Chapter 6: Keshidhvaja seeks atonement from his enemy Khandikya

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः
तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तदेतदिति पठ्यते

svādhyāyasaṃyamābhyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ
tatprāptikāraṇaṃ brahma tadetaditi paṭhyate

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमावसेत्
स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते

svādhyāyādyogamāsīta yogātsvādhyāyamāvaset
svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथा परम्
न मां स चक्षुषा द्र ष्टुं ब्रह्मभूतस्स शक्यते

tadīkṣaṇāya svādhyāyaścakṣuryogastathā param
na māṃ sa cakṣuṣā dra ṣṭuṃ brahmabhūtassa śakyate

भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद
ज्ञाते यत्राखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम्

bhagavaṃstamahaṃ yogaṃ jñātumicchāmi taṃ vada
jñāte yatrākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram

यथा केशिध्वजः प्राह खांडिक्याय महात्मने
जनकाय पुरा योग तमहं कथयामि ते

yathā keśidhvajaḥ prāha khāṃḍikyāya mahātmane
janakāya purā yoga tamahaṃ kathayāmi te

खांडिक्यः कोऽभवद्ब्रह्मन्को वा केशिध्वजः कृती
कथं तयोश्च संवादो योगसंबंधकारणात्

khāṃḍikyaḥ ko'bhavadbrahmanko vā keśidhvajaḥ kṛtī
kathaṃ tayośca saṃvādo yogasaṃbaṃdhakāraṇāt

धर्मध्वजो वै जनकस्तस्य पुत्रोऽमितध्वजः
कृतध्वजश्च नाम्नासीत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः

dharmadhvajo vai janakastasya putro'mitadhvajaḥ
kṛtadhvajaśca nāmnāsītsadādhyātmaratirnṛpaḥ

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूत्ख्यातः केशिध्वजो नृपः
पुत्रोमितध्वजस्यापि खांडिक्यजनकोऽभवत्

kṛtadhvajasya putro'bhūtkhyātaḥ keśidhvajo nṛpaḥ
putromitadhvajasyāpi khāṃḍikyajanako'bhavat

कर्ममार्गेण खांडिक्यः पृतिव्यामभवत्पतिः
केशिध्वजोऽप्यतीवासीदात्मविद्याविशारदः

karmamārgeṇa khāṃḍikyaḥ pṛtivyāmabhavatpatiḥ
keśidhvajo'pyatīvāsīdātmavidyāviśāradaḥ

तावुभावपि चैवास्तां विजिगीषू परस्परम्
केशिध्वजेन खांडिक्यस्स्वराज्यादवरोपितः

tāvubhāvapi caivāstāṃ vijigīṣū parasparam
keśidhvajena khāṃḍikyassvarājyādavaropitaḥ

पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः
राज्यान्निराकृतस्सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत्

purodhasā maṃtribhiśca samaveto'lpasādhanaḥ
rājyānnirākṛtasso'tha durgāraṇyacaro'bhavat

इयाज सोऽपि सुबहून्यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः
ब्रह्मविद्यामधिष्ठाय तर्त्तुं मृत्युमविद्यया

iyāja so'pi subahūnyajñāñjñānavyapāśrayaḥ
brahmavidyāmadhiṣṭhāya tarttuṃ mṛtyumavidyayā

एकदा वर्त्तमानस्य यागे योगविदां वर
घर्मधेनुं जघानोग्रश्शार्दूलो विजने वने

ekadā varttamānasya yāge yogavidāṃ vara
gharmadhenuṃ jaghānograśśārdūlo vijane vane

ततो राजा हतां श्रुत्वा धनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः
प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम्

tato rājā hatāṃ śrutvā dhanuṃ vyāghreṇa cartvijaḥ
prāyaścittaṃ sa papraccha kimatreti vidhīyatām

तेप्यूचुर्न वयं विद्मः कश्रोउः पृच्छतामिति
कश्रोउ रपि तेनोक्तस्तथैव प्राह भार्गवम्

tepyūcurna vayaṃ vidmaḥ kaśrouḥ pṛcchatāmiti
kaśrou rapi tenoktastathaiva prāha bhārgavam

शुनकं पृच्छ राजैंद्र नाहं वेद्मि स वेत्स्यति
स गत्वा तमपृच्छच्च सोप्याह शृणु यन्मुने

śunakaṃ pṛccha rājaiṃdra nāhaṃ vedmi sa vetsyati
sa gatvā tamapṛcchacca sopyāha śṛṇu yanmune

न केशरुर्न चैवाहं न चैकस्सांप्रतं भुवि
वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया

na keśarurna caivāhaṃ na caikassāṃprataṃ bhuvi
vettyeka eva tvacchatruḥ khāṃḍikyo yo jitastvayā

स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने
प्राप्त एव महायज्ञो यदि मां स हनिष्यति

sa cāha taṃ vrajāmyeṣa praṣṭumātmaripuṃ mune
prāpta eva mahāyajño yadi māṃ sa haniṣyati

प्रायश्चित्तमश्षोए ण स चेत्पृष्टो वदिष्यति
ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ठ भविष्यति

prāyaścittamaśṣoe ṇa sa cetpṛṣṭo vadiṣyati
tataścāvikalo yogo muniśreṣṭha bhaviṣyati

इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः
वनं जगाम यत्रास्ते स खांडिक्यो महामतिः

ityuktvā rathamāruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ
vanaṃ jagāma yatrāste sa khāṃḍikyo mahāmatiḥ

तमापतंतमालोक्य खांडिक्यो रिपुमात्मनः
प्रोवाच क्रोधताम्राक्षस्समारोपितकार्मुकः

tamāpataṃtamālokya khāṃḍikyo ripumātmanaḥ
provāca krodhatāmrākṣassamāropitakārmukaḥ

कृष्णाजिनं त्वं कवचमाबध्यास्मान्हनिष्यसि
कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति

kṛṣṇājinaṃ tvaṃ kavacamābadhyāsmānhaniṣyasi
kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati

मृगाणां वद पृष्ठेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम्
येषां मया त्वया चोग्राः प्रहिताश्शितसायकाः

mṛgāṇāṃ vada pṛṣṭheṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim
yeṣāṃ mayā tvayā cogrāḥ prahitāśśitasāyakāḥ

स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः

sa tvāmahaṃ haniṣyāmi na me jīvanvimokṣyase
ātatāyyasi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ

खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः
न त्वां हंतुं विचार्यैतत्कोपं बाणं विमुंच वा

khāṃḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavaṃtamahamāgataḥ
na tvāṃ haṃtuṃ vicāryaitatkopaṃ bāṇaṃ vimuṃca vā

ततस्स मंत्रिभिस्सार्द्धमेकांते सपुरोहितः
मंत्रयामास खांडिक्यस्सर्वैरेव महामतिः

tatassa maṃtribhissārddhamekāṃte sapurohitaḥ
maṃtrayāmāsa khāṃḍikyassarvaireva mahāmatiḥ

तमूचुर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशं गतः
हतेऽस्मिन्पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति

tamūcurmaṃtriṇo vadhyo ripureṣa vaśaṃ gataḥ
hate'sminpṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati

खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेतन्न संशयः
हतेस्मिन्पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति

khāṃḍikyaścāha tānsarvānevametanna saṃśayaḥ
hatesminpṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati

परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम
न हन्मि चेल्लोकजयो मम तस्य वसुंधरा

paralokajayastasya pṛthivī sakalā mama
na hanmi cellokajayo mama tasya vasuṃdharā

नाऽहं मन्ये लोकजयादधिका स्याद्वसुंधरा
परलोकजयोऽनंतस्स्वल्पकालो महीजयः

nā'haṃ manye lokajayādadhikā syādvasuṃdharā
paralokajayo'naṃtassvalpakālo mahījayaḥ

तस्मान्नैनं हनिष्यामि यत्पृच्छति वदामि तत्

tasmānnainaṃ haniṣyāmi yatpṛcchati vadāmi tat

ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यजनको रिपुम्
प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छस्व वदाम्यहम्

tatastamabhyupetyāha khāṃḍikyajanako ripum
praṣṭavyaṃ yattvayā sarvaṃ tatpṛcchasva vadāmyaham

ततस्सर्वं यथावृत्तं घर्मधेनुवधं द्विज
कथयित्वा स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्गतम्

tatassarvaṃ yathāvṛttaṃ gharmadhenuvadhaṃ dvija
kathayitvā sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadgatam

स चाचष्ट यथान्यायं द्विज केशिध्वजाय तत्
प्रायश्चित्तमश्षोए ण यद्वै तत्र विधीयते

sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ dvija keśidhvajāya tat
prāyaścittamaśṣoe ṇa yadvai tatra vidhīyate

विदितार्थस्स तेनैव ह्यनुज्ञातो महात्मना
यागभूमिमुपागम्य चक्रे सर्वाः क्रियाः क्रमात्

viditārthassa tenaiva hyanujñāto mahātmanā
yāgabhūmimupāgamya cakre sarvāḥ kriyāḥ kramāt

क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः
कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः

krameṇa vidhivadyāgaṃ nītvā so'vabhṛthāplutaḥ
kṛtakṛtyastato bhūtvā ciṃtayāmāsa pārthivaḥ

पूजिताश्च द्विजास्सर्वे सदस्या मानिता मया
तथैवार्थिजनोऽप्यर्थैर्योजितोऽभिमतैर्मया

pūjitāśca dvijāssarve sadasyā mānitā mayā
tathaivārthijano'pyarthairyojito'bhimatairmayā

यथार्हमस्य लोकस्य मया सर्वं विचेष्टितम्
अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथापि मम किं यथा

yathārhamasya lokasya mayā sarvaṃ viceṣṭitam
aniṣpannakriyaṃ cetastathāpi mama kiṃ yathā

इत्थं संचिंतयन्नैव सस्मार स महीपतिः
खांडिक्याय न दत्तेति मया वै गुरुदक्षिणा

itthaṃ saṃciṃtayannaiva sasmāra sa mahīpatiḥ
khāṃḍikyāya na datteti mayā vai gurudakṣiṇā

स जगाम तदा भूयो रथमारुह्य पार्थिवः
मैत्रेय दुर्गगहनं खांडिक्यो यत्र संस्थितः

sa jagāma tadā bhūyo rathamāruhya pārthivaḥ
maitreya durgagahanaṃ khāṃḍikyo yatra saṃsthitaḥ

खांडिक्योऽपि पुनर्दृष्ट्वा तमायांतं धृतायुधम्
तस्थौ हंतुं कृतमतिस्तमाह स पुनर्नृपः

khāṃḍikyo'pi punardṛṣṭvā tamāyāṃtaṃ dhṛtāyudham
tasthau haṃtuṃ kṛtamatistamāha sa punarnṛpaḥ

भो नाहं तेऽपराधाय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधाः
गुरोर्निक्रयदानाय मामवेहि त्वमागतम्

bho nāhaṃ te'parādhāya prāptaḥ khāṃḍikya mā krudhāḥ
gurornikrayadānāya māmavehi tvamāgatam

निष्पादितो मया यागः सम्यक्त्वदुपदेशतः
सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम्

niṣpādito mayā yāgaḥ samyaktvadupadeśataḥ
so'haṃ te dātumicchāmi vṛṇīṣva gurudakṣiṇām

भूयस्स मंत्रिभिस्सार्द्धं मंत्रयामास पार्थिवः
गुरुनिष्क्रयकामोऽयं किं मया प्रार्थ्यतामिति

bhūyassa maṃtribhissārddhaṃ maṃtrayāmāsa pārthivaḥ
guruniṣkrayakāmo'yaṃ kiṃ mayā prārthyatāmiti

तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं प्रार्थ्यतामयम्
शत्रुभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः

tamūcurmaṃtriṇo rājyamaśeṣaṃ prārthyatāmayam
śatrubhiḥ prārthyate rājyamanāyāsitasainikaiḥ

प्रहस्य तानाह नृपस्स खांडिक्यो महामतिः
स्वल्पकालं महीपाल्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम्

prahasya tānāha nṛpassa khāṃḍikyo mahāmatiḥ
svalpakālaṃ mahīpālyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham

एवमेतद्भवंतोऽत्र ह्यर्थसाधनमंत्रिणः
परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः

evametadbhavaṃto'tra hyarthasādhanamaṃtriṇaḥ
paramārthaḥ kathaṃ ko'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ

इत्युक्त्वा समुपेत्यैनं स तु केशिध्वजं नृपः
उवाच किमवश्यं त्वं ददासि गुरुदक्षिणाम्

ityuktvā samupetyainaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpaḥ
uvāca kimavaśyaṃ tvaṃ dadāsi gurudakṣiṇām

बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत्
भवानद्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः

bāḍhamityeva tenoktaḥ khāṃḍikyastamathābravīt
bhavānadyātmavijñānaparamārthavicakṣaṇaḥ

यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः
तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय

yadi ceddīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ
tatkleśapraśamāyālaṃ yatkarma tadudīraya