अध्याय 2: सूत बताते हैं कि भक्ति ही परम धर्म है

इति संप्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्षणिः ।
प्रतिपूज्य वचस्तेषां प्रवक्तुं उपचक्रमे

iti saṃpraśnasaṃhṛṣṭo viprāṇāṃ raumaharṣaṇiḥ |
pratipūjya vacasteṣāṃ pravaktuṃ upacakrame

यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं
द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ।
पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदुः
तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि

yaṃ pravrajantamanupetamapetakṛtyaṃ
dvaipāyano virahakātara ājuhāva |
putreti tanmayatayā taravo'bhineduḥ
taṃ sarvabhūtahṛdayaṃ munimānato'smi

यः स्वानुभावमखिल श्रुतिसारमेकं
अध्यात्मदीपं अतितितीर्षतां तमोऽन्धम् ।
संसारिणां करुणयाऽऽह पुराणगुह्यं
तं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम्

yaḥ svānubhāvamakhila śrutisāramekaṃ
adhyātmadīpaṃ atititīrṣatāṃ tamo'ndham |
saṃsāriṇāṃ karuṇayā''ha purāṇaguhyaṃ
taṃ vyāsasūnumupayāmi guruṃ munīnām

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

मुनयः साधु पृष्टोऽहं भवद्भिः लोकमङ्गलम् ।
यत्कृतः कृष्णसंप्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति

munayaḥ sādhu pṛṣṭo'haṃ bhavadbhiḥ lokamaṅgalam |
yatkṛtaḥ kṛṣṇasaṃpraśno yenātmā suprasīdati

स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे ।
अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा संप्रसीदति

sa vai puṃsāṃ paro dharmo yato bhaktiradhokṣaje |
ahaitukyapratihatā yayātmā saṃprasīdati

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।
जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यद् अहैतुकम्

vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ |
janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ ca yad ahaitukam

धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः ।
नोत्पादयेद् यदि रतिं श्रम एव हि केवलम्

dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ puṃsāṃ viṣvaksenakathāsu yaḥ |
notpādayed yadi ratiṃ śrama eva hi kevalam

धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते ।
नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः

dharmasya hyāpavargyasya nārtho'rthāyopakalpate |
nārthasya dharmaikāntasya kāmo lābhāya hi smṛtaḥ

कामस्य नेन्द्रियप्रीतिः लाभो जीवेत यावता ।
जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभिः

kāmasya nendriyaprītiḥ lābho jīveta yāvatā |
jīvasya tattvajijñāsā nārtho yaśceha karmabhiḥ

वदन्ति तत् तत्त्वविदः तत्त्वं यत् ज्ञानमद्वयम् ।
ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते

vadanti tat tattvavidaḥ tattvaṃ yat jñānamadvayam |
brahmeti paramātmeti bhagavāniti śabdyate

तत् श्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया ।
पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया

tat śraddadhānā munayo jñānavairāgyayuktayā |
paśyantyātmani cātmānaṃ bhaktyā śrutagṛhītayā

अतः पुम्भिः द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागशः ।
स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिः हरितोषणम्

ataḥ pumbhiḥ dvijaśreṣṭhā varṇāśramavibhāgaśaḥ |
svanuṣṭhitasya dharmasya saṃsiddhiḥ haritoṣaṇam

तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा

tasmādekena manasā bhagavān sātvatāṃ patiḥ |
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca dhyeyaḥ pūjyaśca nityadā

यद् अदनुध्यासिना युक्ताः कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् ।
छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात् कथारतिम्

yad adanudhyāsinā yuktāḥ karmagranthinibandhanam |
chindanti kovidāstasya ko na kuryāt kathāratim

शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचिः ।
स्यान्महत्सेवया विप्राः पुण्यतीर्थनिषेवणात्

śuśrūṣoḥ śraddadhānasya vāsudevakathāruciḥ |
syānmahatsevayā viprāḥ puṇyatīrthaniṣevaṇāt

श्रृण्वतां स्वकथां कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
हृद्यन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम्

śrṛṇvatāṃ svakathāṃ kṛṣṇaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ |
hṛdyantaḥstho hyabhadrāṇi vidhunoti suhṛtsatām

नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया ।
भगवति उत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी

naṣṭaprāyeṣvabhadreṣu nityaṃ bhāgavatasevayā |
bhagavati uttamaśloke bhaktirbhavati naiṣṭhikī

तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये ।
चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति

tadā rajastamobhāvāḥ kāmalobhādayaśca ye |
ceta etairanāviddhaṃ sthitaṃ sattve prasīdati

एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगतः ।
भगवत् तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते

evaṃ prasannamanaso bhagavadbhaktiyogataḥ |
bhagavat tattvavijñānaṃ muktasaṅgasya jāyate

भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे

bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare

अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा ।
वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम्

ato vai kavayo nityaṃ bhaktiṃ paramayā mudā |
vāsudeve bhagavati kurvantyātmaprasādanīm

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैः
युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते ।
स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः
श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोः नृणां स्युः

sattvaṃ rajastama iti prakṛterguṇāstaiḥ
yuktaḥ paraḥ puruṣa eka ihāsya dhatte |
sthityādaye hariviriñcihareti saṃjñāḥ
śreyāṃsi tatra khalu sattvatanoḥ nṛṇāṃ syuḥ

पार्थिवाद् दारुणो धूमः तस्मादग्निस्त्रयीमयः ।
तमसस्तु रजस्तस्मात् सत्त्वं यद् ब्रह्मदर्शनम्

pārthivād dāruṇo dhūmaḥ tasmādagnistrayīmayaḥ |
tamasastu rajastasmāt sattvaṃ yad brahmadarśanam

भेजिरे मुनयोऽथाग्रे भगवन्तं अधोक्षजम् ।
सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते येऽनु तानिह

bhejire munayo'thāgre bhagavantaṃ adhokṣajam |
sattvaṃ viśuddhaṃ kṣemāya kalpante ye'nu tāniha

मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ ।
नारायणकलाः शान्ता भजन्ति ह्यनसूयवः

mumukṣavo ghorarūpān hitvā bhūtapatīnatha |
nārāyaṇakalāḥ śāntā bhajanti hyanasūyavaḥ

रजस्तमःप्रकृतयः समशीला भजन्ति वै ।
पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः

rajastamaḥprakṛtayaḥ samaśīlā bhajanti vai |
pitṛbhūtaprajeśādīn śriyaiśvaryaprajepsavaḥ

वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखाः ।
वासुदेवपरा योगा वासुदेवपराः क्रियाः

vāsudevaparā vedā vāsudevaparā makhāḥ |
vāsudevaparā yogā vāsudevaparāḥ kriyāḥ

वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तपः ।
वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गतिः

vāsudevaparaṃ jñānaṃ vāsudevaparaṃ tapaḥ |
vāsudevaparo dharmo vāsudevaparā gatiḥ

स एवेदं ससर्जाग्रे भगवान् आत्ममायया ।
सद् असद् रूपया चासौ गुणमय्यागुणो विभुः

sa evedaṃ sasarjāgre bhagavān ātmamāyayā |
sad asad rūpayā cāsau guṇamayyāguṇo vibhuḥ

तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवानिव ।
अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः

tayā vilasiteṣveṣu guṇeṣu guṇavāniva |
antaḥpraviṣṭa ābhāti vijñānena vijṛmbhitaḥ

यथा ह्यवहितो वह्निः दारुष्वेकः स्वयोनिषु ।
नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान्

yathā hyavahito vahniḥ dāruṣvekaḥ svayoniṣu |
nāneva bhāti viśvātmā bhūteṣu ca tathā pumān

असौ गुणमयैर्भावैः भूत सूक्ष्मेन्द्रियात्मभिः ।
स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान्

asau guṇamayairbhāvaiḥ bhūta sūkṣmendriyātmabhiḥ |
svanirmiteṣu nirviṣṭo bhuṅkte bhūteṣu tadguṇān

भावयत्येष सत्त्वेन लोकान्वै लोकभावनः ।
लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ् नरादिषु

bhāvayatyeṣa sattvena lokānvai lokabhāvanaḥ |
līlāvatārānurato devatiryaṅ narādiṣu