Chapter 2: Kakutstha, Mandhata and the sage Saubhari

यावच्च ब्रह्मलोकात् सः ककुद्मी रैवतो नाभ्येति तावत् पुण्यजनसंज्ञा राक्षसाः ताम् अस्य पुरीं कुशस्थलीं निजघ्नुः

yāvacca brahmalokāt saḥ kakudmī raivato nābhyeti tāvat puṇyajanasaṃjñā rākṣasāḥ tām asya purīṃ kuśasthalīṃ nijaghnuḥ

तच्चास्य भ्रातृशतं पुण्यजनत्रासात् दिशो भेजे

taccāsya bhrātṛśataṃ puṇyajanatrāsāt diśo bheje

तदन्वयाश्च क्षत्रियाः सर्वदिक्षु अभवन्

tadanvayāśca kṣatriyāḥ sarvadikṣu abhavan

धृष्टस्यापि धार्ष्टकं क्षत्रमभवत्

dhṛṣṭasyāpi dhārṣṭakaṃ kṣatramabhavat

नाभागस्यात्मजो नाभागसंज्ञोऽभवत्

nābhāgasyātmajo nābhāgasaṃjño'bhavat

तस्याप्यम्बरीषः

tasyāpyambarīṣaḥ

अम्बरीषस्यापि विरूपोऽभवत्

ambarīṣasyāpi virūpo'bhavat

विरूपात् पृषदश्वो जज्ञे

virūpāt pṛṣadaśvo jajñe

ततश्च रथीतरः

tataśca rathītaraḥ

अत्रायं श्लोकः –
एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसाः स्मृताः ।
रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः

atrāyaṃ ślokaḥ –
ete kṣatraprasūtā vai punaścāṅgirasāḥ smṛtāḥ |
rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ

क्षुवतश्च मनोः इक्ष्वाकुः पुत्रो जज्ञे घ्राणतः

kṣuvataśca manoḥ ikṣvākuḥ putro jajñe ghrāṇataḥ

तस्य पुत्रशतप्रधाना विकुक्षिनिमिदण्डाख्याः त्रयः पुत्रा बभूवुः

tasya putraśatapradhānā vikukṣinimidaṇḍākhyāḥ trayaḥ putrā babhūvuḥ

शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत् पुत्राः उत्तरापथरक्षितारो बभूवुः

śakunipramukhāḥ pañcāśat putrāḥ uttarāpatharakṣitāro babhūvuḥ

चत्वारिंशदष्टौ च दक्षिणापथभूपालाः

catvāriṃśadaṣṭau ca dakṣiṇāpathabhūpālāḥ

स चेक्ष्वाकुः अष्टकायाः श्राद्धम् उत्पाद्य श्राद्धार्हं मांसमानयेति विकुक्षिम् आज्ञापयामास

sa cekṣvākuḥ aṣṭakāyāḥ śrāddham utpādya śrāddhārhaṃ māṃsamānayeti vikukṣim ājñāpayāmāsa

स तथेति गृहीताज्ञो विधृतशरासनो वनमभ्येत्य, अनेकशो मृगान् हत्वा, श्रान्तः अतिक्षुत्परीतो विकुक्षिः एकं शशम् अभक्षयत् । शेषं च मांसमानीय पित्रे निवेदयामास

sa tatheti gṛhītājño vidhṛtaśarāsano vanamabhyetya, anekaśo mṛgān hatvā, śrāntaḥ atikṣutparīto vikukṣiḥ ekaṃ śaśam abhakṣayat | śeṣaṃ ca māṃsamānīya pitre nivedayāmāsa

इक्ष्वाकुकुलाचार्यो वसिष्ठस्तत्प्रोक्षणाय चोदितः प्राह - “अलमनेन अमेध्येन आमिषेण । दुरात्मना तव पुत्रेण एतन्मांसम् उपहतं यतोऽनेन शशो भक्षितः”

ikṣvākukulācāryo vasiṣṭhastatprokṣaṇāya coditaḥ prāha - “alamanena amedhyena āmiṣeṇa | durātmanā tava putreṇa etanmāṃsam upahataṃ yato'nena śaśo bhakṣitaḥ”

ततश्चासौ विकुक्षिः गुरुणा एवम् उक्तः शशादसंज्ञाम् अवाप, पित्रा च परित्यक्तः

tataścāsau vikukṣiḥ guruṇā evam uktaḥ śaśādasaṃjñām avāpa, pitrā ca parityaktaḥ

पितर्युपरते च असौ अखिलामेतां पृथ्वीं धर्मतः शशास

pitaryuparate ca asau akhilāmetāṃ pṛthvīṃ dharmataḥ śaśāsa

शशादस्य तस्य पुरञ्जयो नाम पुत्रोऽभवत्

śaśādasya tasya purañjayo nāma putro'bhavat

तस्येदं चान्यत्

tasyedaṃ cānyat

पुरा हि त्रेतायां देवासुरयुद्धम् अतिभीषणम् अभवत्

purā hi tretāyāṃ devāsurayuddham atibhīṣaṇam abhavat

तत्र चातिबलिभिः असुरैः अमराः पराजिताः, ते भगवन्तं विष्णुम् आराधयाञ्चक्रुः

tatra cātibalibhiḥ asuraiḥ amarāḥ parājitāḥ, te bhagavantaṃ viṣṇum ārādhayāñcakruḥ

प्रसन्नश्च देवानाम् अनादिनिधनः अखिलजगत्परायणो नारायणः प्राह

prasannaśca devānām anādinidhanaḥ akhilajagatparāyaṇo nārāyaṇaḥ prāha

“ज्ञातमेतन्मया युष्माभिः यदभिलषितं तदर्थमिदं श्रूयताम्

“jñātametanmayā yuṣmābhiḥ yadabhilaṣitaṃ tadarthamidaṃ śrūyatām

पुरञ्जयो नाम राजर्षेः शशादस्य तनयः क्षत्रियवरो यः, तस्य शरीरेऽहमंशेन स्वयमेव अवतीर्य, तान् अशेषान् असुरान् निहनिष्यामि, तद्भवद्भिः पुरञ्जयः असुरवधार्थम् उद्योगं कार्यताम्” इति

purañjayo nāma rājarṣeḥ śaśādasya tanayaḥ kṣatriyavaro yaḥ, tasya śarīre'hamaṃśena svayameva avatīrya, tān aśeṣān asurān nihaniṣyāmi, tadbhavadbhiḥ purañjayaḥ asuravadhārtham udyogaṃ kāryatām” iti

एतच्च श्रुत्वा प्रणम्य भगवन्तं विष्णुममराः पुरञ्जयसकाशम् आजमुः ऊचुश्चैनम्

etacca śrutvā praṇamya bhagavantaṃ viṣṇumamarāḥ purañjayasakāśam ājamuḥ ūcuścainam

“भो भो क्षत्रियवर्य अस्माभिः अभ्यर्थितेन भवता अस्माकम् अरातिवधोद्यतानां कर्तव्यं साहाय्यम् इच्छामः तद्भवता अस्माकम् अभ्यागतानां प्रणयभङ्गो न कार्य” इत्युक्तः पुरञ्जयः प्राह

“bho bho kṣatriyavarya asmābhiḥ abhyarthitena bhavatā asmākam arātivadhodyatānāṃ kartavyaṃ sāhāyyam icchāmaḥ tadbhavatā asmākam abhyāgatānāṃ praṇayabhaṅgo na kārya” ityuktaḥ purañjayaḥ prāha

“त्रैलोक्यनाथो योऽयं युष्माकमिन्द्रः शतक्रतुः अस्य यदि अहं स्कन्धाधिरूढो युष्माकम् अरातिभिः सह योत्स्ये तदहं भवतां सहायः स्याम”

“trailokyanātho yo'yaṃ yuṣmākamindraḥ śatakratuḥ asya yadi ahaṃ skandhādhirūḍho yuṣmākam arātibhiḥ saha yotsye tadahaṃ bhavatāṃ sahāyaḥ syāma”

इत्याकर्ण्य समस्तदेवैः इन्द्रेण च बाढमित्येवं समन्वीप्सितम्

ityākarṇya samastadevaiḥ indreṇa ca bāḍhamityevaṃ samanvīpsitam

ततश्च शतक्रतोः वृषरूपधारिणः ककुदि स्थितः अतिरोषसमन्वितो भगवतः चराचरगुरोः अच्युतस्य तेजसा आप्यायितो देवासुरसङ्ग्रामे समस्तानेव असुरान् निजघान

tataśca śatakratoḥ vṛṣarūpadhāriṇaḥ kakudi sthitaḥ atiroṣasamanvito bhagavataḥ carācaraguroḥ acyutasya tejasā āpyāyito devāsurasaṅgrāme samastāneva asurān nijaghāna

यतश्च वृषभककुदि स्थितेन राज्ञा दैतेयबलं निषूदितम् अतश्चासौ ककुत्स्थसंज्ञाम् अवाप

yataśca vṛṣabhakakudi sthitena rājñā daiteyabalaṃ niṣūditam ataścāsau kakutsthasaṃjñām avāpa

ककुत्स्थस्याप्यनेनाः पुत्रोऽभवत्

kakutsthasyāpyanenāḥ putro'bhavat

पृथुरनेनसः

pṛthuranenasaḥ

पृथोर्विष्टराश्वः

pṛthorviṣṭarāśvaḥ

तस्यापि चान्द्रो युवनाश्वः

tasyāpi cāndro yuvanāśvaḥ

चान्द्रस्य तस्य युवनाश्वस्य शावस्तः यः पुरीं शावस्तीं निवेशयामास

cāndrasya tasya yuvanāśvasya śāvastaḥ yaḥ purīṃ śāvastīṃ niveśayāmāsa

शावस्तस्य बृहदश्वः

śāvastasya bṛhadaśvaḥ

तस्यापि कुवलयाश्वः

tasyāpi kuvalayāśvaḥ

योऽसौ उदकस्य महर्षेः अपकारिणं धुन्धुनामानम् असुरं वैष्णवेन तेजसा आप्यायितः पुत्रसहस्रैः एकविंशद्भिः परिवृतो जघान धुन्धुमारसंज्ञाम् अवाप

yo'sau udakasya maharṣeḥ apakāriṇaṃ dhundhunāmānam asuraṃ vaiṣṇavena tejasā āpyāyitaḥ putrasahasraiḥ ekaviṃśadbhiḥ parivṛto jaghāna dhundhumārasaṃjñām avāpa

तस्य च तनयास्समस्ता एव धुन्धुमुखनिःश्वासाग्निना विप्लुष्टा विनेशुः

tasya ca tanayāssamastā eva dhundhumukhaniḥśvāsāgninā vipluṣṭā vineśuḥ

दृढाश्वचन्द्राश्वकपिलाश्वाश्च त्रयः केवलं शेषिताः

dṛḍhāśvacandrāśvakapilāśvāśca trayaḥ kevalaṃ śeṣitāḥ

दृढाश्वात् हर्यश्वः

dṛḍhāśvāt haryaśvaḥ

तस्माच्च निकुम्भः

tasmācca nikumbhaḥ

निकुम्भस्यामिताश्वः

nikumbhasyāmitāśvaḥ

ततश्च कृशाश्वः

tataśca kṛśāśvaḥ

तस्माच्च प्रसेनजित्

tasmācca prasenajit

प्रसेनजितो युवनाश्वोऽभवत्

prasenajito yuvanāśvo'bhavat

तस्य च अपुत्रस्य अतिनिर्वेदात् मुनीनाम् आश्रममण्डले निवसतो दयालुभिः मुनिभिः अपत्योत्पादनाय इष्टिः कृता

tasya ca aputrasya atinirvedāt munīnām āśramamaṇḍale nivasato dayālubhiḥ munibhiḥ apatyotpādanāya iṣṭiḥ kṛtā

तस्यां च मध्यरात्रौ निवृत्तायां मन्त्रपूतजलपूर्णं कलशं वेदिमध्ये निवेश्य ते मुनयः सुषुपुः

tasyāṃ ca madhyarātrau nivṛttāyāṃ mantrapūtajalapūrṇaṃ kalaśaṃ vedimadhye niveśya te munayaḥ suṣupuḥ

सुप्तेषु तेषु अतीव तृट्परीतः स भूपालः तमाश्रमं विवेश

supteṣu teṣu atīva tṛṭparītaḥ sa bhūpālaḥ tamāśramaṃ viveśa

सुप्तांश्च तान् ऋषीन् नैव उत्थापयामास

suptāṃśca tān ṛṣīn naiva utthāpayāmāsa

तच्च कलशम् अपरिमेयमाहात्म्यमन्त्रपूतं पपौ

tacca kalaśam aparimeyamāhātmyamantrapūtaṃ papau

प्रबुद्धाश्च ऋषयः पप्रच्छुः “केनैतन्मन्त्रपूतं वारि पीतम्

prabuddhāśca ṛṣayaḥ papracchuḥ “kenaitanmantrapūtaṃ vāri pītam

अत्र हि राज्ञो युवनाश्वस्य पत्नी महाबलपराक्रमं पुत्रं जनयिष्यति” । इत्याकर्ण्य स राजा अजानता मया पीतमित्याह

atra hi rājño yuvanāśvasya patnī mahābalaparākramaṃ putraṃ janayiṣyati” | ityākarṇya sa rājā ajānatā mayā pītamityāha

गर्भश्च युवनाश्वस्योदरे अभवत् क्रमेण च ववृधे

garbhaśca yuvanāśvasyodare abhavat krameṇa ca vavṛdhe

प्राप्तसमयश्च दक्षिणं कुक्षिमवनिपतेर्निर्भिद्य निश्चक्राम

prāptasamayaśca dakṣiṇaṃ kukṣimavanipaternirbhidya niścakrāma

स चासौ राजा ममार

sa cāsau rājā mamāra

जातो नामैष कं धास्यतीति ते मुनयः प्रोचुः
अथागत्य देवराजोऽब्रवीत् मामयं धास्यतीति

jāto nāmaiṣa kaṃ dhāsyatīti te munayaḥ procuḥ
athāgatya devarājo'bravīt māmayaṃ dhāsyatīti

ततो मान्धातृनामा सोऽभवत् ।
वक्त्रे चास्य प्रदेशिनी देवेन्द्रेण न्यस्ता तां पपौ

tato māndhātṛnāmā so'bhavat |
vaktre cāsya pradeśinī devendreṇa nyastā tāṃ papau

तां चामृतस्राविणीम् आस्वाद्य अह्नैव स व्यवर्धत

tāṃ cāmṛtasrāviṇīm āsvādya ahnaiva sa vyavardhata

ततस्तु मान्धाता चक्रवर्ती सप्तद्वीपां महीं बुभुजे

tatastu māndhātā cakravartī saptadvīpāṃ mahīṃ bubhuje

तत्रायं श्लोकः

tatrāyaṃ ślokaḥ

यावत्सूर्य उदेत्यस्तं यावच्च प्रतितिष्ठति ।
सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते

yāvatsūrya udetyastaṃ yāvacca pratitiṣṭhati |
sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate

मान्धाता शतबिन्दोर्दुहितरं बिन्दुमतीम् उपयेमे

māndhātā śatabindorduhitaraṃ bindumatīm upayeme

पुरुकुत्सम् अम्बरीषं मुचुकुन्दं च तस्यां पुत्रत्रयम् उत्पादयामास

purukutsam ambarīṣaṃ mucukundaṃ ca tasyāṃ putratrayam utpādayāmāsa

पञ्चाशद्दुहितरः तस्यामेव तस्य नृपतेः बभूवुः

pañcāśadduhitaraḥ tasyāmeva tasya nṛpateḥ babhūvuḥ

तस्मिन्नन्तरे बह्वृचश्च सौभरिर्नाम महर्षिः अन्तर्जले द्वादशाब्दं कालमुवास

tasminnantare bahvṛcaśca saubharirnāma maharṣiḥ antarjale dvādaśābdaṃ kālamuvāsa

तत्र चान्तर्जले सम्मदो नाम अतिबहुप्रजः अतिमात्रप्रमाणः मीनाधिपतिः आसीत्

tatra cāntarjale sammado nāma atibahuprajaḥ atimātrapramāṇaḥ mīnādhipatiḥ āsīt

तस्य च पुत्रपौत्रदौहित्राः पृष्ठतोऽग्रतः पार्श्वयोः पक्षपुच्छशिरसां चोपरि भ्रमन्तः तेनैव सदा अहर्निशम् अतिनिर्वृत्ता रेमिरे

tasya ca putrapautradauhitrāḥ pṛṣṭhato'grataḥ pārśvayoḥ pakṣapucchaśirasāṃ copari bhramantaḥ tenaiva sadā aharniśam atinirvṛttā remire

स च अपत्य-स्पर्श-उपचीयमान-प्रहर्ष-प्रकर्षो बहुप्रकारं तस्य ऋषेः पश्यतः तैः आत्मजपुत्रपौत्रदौहित्रादिभिः सह अनुदिनं सुतरां रेमे अथ अन्तर्जल-अवतः सौभरिः एकाग्रतः समाधिम् अपहाय अनुदिनं तस्य मत्स्यस्य आत्मजपुत्रपौत्रदौहित्रादिभिः सह अतिरमणीयम् ललितम् अवेक्ष्य अचिन्तयत्

sa ca apatya-sparśa-upacīyamāna-praharṣa-prakarṣo bahuprakāraṃ tasya ṛṣeḥ paśyataḥ taiḥ ātmajaputrapautradauhitrādibhiḥ saha anudinaṃ sutarāṃ reme atha antarjala-avataḥ saubhariḥ ekāgrataḥ samādhim apahāya anudinaṃ tasya matsyasya ātmajaputrapautradauhitrādibhiḥ saha atiramaṇīyam lalitam avekṣya acintayat

“अहो धन्योऽयमीदृशम् अनभिमतं योन्यन्तरम् अवाप्य एभिः आत्मजपुत्रपौत्रदौहित्रादिभिः सह रममाणोऽतीव अस्माकं स्पृहाम् उत्पादयति

“aho dhanyo'yamīdṛśam anabhimataṃ yonyantaram avāpya ebhiḥ ātmajaputrapautradauhitrādibhiḥ saha ramamāṇo'tīva asmākaṃ spṛhām utpādayati

वयमप्येवं पुत्रादिभिस्सह ललितं रंस्यामहे” इत्येवमभिकाङ्क्षन् स तस्मादन्तर्जलान्निष्क्रम्य सन्तानाय निवेष्टुकामः कन्यार्थं मान्धातारं राजानमगच्छत्

vayamapyevaṃ putrādibhissaha lalitaṃ raṃsyāmahe” ityevamabhikāṅkṣan sa tasmādantarjalānniṣkramya santānāya niveṣṭukāmaḥ kanyārthaṃ māndhātāraṃ rājānamagacchat

आगमनश्रवणसमनन्तरं चोत्थाय तेन राज्ञा सम्यगर्घ्यादिना सम्पूजितः कृतासनपरिग्रहः सौभरिरुवाच राजानम्

āgamanaśravaṇasamanantaraṃ cotthāya tena rājñā samyagarghyādinā sampūjitaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ saubhariruvāca rājānam

निवेष्टुकामोऽस्मि नरेन्द्र कन्यां प्रयच्छ मे मा प्रणयं विभाङ्क्षीः ।
न ह्यर्थिनः कार्यवशादुपेताः ककुत्स्थवंशे विमुखाः प्रयान्ति

niveṣṭukāmo'smi narendra kanyāṃ prayaccha me mā praṇayaṃ vibhāṅkṣīḥ |
na hyarthinaḥ kāryavaśādupetāḥ kakutsthavaṃśe vimukhāḥ prayānti

अन्येऽपि सन्त्येव नृपाः पृथिव्यां मान्धातरेषां तनयाः प्रसूताः ।
किं त्वर्थिनामर्थितदानदीक्षाकृतव्रतं श्लाघ्यमिदं कुलं ते

anye'pi santyeva nṛpāḥ pṛthivyāṃ māndhātareṣāṃ tanayāḥ prasūtāḥ |
kiṃ tvarthināmarthitadānadīkṣākṛtavrataṃ ślāghyamidaṃ kulaṃ te

शतार्धसंख्यास्तव सन्ति कन्यास्तासां ममैकां नृपते प्रयच्छ ।
यत्प्रार्थनाभङ्गभयाद्बिभेमि तस्मादहं राजवरातिदुःखात्

śatārdhasaṃkhyāstava santi kanyāstāsāṃ mamaikāṃ nṛpate prayaccha |
yatprārthanābhaṅgabhayādbibhemi tasmādahaṃ rājavarātiduḥkhāt

इति ऋषिवचनमाकर्ण्य स राजा जराजर्जरितदेहम् ऋषिमालोक्य प्रत्याख्यानकातरः तस्माच्च शापभीतो बिभ्यत्किञ्चिदधोमुखः चिरं दध्यौ च

iti ṛṣivacanamākarṇya sa rājā jarājarjaritadeham ṛṣimālokya pratyākhyānakātaraḥ tasmācca śāpabhīto bibhyatkiñcidadhomukhaḥ ciraṃ dadhyau ca

नरेन्द्र कस्मात्समुपैषि चिन्तामसह्यमुक्तं न मयात्र किञ्चित् ।
यावश्यदेया तनया तयैव कृतार्थता नो यदि किं न लब्धा

narendra kasmātsamupaiṣi cintāmasahyamuktaṃ na mayātra kiñcit |
yāvaśyadeyā tanayā tayaiva kṛtārthatā no yadi kiṃ na labdhā

अथ तस्य भगवतः शापभीतः सप्रश्रयः तमुवाच असौ राजा

atha tasya bhagavataḥ śāpabhītaḥ sapraśrayaḥ tamuvāca asau rājā

“भगवन् अस्मत्कुलस्थितिरियं, य एव कन्याया अभिरुचितोऽभिजनवान् वरः, तस्मै कन्यां प्रदीयते । भगवद्याच्ञा चास्मन्मनोरथानाम् अपि अतिगोचरवर्त्तिनी कथमप्येषा सञ्जाता । तदेवमुपस्थिते न विद्मः किं कुर्म इत्येतन्मया चिन्त्यत” इत्यभिहिते च तेन भूभुजा मुनिरचिन्तयत्

“bhagavan asmatkulasthitiriyaṃ, ya eva kanyāyā abhirucito'bhijanavān varaḥ, tasmai kanyāṃ pradīyate | bhagavadyācñā cāsmanmanorathānām api atigocaravarttinī kathamapyeṣā sañjātā | tadevamupasthite na vidmaḥ kiṃ kurma ityetanmayā cintyata” ityabhihite ca tena bhūbhujā muniracintayat

“अयम् अन्यः अस्मत्प्रत्याख्यानोपायो – वृद्धोऽयम् अनभिमतः स्त्रीणां किमुत कन्याकानाम् इत्यमुना सञ्चिन्त्य एतदभिहितम् । एवमस्तु तथा करिष्यामि” इति सञ्चिन्त्य मान्धातारमुवाच

“ayam anyaḥ asmatpratyākhyānopāyo – vṛddho'yam anabhimataḥ strīṇāṃ kimuta kanyākānām ityamunā sañcintya etadabhihitam | evamastu tathā kariṣyāmi” iti sañcintya māndhātāramuvāca

“यद्येवं तदादिश्यताम् अस्माकं प्रवेशाय कन्यान्तःपुरवर्षवरः । यदि कन्यैव काचिन्मामभिलषति तदाहं दारसङ्ग्रहं करिष्यामि । अन्यथा चेत् तदलम् अस्माकम् एतेन अतीतकालारम्भणेन” इत्युक्त्वा विरराम

“yadyevaṃ tadādiśyatām asmākaṃ praveśāya kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ | yadi kanyaiva kācinmāmabhilaṣati tadāhaṃ dārasaṅgrahaṃ kariṣyāmi | anyathā cet tadalam asmākam etena atītakālārambhaṇena” ityuktvā virarāma

ततश्च मान्धात्रा मुनिशापशङ्कितेन कन्यान्तःपुरवर्षधरः समाज्ञप्तः

tataśca māndhātrā muniśāpaśaṅkitena kanyāntaḥpuravarṣadharaḥ samājñaptaḥ

तेन सह कन्यान्तःपुरं प्रविशन्नेव भगवान् अखिलसिद्धगन्धर्वेभ्यः अतिशयेन कमनीयं रूपमकरोत्

tena saha kanyāntaḥpuraṃ praviśanneva bhagavān akhilasiddhagandharvebhyaḥ atiśayena kamanīyaṃ rūpamakarot

प्रवेश्य च तमृषिम् अन्तःपुरे वर्षवरः ताः कन्याः प्राह

praveśya ca tamṛṣim antaḥpure varṣavaraḥ tāḥ kanyāḥ prāha

भवतीनां जनयिता महाराजः समाज्ञापयति

bhavatīnāṃ janayitā mahārājaḥ samājñāpayati

“अयमस्मान् ब्रह्मर्षिः कन्यार्थं समभ्यागतः

“ayamasmān brahmarṣiḥ kanyārthaṃ samabhyāgataḥ

मया चास्य प्रतिज्ञातं – यद्यस्मत्कन्या या काचिद्भगवन्तं वरयति, तत्कन्याच्छन्दे नाहं परिपन्थानं करिष्यामि” । इत्याकर्ण्य सर्वा एव ताः कन्याः सानुरागाः सप्रमदाः करेणव इव इभयूथपतिं तमृषिम् अहमहमिकया वरयाम्बभूवुः ऊचुश्च

mayā cāsya pratijñātaṃ – yadyasmatkanyā yā kācidbhagavantaṃ varayati, tatkanyācchande nāhaṃ paripanthānaṃ kariṣyāmi” | ityākarṇya sarvā eva tāḥ kanyāḥ sānurāgāḥ sapramadāḥ kareṇava iva ibhayūthapatiṃ tamṛṣim ahamahamikayā varayāmbabhūvuḥ ūcuśca

अलं भगिन्योऽहमिमं वृणोमि वृणोम्यहं नैष तवानुरूपः ।
ममैष भर्त्ता विधिनैव सृष्टस्सृष्टाहमस्योपशमं प्रयाहि

alaṃ bhaginyo'hamimaṃ vṛṇomi vṛṇomyahaṃ naiṣa tavānurūpaḥ |
mamaiṣa bharttā vidhinaiva sṛṣṭassṛṣṭāhamasyopaśamaṃ prayāhi

वृतो मयायं प्रथमं मयायं गृहं विशन्नेव विहन्यसे किम् ।
मया मयेति क्षितिपात्मजानां तदर्थमत्यर्थकलिर्बभूव

vṛto mayāyaṃ prathamaṃ mayāyaṃ gṛhaṃ viśanneva vihanyase kim |
mayā mayeti kṣitipātmajānāṃ tadarthamatyarthakalirbabhūva

यदा मुनिस्ताभिरतीव हार्दाद्वृतस्स कन्याभिरनिन्द्यकीर्तिः ।
तदा स कन्याधिकृतो नृपाय यथावदाचष्ट विनम्रमूर्त्तिः

yadā munistābhiratīva hārdādvṛtassa kanyābhiranindyakīrtiḥ |
tadā sa kanyādhikṛto nṛpāya yathāvadācaṣṭa vinamramūrttiḥ

तदवगमात् “किमेतत्, कथमेतत्, किं किं करोमि, किं मयाभिहितम्” इत्याकुलमतिः अनिच्छन्नपि कथमपि राजा अनुमेने

tadavagamāt “kimetat, kathametat, kiṃ kiṃ karomi, kiṃ mayābhihitam” ityākulamatiḥ anicchannapi kathamapi rājā anumene

कृतानुरूपविवाहश्च महर्षिः सकला एव ताः कन्याः स्वमाश्रमम् अनयत्

kṛtānurūpavivāhaśca maharṣiḥ sakalā eva tāḥ kanyāḥ svamāśramam anayat

तत्र च अशेषशिल्पकल्पप्रणेतारं धातारमिवान्यं विश्वकर्माणम् आहूय सकलकन्यानाम् एकैकस्याः प्रोत्फुल्लपङ्कजाः कूजत्-कलहंस-कारण्डवादि-विहङ्गम-अभिराम-जलाशयाः सोपधानाः सावकाशाः साधुशय्यापरिच्छदाः प्रासादाः क्रियन्ताम् इत्यादिदेश

tatra ca aśeṣaśilpakalpapraṇetāraṃ dhātāramivānyaṃ viśvakarmāṇam āhūya sakalakanyānām ekaikasyāḥ protphullapaṅkajāḥ kūjat-kalahaṃsa-kāraṇḍavādi-vihaṅgama-abhirāma-jalāśayāḥ sopadhānāḥ sāvakāśāḥ sādhuśayyāparicchadāḥ prāsādāḥ kriyantām ityādideśa

ततः परमर्षिणा सौभरिणाज्ञप्तः तेषु गृहेषु अनिवार्यानन्दनामा महानिधिः आसाञ्चक्रे

tataḥ paramarṣiṇā saubhariṇājñaptaḥ teṣu gṛheṣu anivāryānandanāmā mahānidhiḥ āsāñcakre

ततः अनवरतेन भक्ष्य-भोज्य-लेह्यादि-उपभोगैः आगतानुगतभृत्यादीन् अहर्निशम् अशेषगृहेषु ताः क्षितीशदुहितरो भोजयामासुः

tataḥ anavaratena bhakṣya-bhojya-lehyādi-upabhogaiḥ āgatānugatabhṛtyādīn aharniśam aśeṣagṛheṣu tāḥ kṣitīśaduhitaro bhojayāmāsuḥ

एकदा तु दुहितृस्नेहाकृष्टहृदयः स महीपतिः अतिदुःखिताः ता उत सुखिता वा इति विचिन्त्य तस्य महर्षेः आश्रमसमीपम् उपेत्य स्फुरदंशुमालाललामां स्फटिकमयप्रासादमालाम् अतिरम्योपवनजलाशयां ददर्श

ekadā tu duhitṛsnehākṛṣṭahṛdayaḥ sa mahīpatiḥ atiduḥkhitāḥ tā uta sukhitā vā iti vicintya tasya maharṣeḥ āśramasamīpam upetya sphuradaṃśumālālalāmāṃ sphaṭikamayaprāsādamālām atiramyopavanajalāśayāṃ dadarśa

प्रविश्य चैकं प्रासादम् आत्मजां परिष्वज्य कृतासनपरिग्रहः प्रवृद्धस्नेहनयनाम्बुगर्भनयनः अब्रवीत्

praviśya caikaṃ prāsādam ātmajāṃ pariṣvajya kṛtāsanaparigrahaḥ pravṛddhasnehanayanāmbugarbhanayanaḥ abravīt

“अप्यत्र वत्से भवत्याः सुखम् उत किञ्चिदसुखम् । अपि ते महर्षिः स्नेहवान् उत न स्मर्यते अस्मद्गृहवास” इत्युक्ता तं तनया पितरमाह

“apyatra vatse bhavatyāḥ sukham uta kiñcidasukham | api te maharṣiḥ snehavān uta na smaryate asmadgṛhavāsa” ityuktā taṃ tanayā pitaramāha

“तात अतिरमणीयः प्रासादः अत्र, अतिमनोज्ञम् उपवनम्, एते कल-वाक्य-विहङ्गम-अभिरुताः प्रोत्फुल्ल-पद्माकर-जलाशयाः, मनो-अनुकूल-भक्ष्य-भोज्यानुलेपन-वस्त्र-भूषणादि-भोगः, मृदूनि शयनासनानि सर्वसम्पत्समेतं मे गार्हस्थ्यम्

“tāta atiramaṇīyaḥ prāsādaḥ atra, atimanojñam upavanam, ete kala-vākya-vihaṅgama-abhirutāḥ protphulla-padmākara-jalāśayāḥ, mano-anukūla-bhakṣya-bhojyānulepana-vastra-bhūṣaṇādi-bhogaḥ, mṛdūni śayanāsanāni sarvasampatsametaṃ me gārhasthyam

तथापि केन वा जन्मभूमिर्न स्मर्यते

tathāpi kena vā janmabhūmirna smaryate

त्वत्प्रसादात् इदमशेषम् अतिशोभनम्

tvatprasādāt idamaśeṣam atiśobhanam

किं त्वेकं ममैतद्दुःखकारणं यदस्मद्गृहान्महर्षिः अयं मद्भर्त्ता न विष्क्रामति ममैव केवलमतिप्रीत्या समीपपरिवर्ती नान्यासाम् अस्मद्भगिनीनाम्

kiṃ tvekaṃ mamaitadduḥkhakāraṇaṃ yadasmadgṛhānmaharṣiḥ ayaṃ madbharttā na viṣkrāmati mamaiva kevalamatiprītyā samīpaparivartī nānyāsām asmadbhaginīnām

एवं च मम सोदर्योऽतिदुःखिता इत्येवम् अतिदुःखकारणम्” इत्युक्तः तया, द्वितीयं प्रासादमुपेत्य स्वतनयां परिष्वज्यो उपविष्टः तथैव पृष्टवान्

evaṃ ca mama sodaryo'tiduḥkhitā ityevam atiduḥkhakāraṇam” ityuktaḥ tayā, dvitīyaṃ prāsādamupetya svatanayāṃ pariṣvajyo upaviṣṭaḥ tathaiva pṛṣṭavān

तयापि च “सर्वमेतत् प्रासादादि-उपभोग-सुखं भृशम् आख्यातं ममैव केवलमतिप्रीत्या पार्श्वपरिवर्त्ती नान्यासाम् अस्मद्भगिनीनाम्” इत्येवमादि श्रुत्वा समस्तप्रासादेषु राजा प्रविवेश तनयां तनयां तथैवापृच्छत्

tayāpi ca “sarvametat prāsādādi-upabhoga-sukhaṃ bhṛśam ākhyātaṃ mamaiva kevalamatiprītyā pārśvaparivarttī nānyāsām asmadbhaginīnām” ityevamādi śrutvā samastaprāsādeṣu rājā praviveśa tanayāṃ tanayāṃ tathaivāpṛcchat

सर्वाभिश्च ताभिः तथैवाभिहितः परितोष-विस्मय-निर्भर-विवश-हृदयो भगवन्तं सौभरिम् एकान्तावस्थितम् उपेत्य कृतपूजः अब्रवीत्

sarvābhiśca tābhiḥ tathaivābhihitaḥ paritoṣa-vismaya-nirbhara-vivaśa-hṛdayo bhagavantaṃ saubharim ekāntāvasthitam upetya kṛtapūjaḥ abravīt

“दृष्टस्ते भगवन् सुमहानेष सिद्धिप्रभावः, नैवंविधम् अन्यस्य कस्यचित् अस्माभिः विभूतिभिः विलसितम् उपलक्षितं यदेतद्भगवतः तपसः फलम्” इत्यभिपूज्य तमृषिं तत्रैव तेन ऋषिवर्येण सह किञ्चित्कालम् अभिमतोपभोगान् बुभुजे स्वपुरं च जगाम

“dṛṣṭaste bhagavan sumahāneṣa siddhiprabhāvaḥ, naivaṃvidham anyasya kasyacit asmābhiḥ vibhūtibhiḥ vilasitam upalakṣitaṃ yadetadbhagavataḥ tapasaḥ phalam” ityabhipūjya tamṛṣiṃ tatraiva tena ṛṣivaryeṇa saha kiñcitkālam abhimatopabhogān bubhuje svapuraṃ ca jagāma

कालेन गच्छता तस्य तासु राजतनयासु पुत्रशतं सार्धमभवत्

kālena gacchatā tasya tāsu rājatanayāsu putraśataṃ sārdhamabhavat

अनुदिनानुरूढस्नेहप्रसरश्च स तत्र अतीव ममताकृष्टहृदयोऽभवत्

anudinānurūḍhasnehaprasaraśca sa tatra atīva mamatākṛṣṭahṛdayo'bhavat

“अप्येतेऽस्मत्पुत्राः कलभाषिणः पद्भ्यां गच्छेयुः, अप्येते यौवनिनो भवेयुः, अपि कृतदारानेतान् पश्येयम्, अप्येषां पुत्रा भवेयुः, अप्येतत्पुत्रान् पुत्रसमन्वितान् पश्यामि” इत्यादिमनोरथान् अनुदिनं कालसम्पत्तिप्रवृद्धान् उपेक्ष्य एतच्चिन्तयामास

“apyete'smatputrāḥ kalabhāṣiṇaḥ padbhyāṃ gaccheyuḥ, apyete yauvanino bhaveyuḥ, api kṛtadārānetān paśyeyam, apyeṣāṃ putrā bhaveyuḥ, apyetatputrān putrasamanvitān paśyāmi” ityādimanorathān anudinaṃ kālasampattipravṛddhān upekṣya etaccintayāmāsa

“अहो मे मोहस्यातिविस्तारः

“aho me mohasyātivistāraḥ

मनोरथानां न समाप्तिरस्ति वर्षायुतेनापि तथाब्दलक्षैः ।
पूर्णेषु पूर्णेषु मनोरथानामुत्पत्तयस्सन्ति पुनर्नवानाम्

manorathānāṃ na samāptirasti varṣāyutenāpi tathābdalakṣaiḥ |
pūrṇeṣu pūrṇeṣu manorathānāmutpattayassanti punarnavānām

पद्भ्यां गता यौवनिनश्च जाता दारैश्च संयोगमिताः प्रसूताः ।
दृष्टाः सुतास्तत्तनयप्रसूतिं द्रष्टुं पुनर्वाञ्छति मेऽन्तरात्मा

padbhyāṃ gatā yauvaninaśca jātā dāraiśca saṃyogamitāḥ prasūtāḥ |
dṛṣṭāḥ sutāstattanayaprasūtiṃ draṣṭuṃ punarvāñchati me'ntarātmā

द्रक्ष्यामि तेषामिति चेत् प्रसूतिं मनोरथो मे भविता ततोऽन्यः ।
पूर्णेऽपि तत्राप्यपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य

drakṣyāmi teṣāmiti cet prasūtiṃ manoratho me bhavitā tato'nyaḥ |
pūrṇe'pi tatrāpyaparasya janma nivāryate kena manorathasya

आमृत्युतो नैव मनोरथानामन्तोऽस्ति विज्ञातमिदं मयाद्य ।
मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसङ्गि

āmṛtyuto naiva manorathānāmanto'sti vijñātamidaṃ mayādya |
manorathāsaktiparasya cittaṃ na jāyate vai paramārthasaṅgi

स मे समाधिर्जलवासमित्रमत्स्यस्य सङ्गात् सहसैव नष्टः ।
परिग्रहः सङ्गकृतो मयायं परिग्रहोत्था च ममातिलिप्सा

sa me samādhirjalavāsamitramatsyasya saṅgāt sahasaiva naṣṭaḥ |
parigrahaḥ saṅgakṛto mayāyaṃ parigrahotthā ca mamātilipsā

दुःखं यदैवैकशरीरजन्म शतार्धसङ्ख्याकमिदं प्रसूतम् ।
परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैरनेकैर्बहुलीकृतं तत्

duḥkhaṃ yadaivaikaśarīrajanma śatārdhasaṅkhyākamidaṃ prasūtam |
parigraheṇa kṣitipātmajānāṃ sutairanekairbahulīkṛtaṃ tat

सुतात्मजैस्तत्तनयैश्च भूयो भूयश्च तेषां च परिग्रहेण ।
विस्तारमेष्यत्यतिदुःखहेतुः परिग्रहो वै ममताभिधानः

sutātmajaistattanayaiśca bhūyo bhūyaśca teṣāṃ ca parigraheṇa |
vistārameṣyatyatiduḥkhahetuḥ parigraho vai mamatābhidhānaḥ

चीर्णं तपो यत्तु जलाश्रयेण तस्यर्द्धिरेषा तपसोऽन्तरायः ।
मत्स्यस्य सङ्गादभवच्च यो मे सुतादिरागो मुषितोऽस्मि तेन

cīrṇaṃ tapo yattu jalāśrayeṇa tasyarddhireṣā tapaso'ntarāyaḥ |
matsyasya saṅgādabhavacca yo me sutādirāgo muṣito'smi tena

निस्सङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गादशेषाः प्रभवन्ति दोषाः ।
आरूढयोगो विनिपात्यतेऽधः सङ्गेन योगी किमुताल्पबुद्धिः

nissaṅgatā muktipadaṃ yatīnāṃ saṅgādaśeṣāḥ prabhavanti doṣāḥ |
ārūḍhayogo vinipātyate'dhaḥ saṅgena yogī kimutālpabuddhiḥ

अहं चरिष्यामि तदात्मनोऽर्थे परिग्रहग्राहगृहीतबुद्धिः ।
यदा हि भूयः परिहीनदोषो जनस्य दुःखैर्भविता न दुःखी

ahaṃ cariṣyāmi tadātmano'rthe parigrahagrāhagṛhītabuddhiḥ |
yadā hi bhūyaḥ parihīnadoṣo janasya duḥkhairbhavitā na duḥkhī

सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमणोरणीयांसमतिप्रमाणम् ।
सितासितं चेश्वरमीश्वराणामाराधयिष्ये तपसैव विष्णुम्

sarvasya dhātāramacintyarūpamaṇoraṇīyāṃsamatipramāṇam |
sitāsitaṃ ceśvaramīśvarāṇāmārādhayiṣye tapasaiva viṣṇum

तस्मिन्नशेषौजसि सर्वरूपिण्यव्यक्तविस्पष्टतनावनन्ते ।
ममाचलं चित्तमपेतदोषं सदास्तु विष्णावभवाय भूयः

tasminnaśeṣaujasi sarvarūpiṇyavyaktavispaṣṭatanāvanante |
mamācalaṃ cittamapetadoṣaṃ sadāstu viṣṇāvabhavāya bhūyaḥ

समस्तभूतादमलादनन्तात् सर्वेश्वरादन्यदनादिमध्यात् ।
यस्मान्न किञ्चित् तमहं गुरूणां परं गुरुं संश्रयमेमि विष्णुम्

samastabhūtādamalādanantāt sarveśvarādanyadanādimadhyāt |
yasmānna kiñcit tamahaṃ gurūṇāṃ paraṃ guruṃ saṃśrayamemi viṣṇum

इत्यात्मानम् आत्मनैव अभिधाय असौ सौभरिः अपहाय पुत्रगृहासनपरिच्छदादिकम् अशेषमर्थजातं सकलभार्यासमन्वितो वनं प्रविवेश

ityātmānam ātmanaiva abhidhāya asau saubhariḥ apahāya putragṛhāsanaparicchadādikam aśeṣamarthajātaṃ sakalabhāryāsamanvito vanaṃ praviveśa

तत्राप्यनुदिनं वैखानसनिष्पाद्यम् अशेषक्रियाकलापं निष्पाद्य क्षपितसकलपापः परिपक्वमनोवृत्तिः आत्मनि अग्नीन् समारोप्य भिक्षुः अभवत्

tatrāpyanudinaṃ vaikhānasaniṣpādyam aśeṣakriyākalāpaṃ niṣpādya kṣapitasakalapāpaḥ paripakvamanovṛttiḥ ātmani agnīn samāropya bhikṣuḥ abhavat

भगवति आसज्य अखिलं कर्मकलापं हित्व अनन्तम् अजम् अनादिनिधनम् अविकारमरणादिधर्मम् अवाप परमनन्तं परवताम् अच्युतं पदम्

bhagavati āsajya akhilaṃ karmakalāpaṃ hitva anantam ajam anādinidhanam avikāramaraṇādidharmam avāpa paramanantaṃ paravatām acyutaṃ padam

इत्येतन्मान्धातृदुहितृसम्बन्धादाख्यातम्

ityetanmāndhātṛduhitṛsambandhādākhyātam

यश्चैतत् सौभरिचरितम् अनुस्मरति पठति पाठयति शृणोति श्रावयति धरति अवधारयति लिखति लेखयति शिक्षयति अध्यापयति उपदिशति वा तस्य षड् जन्मानि दुस्सन्ततिः असद्धर्मो वाङ्मनसयोः असन्मार्गाचरणम् अशेषहेतुषु वा ममत्वं न भवति

yaścaitat saubharicaritam anusmarati paṭhati pāṭhayati śṛṇoti śrāvayati dharati avadhārayati likhati lekhayati śikṣayati adhyāpayati upadiśati vā tasya ṣaḍ janmāni dussantatiḥ asaddharmo vāṅmanasayoḥ asanmārgācaraṇam aśeṣahetuṣu vā mamatvaṃ na bhavati