṣṇaḥ prītamanāḥ paśūn
reme sañcārayannadreḥ saridrodhaḥsu sānugaḥ

क्वचिद्गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतैः
उपगीयमानचरितः पथि सङ्कर्षणान्वितः

kvacidgāyati gāyatsu madāndhāliṣvanuvrataiḥ
upagīyamānacaritaḥ pathi saṅkarṣaṇānvitaḥ

अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यैः शुकं क्वचित्
क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम्
क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम्
अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन्क्वचित्

anujalpati jalpantaṃ kalavākyaiḥ śukaṃ kvacit
kvacitsavalgu kūjantamanukūjati kokilam
kvacicca kālahaṃsānāmanukūjati kūjitam
abhinṛtyati nṛtyantaṃ barhiṇaṃ hāsayankvacit

क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया

kvacidāhvayati prītyā gogopālamanojñayā

चकोरक्रौञ्चचक्राह्व भारद्वाजांश्च बर्हिणः
अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद्व्याघ्रसिंहयोः

cakorakrauñcacakrāhva bhāradvājāṃśca barhiṇaḥ
anurauti sma sattvānāṃ bhītavadvyāghrasiṃhayoḥ

क्वचित्क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम्
स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभिः

kvacitkrīḍāpariśrāntaṃ gopotsaṅgopabarhaṇam
svayaṃ viśramayatyāryaṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ

गृहीतहस्तौ गोपालान्हसन्तौ प्रशशंसतुः

gṛhītahastau gopālānhasantau praśaśaṃsatuḥ

वृक्षमूलाश्रयः शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हणः

vṛkṣamūlāśrayaḥ śete gopotsaṅgopabarhaṇaḥ

अपरे हतपाप्मानो व्यजनैः समवीजयन्

apare hatapāpmāno vyajanaiḥ samavījayan

गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधियः शनैः

gāyanti sma mahārāja snehaklinnadhiyaḥ śanaiḥ

एवं निगूढात्मगतिः स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन्
रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यैः समं ग्राम्यवदीशचेष्टितः

evaṃ nigūḍhātmagatiḥ svamāyayā gopātmajatvaṃ caritairviḍambayan
reme ramālālitapādapallavo grāmyaiḥ samaṃ grāmyavadīśaceṣṭitaḥ

सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपाः प्रेम्णेदमब्रुवन्

subalastokakṛṣṇādyā gopāḥ premṇedamabruvan

इतोऽविदूरे सुमहद्वनं तालालिसङ्कुलम्

ito'vidūre sumahadvanaṃ tālālisaṅkulam

सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना

santi kintvavaruddhāni dhenukena durātmanā

आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृतः

ātmatulyabalairanyairjñātibhirbahubhirvṛtaḥ

न सेव्यते पशुगणैः पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम्

na sevyate paśugaṇaiḥ pakṣisaṅghairvivarjitam

एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते

eṣa vai surabhirgandho viṣūcīno'vagṛhyate

वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते

vāñchāsti mahatī rāma gamyatāṃ yadi rocate

एवं सुहृद्वचः श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया
प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू

evaṃ suhṛdvacaḥ śrutvā suhṛtpriyacikīrṣayā
prahasya jagmaturgopairvṛtau tālavanaṃ prabhū

बलः प्रविश्य बाहुभ्यां तालान्सम्परिकम्पयन्
फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा

balaḥ praviśya bāhubhyāṃ tālānsamparikampayan
phalāni pātayāmāsa mataṅgaja ivaujasā

अभ्यधावत्क्षितितलं सनगं परिकम्पयन्

abhyadhāvatkṣititalaṃ sanagaṃ parikampayan

समेत्य तरसा प्रत्यग्द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली
निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन्पर्यसरत्खलः

sametya tarasā pratyagdvābhyāṃ padbhyāṃ balaṃ balī
nihatyorasi kāśabdaṃ muñcanparyasaratkhalaḥ

चरणावपरौ राजन्बलाय प्राक्षिपद्रुषा

caraṇāvaparau rājanbalāya prākṣipadruṣā

चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम्

cikṣepa tṛṇarājāgre bhrāmaṇatyaktajīvitam

पार्श्वस्थं कम्पयन्भग्नः स चान्यं सोऽपि चापरम्

pārśvasthaṃ kampayanbhagnaḥ sa cānyaṃ so'pi cāparam

तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव

tālāścakampire sarve mahāvāteritā iva

ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पटः

otaprotamidaṃ yasmiṃstantuṣvaṅga yathā paṭaḥ

क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन्सर्वे संरब्धा हतबान्धवाः

kroṣṭāro'bhyadravansarve saṃrabdhā hatabāndhavāḥ

गृहीतपश्चाच्चरणान्प्राहिणोत्तृणराजसु

gṛhītapaścāccaraṇānprāhiṇottṛṇarājasu

रराज भूः सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम्

rarāja bhūḥ satālāgrairghanairiva nabhastalam

मुमुचुः पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवुः

mumucuḥ puṣpavarṣāṇi cakrurvādyāni tuṣṭuvuḥ

तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने

tṛṇaṃ ca paśavaścerurhatadhenukakānane

स्तूयमानोऽनुगैर्गोपैः साग्रजो व्रजमाव्रजत्

stūyamāno'nugairgopaiḥ sāgrajo vrajamāvrajat

वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम्
वेणुम्क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिं
गोप्यो दिदृक्षितदृशोऽभ्यगमन्समेताः

vanyaprasūnarucirekṣaṇacāruhāsam
veṇumkvaṇantamanugairupagītakīrtiṃ
gopyo didṛkṣitadṛśo'bhyagamansametāḥ

तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि
तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं
सव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम्

tāpaṃ jahurvirahajaṃ vrajayoṣito'hni
tatsatkṛtiṃ samadhigamya viveśa goṣṭhaṃ
savrīḍahāsavinayaṃ yadapāṅgamokṣam

यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिषः

yathākāmaṃ yathākālaṃ vyadhattāṃ paramāśiṣaḥ

नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ

nīvīṃ vasitvā rucirāṃ divyasraggandhamaṇḍitau

संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे

saṃviśya varaśayyāyāṃ sukhaṃ suṣupaturvraje

ययौ राममृते राजन्कालिन्दीं सखिभिर्वृतः

yayau rāmamṛte rājankālindīṃ sakhibhirvṛtaḥ

दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम्

duṣṭaṃ jalaṃ papustasyāstṛṣṇārtā viṣadūṣitam

निपेतुर्व्यसवः सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह

nipeturvyasavaḥ sarve salilānte kurūdvaha

वीक्ष्य तान्वै तथाभूतान्कृष्णो योगेश्वरेश्वरः
ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान्समजीवयत्

vīkṣya tānvai tathābhūtānkṛṣṇo yogeśvareśvaraḥ
īkṣayāmṛtavarṣiṇyā svanāthānsamajīvayat

आसन्सुविस्मिताः सर्वे वीक्षमाणाः परस्परम्

āsansuvismitāḥ sarve vīkṣamāṇāḥ parasparam

पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मनः

pītvā viṣaṃ paretasya punarutthānamātmanaḥ