Chapter 3: The measures of time and the burning

सर्व्वेषामेव भूतानां त्रिविधः प्रितसञ्चरः ।
नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको मतः

sarvveṣāmeva bhūtānāṃ trividhaḥ pritasañcaraḥ |
naimittikaḥ prākṛtikastathaivātyantiko mataḥ

ब्राह्मो नैमित्तिकस्तेषां कल्पान्ते प्रतिसञ्चरः ।
आत्यन्तिकश्व मोक्षाख्यः प्राकृतो द्रिपरार्द्धिकः

brāhmo naimittikasteṣāṃ kalpānte pratisañcaraḥ |
ātyantikaśva mokṣākhyaḥ prākṛto driparārddhikaḥ

परार्द्धसंख्यां भगवन् ममाचक्ष यया तु सः ।
द्रिगुणीकृतया ज्ञयेः प्राकृतः प्रतिसञ्चरः

parārddhasaṃkhyāṃ bhagavan mamācakṣa yayā tu saḥ |
driguṇīkṛtayā jñayeḥ prākṛtaḥ pratisañcaraḥ

स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद् गण्यते द्रिज ततोऽष्टादशमे स्थाने परार्द्धमभिघीयते

sthānāt sthānaṃ daśaguṇamekasmād gaṇyate drija tato'ṣṭādaśame sthāne parārddhamabhighīyate

परार्द्धद्रिगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयो द्रिज तदाव्यक्तेऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयमेति वै

parārddhadriguṇaṃ yattu prākṛtaḥ pralayo drija tadāvyakte'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layameti vai

निमेषो मानुषो योऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः ।
तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास्तथा कलाः

nimeṣo mānuṣo yo'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ |
taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhāstathā kalāḥ

नाड़िका तु प्रमाणेन कला दश च पञ्च च ।
उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्यर्द्धत्रयोदश

nār̤ikā tu pramāṇena kalā daśa ca pañca ca |
unmānenāmbhasaḥ sā tu palānyarddhatrayodaśa

हेममाषैः कृतिच्छिद्रश्वतुर्भिश्वतुरङ्गु लैः ।
मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस्तु स स्मृतः

hemamāṣaiḥ kṛticchidraśvaturbhiśvaturaṅgu laiḥ |
māgadhena pramāṇena jalaprasthastu sa smṛtaḥ

नाड़िकाभ्यामथ द्राभ्यां मुहूर्त्तो द्रिजसत्तम अहोरात्रं मुहूर्त्तास्तु त्रिंशन्मासो दिनैस्तथा

nār̤ikābhyāmatha drābhyāṃ muhūrtto drijasattama ahorātraṃ muhūrttāstu triṃśanmāso dinaistathā

मासैर्द्रादशभिर्वर्षमहोरात्रन्तु तद्दिवि ।
त्रिभिर्वर्षशतैर्वर्ष षष्ट्या चैवासुरद्रिषाम्

māsairdrādaśabhirvarṣamahorātrantu taddivi |
tribhirvarṣaśatairvarṣa ṣaṣṭyā caivāsuradriṣām

तैस्तु द्रादसोहस्त्र चतुर्युगमुदाह्टतम् ।
चतुर्युगसहस्त्रन्तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम्

taistu drādasohastra caturyugamudāhṭatam |
caturyugasahastrantu kathyate brahmaṇo dinam

स कल्पोऽप्यत्र मनवश्वतुर्द्दश महामुने तदन्ते चैव मैत्रेय ब्राह्मो नैमित्तिको लयः

sa kalpo'pyatra manavaśvaturddaśa mahāmune tadante caiva maitreya brāhmo naimittiko layaḥ

तंस्य स्वरूपमत्युग्र मैत्रेय गदतो मम ।
श्रृणुष्व प्राकृतं भूयस्तव वक्ष्याम्यहं लयम्

taṃsya svarūpamatyugra maitreya gadato mama |
śrṛṇuṣva prākṛtaṃ bhūyastava vakṣyāmyahaṃ layam

चतुर्युगसहस्त्रान्ते क्षीणप्राये महीतले ।
अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी

caturyugasahastrānte kṣīṇaprāye mahītale |
anāvṛṣṭiratīvogrā jāyate śatavārṣikī

ततो यान्यल्पसाराणि तानि तत्त्वान्यशेषतः ।
क्षयं यान्ति मुनिश्वेष्ठ पार्थिवान्यत्र पीड़नात्

tato yānyalpasārāṇi tāni tattvānyaśeṣataḥ |
kṣayaṃ yānti muniśveṣṭha pārthivānyatra pīr̤anāt

ततः स भगवान् विष्णू रुद्ररूपधरोऽव्ययः ।
क्षयाय यतते कर्त्तुमात्मस्थाः सकलाः वाजाः

tataḥ sa bhagavān viṣṇū rudrarūpadharo'vyayaḥ |
kṣayāya yatate karttumātmasthāḥ sakalāḥ vājāḥ

ततः स भगवान् विष्णुर्भानोः सप्तसु रश्मिषु ।
स्थितः पिबत्यशेषाणि जलानि मुनिसत्तम

tataḥ sa bhagavān viṣṇurbhānoḥ saptasu raśmiṣu |
sthitaḥ pibatyaśeṣāṇi jalāni munisattama

पीत्वार्म्भासि समस्तानि प्राणिभूमिगतानि वै ।
शोषं नयति मैत्रय समस्तं पृथिवीतलम्

pītvārmbhāsi samastāni prāṇibhūmigatāni vai |
śoṣaṃ nayati maitraya samastaṃ pṛthivītalam

सरित्-समुद्र-शैलेषु शैल-प्रस्त्रवणेषु च ।
पातालेषु च यत्तोय तत् सर्व्वं नयति क्षयम्

sarit-samudra-śaileṣu śaila-prastravaṇeṣu ca |
pātāleṣu ca yattoya tat sarvvaṃ nayati kṣayam

ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपवृहिताः ।
त एव रश्मयः सप्त जायन्ते स्प्त भास्कराः

tatastasyānubhāvena toyāhāropavṛhitāḥ |
ta eva raśmayaḥ sapta jāyante spta bhāskarāḥ

अधश्वोदूर्ध्वञ्च ते दीप्यास्ततः स्पत दिंवाकराः ।
दहन्त्यशेषं त्रेलोक्यं सपातालतलं द्रिज

adhaśvodūrdhvañca te dīpyāstataḥ spata diṃvākarāḥ |
dahantyaśeṣaṃ trelokyaṃ sapātālatalaṃ drija

दह्यमानन्तु तैर्दीप्तैस्त्रैलोक्यं द्रिज भास्करेः ।
साद्रिनद्यर्णावाभोगं निःस्नेहमति जायते

dahyamānantu tairdīptaistrailokyaṃ drija bhāskareḥ |
sādrinadyarṇāvābhogaṃ niḥsnehamati jāyate

ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यमखिल द्रिज भवत्येका च वसुधा कूर्म्मपृष्ठोपमाकृतिः

tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyamakhila drija bhavatyekā ca vasudhā kūrmmapṛṣṭhopamākṛtiḥ

ततः कालाग्रिरुद्रोऽसौ भूत्वा सर्व्वहरो हरिः ।
शेषनिः श्वाससम्भूतः पातालानि बभिस्त्यधः

tataḥ kālāgrirudro'sau bhūtvā sarvvaharo hariḥ |
śeṣaniḥ śvāsasambhūtaḥ pātālāni babhistyadhaḥ

पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् ।
भूमिमभ्येत्य सकलं बभस्ति वसुधातलम्

pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān |
bhūmimabhyetya sakalaṃ babhasti vasudhātalam

भुवर्लोकं ततः सर्व्वं स्वर्लोकञ्च सुदारुणः ।
ज्वालामालामहावर्त्तस्तत्रैव परिवर्त्तते

bhuvarlokaṃ tataḥ sarvvaṃ svarlokañca sudāruṇaḥ |
jvālāmālāmahāvarttastatraiva parivarttate

अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तदा ।
ज्वालावर्त्तपरीवारमुपक्षीणचराचरम्

ambarīṣamivābhāti trailokyamakhilaṃ tadā |
jvālāvarttaparīvāramupakṣīṇacarācaram

ततस्तापपरीतास्तु लोकदूयनिवासिनः ।
कृताधिकारा गच्छन्ति महर्लोकं महामुने

tatastāpaparītāstu lokadūyanivāsinaḥ |
kṛtādhikārā gacchanti maharlokaṃ mahāmune

तस्मादपि महातापतप्ता लोकास्ततः परम् ।
गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्त्या परैषिणः

tasmādapi mahātāpataptā lokāstataḥ param |
gacchanti janalokaṃ te daśāvṛttyā paraiṣiṇaḥ

ततो दग्ध्वा जगत् सर्व्वं रुद्ररूपी जनार्द्दनः ।
मुखनिःश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तम्

tato dagdhvā jagat sarvvaṃ rudrarūpī janārddanaḥ |
mukhaniḥśvāsajān meghān karoti munisattam

ततो गजकुलप्रख्यास्तड़ित्वन्तो निनादिनः ।
उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्रि घोराः संवर्त्तका घनाः

tato gajakulaprakhyāstar̤itvanto ninādinaḥ |
uttiṣṭhanti tadā vyomri ghorāḥ saṃvarttakā ghanāḥ

केचिन्नीलोतूपलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः ।
धूमवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः परोधराः

kecinnīlotūpalaśyāmāḥ kecit kumudasannibhāḥ |
dhūmavarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ parodharāḥ

केचिद्रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास्तथा ।
केचिद्रैदूर्य्यसङ्काशा इन्द्रनीलनिभाः परे

kecidrāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhāstathā |
kecidraidūryyasaṅkāśā indranīlanibhāḥ pare

शङ्खकुन्दनिभाश्वान्ये जात्यञ्जननिबास्तथा ।
इन्द्रगोपनिभाः केचिनूमनः शिलनिभास्तथा

śaṅkhakundanibhāśvānye jātyañjananibāstathā |
indragopanibhāḥ kecinūmanaḥ śilanibhāstathā

चाषपत्रनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना घनाः ।
केचित् पुरवरावकाराः केचित् पर्व्वतसन्नभाः

cāṣapatranibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā ghanāḥ |
kecit puravarāvakārāḥ kecit parvvatasannabhāḥ

कूटागारनिभाश्वान्ये केचित् स्थूलनिभा घनाः ।
महारावा महाकायाः पूरयन्ति नभस्तलम्

kūṭāgāranibhāśvānye kecit sthūlanibhā ghanāḥ |
mahārāvā mahākāyāḥ pūrayanti nabhastalam

वर्षन्तस्ते महासारै-स्तमग्रिमतिभैरवम् ।
शमयन्त्यखिलं विप्र त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम्

varṣantaste mahāsārai-stamagrimatibhairavam |
śamayantyakhilaṃ vipra trailokyāntaravistṛtam

नष्टे चाग्रौ शतं तेऽपि वर्षाणामनिवारिताः ।
प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तम

naṣṭe cāgrau śataṃ te'pi varṣāṇāmanivāritāḥ |
plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattama

धाराभिरक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलं भुवम् ।
भुवर्लोकं तथैवोर्द्ध्व प्लावयन्ति दिवं द्रिज

dhārābhirakṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilaṃ bhuvam |
bhuvarlokaṃ tathaivorddhva plāvayanti divaṃ drija

अन्धरारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणामधिकं शतम

andharārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame |
varṣanti te mahāmeghā varṣāṇāmadhikaṃ śatama