Chapter 19: Puru's house: Bharata, Hastinapura and Kuru

पूरोर्जनमेजयस्तस्यापि प्रचिन्वान् प्रचिन्वतः प्रवीरः प्रवीरान्मनस्युर्मनस्योश्चाभयदः तस्यापि सुद्युस्सुद्यो र्बहुगतः तस्यापि संयातिस्संयातेरहंयातिः ततो रौद्रा श्वः

pūrorjanamejayastasyāpi pracinvān pracinvataḥ pravīraḥ pravīrānmanasyurmanasyoścābhayadaḥ tasyāpi sudyussudyo rbahugataḥ tasyāpi saṃyātissaṃyāterahaṃyātiḥ tato raudrā śvaḥ

ऋतेषुकक्षेषुस्थंडिलेषुकृतेषुजलेषुधर्मेषुधृतेषुस्थलेषुसन्नतेषुवनेषुनामानो रौद्रा श्वस्य दश पुत्रा बभूवुः

ṛteṣukakṣeṣusthaṃḍileṣukṛteṣujaleṣudharmeṣudhṛteṣusthaleṣusannateṣuvaneṣunāmāno raudrā śvasya daśa putrā babhūvuḥ

ऋतेषोरंतिनारः पुत्रोऽभूत्

ṛteṣoraṃtināraḥ putro'bhūt

सुमतिमप्रतिरथं ध्रुवं चाप्यंतिनारः पुत्रानवाप

sumatimapratirathaṃ dhruvaṃ cāpyaṃtināraḥ putrānavāpa

अप्रतिरथस्य कण्वः पुत्रोऽभूत्

apratirathasya kaṇvaḥ putro'bhūt

तस्यापि मेधातिथिः

tasyāpi medhātithiḥ

यतः कण्वायना द्विजा बभूवुः

yataḥ kaṇvāyanā dvijā babhūvuḥ

अप्रतिरथस्यापरः पुत्रोऽभूदैलीनः

apratirathasyāparaḥ putro'bhūdailīnaḥ

ऐलीनस्य दुष्यंताद्याश्चत्वारः पुत्रा बभूवुः

ailīnasya duṣyaṃtādyāścatvāraḥ putrā babhūvuḥ

दुष्यंताच्चक्रवर्त्ती भरतोऽभूत्

duṣyaṃtāccakravarttī bharato'bhūt

यन्नामहेतुर्देवैश्श्लोको गीयते

yannāmaheturdevaiśśloko gīyate

माता भस्त्र पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः ।
भरस्व पुत्रं दुष्यंतमावमंस्थाश्शकुंतलाम्

mātā bhastra pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ |
bharasva putraṃ duṣyaṃtamāvamaṃsthāśśakuṃtalām

रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् ।
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुंतला

retodhāḥ putro nayati naradeva yamakṣayāt |
tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyamāha śakuṃtalā

भरतस्य पत्नित्रये नव पुत्रा बभूवुः

bharatasya patnitraye nava putrā babhūvuḥ

नैते ममानुरूपा इत्यभिहितास्तन्मातरः परित्यागभयात्तत्पुत्राञ्जघ्नुः

naite mamānurūpā ityabhihitāstanmātaraḥ parityāgabhayāttatputrāñjaghnuḥ

ततोस्य वितथे पुत्रजन्मनि पुत्रार्थिनो मरुत्सोमयाजिनो दीर्घतमसः पार्ष्ण्यपास्तद्बृहस्पतिवीर्यादुतथ्यपत्न्यां ममतायां समुत्पन्नो भरद्वाजाख्यः पुत्रो मरुद्भिर्दत्तः

tatosya vitathe putrajanmani putrārthino marutsomayājino dīrghatamasaḥ pārṣṇyapāstadbṛhaspativīryādutathyapatnyāṃ mamatāyāṃ samutpanno bharadvājākhyaḥ putro marudbhirdattaḥ

तस्यापि नामनिर्वचनश्लोकः पठ्यते

tasyāpi nāmanirvacanaślokaḥ paṭhyate

मूढे भर द्वाजमिमं भरद्वाजं बृहस्पते ।
यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम् इति

mūḍhe bhara dvājamimaṃ bharadvājaṃ bṛhaspate |
yātau yaduktvā pitarau bharadvājastatastvayam iti

भरद्वाजस्स तस्य वितथे पुत्रजन्मनि मरुद्भिर्दत्तः ततो वितथसंज्ञामवाप

bharadvājassa tasya vitathe putrajanmani marudbhirdattaḥ tato vitathasaṃjñāmavāpa

वितथस्यापि मन्युः पुत्रोऽभवत्

vitathasyāpi manyuḥ putro'bhavat

बृहत्क्षत्रमहावीर्यनगरगर्गा अभवन्मन्युपुत्राः

bṛhatkṣatramahāvīryanagaragargā abhavanmanyuputrāḥ

नगरस्य संकृतिस्संकृतेर्गुरुप्रीतिरंतिदेवौ

nagarasya saṃkṛtissaṃkṛterguruprītiraṃtidevau

गर्गाच्छिनिः ततश्च गार्ग्याश्शैन्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवु

gargācchiniḥ tataśca gārgyāśśainyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvu

महावीर्याच्च दुरुक्षयो नाम पुत्रोऽभवत्

mahāvīryācca durukṣayo nāma putro'bhavat

तस्य त्रय्यारुणिः पुष्करिणः कपिश्च पुत्रत्रयमभूत्

tasya trayyāruṇiḥ puṣkariṇaḥ kapiśca putratrayamabhūt

तच्च पुत्रत्रितयमपि पश्चाद्विप्रतामुपजगाम

tacca putratritayamapi paścādvipratāmupajagāma

बृहत्क्षत्रस्य सुहोत्रः

bṛhatkṣatrasya suhotraḥ

सुहोत्राद्धस्ती य इदं हस्तिनपुरमावासयामास

suhotrāddhastī ya idaṃ hastinapuramāvāsayāmāsa

अजमीढद्विजमीढपुरुमीढास्त्रयो हस्तिनस्तनयाः

ajamīḍhadvijamīḍhapurumīḍhāstrayo hastinastanayāḥ

अजमीढात्कण्वः

ajamīḍhātkaṇvaḥ

कण्वान्मेधातिथिः

kaṇvānmedhātithiḥ

यतः कण्वायना द्विजाः

yataḥ kaṇvāyanā dvijāḥ

अजमीढस्यान्यः पुत्रो बृहदिषुः

ajamīḍhasyānyaḥ putro bṛhadiṣuḥ

बृहदिषोर्बृहद्धनुर्बृहद्धनुषश्च बृहत्कर्मा ततश्च जयद्र थस्तस्मादपिविश्वजित्

bṛhadiṣorbṛhaddhanurbṛhaddhanuṣaśca bṛhatkarmā tataśca jayadra thastasmādapiviśvajit

ततश्च सेनजित्

tataśca senajit

रुचिराश्वकाश्यदृढहनुवत्सहनुसंज्ञास्सेनजितः पुत्राः

rucirāśvakāśyadṛḍhahanuvatsahanusaṃjñāssenajitaḥ putrāḥ

रुचिराश्वपुत्रः पृथुसेनः पृथुसेनात्पारः

rucirāśvaputraḥ pṛthusenaḥ pṛthusenātpāraḥ

पारान्नीलः

pārānnīlaḥ

तस्यैकशतं पुत्राणाम्

tasyaikaśataṃ putrāṇām

तेषां प्रधानः कांपिल्याधिपतिस्समरः

teṣāṃ pradhānaḥ kāṃpilyādhipatissamaraḥ

समरस्यापि पारसुपारसदश्वास्त्रयः पुत्राः

samarasyāpi pārasupārasadaśvāstrayaḥ putrāḥ

सुपारात्पृथुः पृथोस्सुकृतेर्विभ्राजः

supārātpṛthuḥ pṛthossukṛtervibhrājaḥ

तस्माच्चाणुहः

tasmāccāṇuhaḥ

यश्शुकदुहितरं कीर्त्तिं नामोपयेमे

yaśśukaduhitaraṃ kīrttiṃ nāmopayeme

अणुहाद्ब्रह्यदत्तः

aṇuhādbrahyadattaḥ

ततश्च विष्वक्सेनस्तस्मादुदक्सेनः

tataśca viṣvaksenastasmādudaksenaḥ

भल्लाभस्तस्य चात्मजः

bhallābhastasya cātmajaḥ

द्विजमीढस्य तु यवीनरसंज्ञः पुत्रः

dvijamīḍhasya tu yavīnarasaṃjñaḥ putraḥ

तस्यापि धृतिमांस्तस्माच्च सत्यधृतिस्ततश्च दृढनेमिस्तस्माच्च सुपार्श्वस्ततस्सुमतिस्ततश्च सन्नतिमान्

tasyāpi dhṛtimāṃstasmācca satyadhṛtistataśca dṛḍhanemistasmācca supārśvastatassumatistataśca sannatimān

सन्नतिमतः कृतः पुत्रोऽभूत्

sannatimataḥ kṛtaḥ putro'bhūt

यं हिरण्यनाभो योगमध्यापयामास

yaṃ hiraṇyanābho yogamadhyāpayāmāsa

यश्चतुर्विंशतिप्राच्यसामागानां संहिताश्चकार

yaścaturviṃśatiprācyasāmāgānāṃ saṃhitāścakāra

कृताच्चोग्रायुधः

kṛtāccogrāyudhaḥ

येन प्राचुर्येण नीपक्षयः कृतः

yena prācuryeṇa nīpakṣayaḥ kṛtaḥ

उग्रायुधात्क्षेम्यः क्षेम्यात्सुधीरस्तस्माद्रि पुंजयः तस्माच्च बहुरथ इत्येते पौरवाः

ugrāyudhātkṣemyaḥ kṣemyātsudhīrastasmādri puṃjayaḥ tasmācca bahuratha ityete pauravāḥ

अजमीढस्य नलिनी नाम पत्नी तस्यां नीलसंज्ञः पुत्रोऽभवत्

ajamīḍhasya nalinī nāma patnī tasyāṃ nīlasaṃjñaḥ putro'bhavat

तस्मादपि शांतिः शांतेस्सुशांतिस्सुशांतेः पुरंजयः तस्माच्च ऋक्षः

tasmādapi śāṃtiḥ śāṃtessuśāṃtissuśāṃteḥ puraṃjayaḥ tasmācca ṛkṣaḥ

ततश्च हर्यश्वः

tataśca haryaśvaḥ

तस्मान्मुद्गलसृंजयबृहदिषुयवीनरकांपिल्यसंज्ञाः पंचानामेव तेषां विषयाणां रक्षणायालमेते मत्पुत्रा इति पित्राभिहिताः पांचालाः

tasmānmudgalasṛṃjayabṛhadiṣuyavīnarakāṃpilyasaṃjñāḥ paṃcānāmeva teṣāṃ viṣayāṇāṃ rakṣaṇāyālamete matputrā iti pitrābhihitāḥ pāṃcālāḥ

मुद्गलाच्च मौद्गल्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवुः

mudgalācca maudgalyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvuḥ

मुद्गलाद्धर्यश्वः

mudgalāddharyaśvaḥ

हर्यश्वाद्दिवोदासोऽहल्या च मिथुनमभूत्

haryaśvāddivodāso'halyā ca mithunamabhūt

शरद्वतश्चाहल्यायां शतानंदोऽभवत्

śaradvataścāhalyāyāṃ śatānaṃdo'bhavat

शतानंदात्सत्यधृतिर्धनुर्वेदान्तगो जज्ञे

śatānaṃdātsatyadhṛtirdhanurvedāntago jajñe

सत्यधृतेर्वराप्सरसमुर्वशीं दृष्ट्वा रेतस्कन्नं शरस्तंबे पपात

satyadhṛtervarāpsarasamurvaśīṃ dṛṣṭvā retaskannaṃ śarastaṃbe papāta

तच्च द्विधागतमपत्यद्वयं कुमारः कन्या चाभवत्

tacca dvidhāgatamapatyadvayaṃ kumāraḥ kanyā cābhavat

तौ च मृगयामुपयातश्शंतनुर्दृष्ट्वा कृपया जग्राह

tau ca mṛgayāmupayātaśśaṃtanurdṛṣṭvā kṛpayā jagrāha

ततः कुमारः कृपः कन्या चाश्वत्थाम्नो जननी कृपी द्रो णाचार्यस्य पत्न्यभवत्

tataḥ kumāraḥ kṛpaḥ kanyā cāśvatthāmno jananī kṛpī dro ṇācāryasya patnyabhavat

दिवोदासस्य पुत्रो मित्रायुः

divodāsasya putro mitrāyuḥ

मित्रायोश्च्यवनो नाम राजा

mitrāyoścyavano nāma rājā

च्यवनात्सुदासः सुदासात्सौदासः सौदासात्सहदेवस्तस्यापि सोमकः

cyavanātsudāsaḥ sudāsātsaudāsaḥ saudāsātsahadevastasyāpi somakaḥ

सोमकाज्जंतुः पुत्रशतज्येष्ठोऽभवत्

somakājjaṃtuḥ putraśatajyeṣṭho'bhavat

तेषां यवीयान् पृषतः पृषताद्द्रु पदस्तस्माच्च धृष्टद्युम्नस्ततो धृष्टकेतुः अजमीढस्यान्यो ऋक्षनामा पुत्रोऽभवत्

teṣāṃ yavīyān pṛṣataḥ pṛṣatāddru padastasmācca dhṛṣṭadyumnastato dhṛṣṭaketuḥ ajamīḍhasyānyo ṛkṣanāmā putro'bhavat

तस्य संवरणः

tasya saṃvaraṇaḥ

संवरणात्कुरुः

saṃvaraṇātkuruḥ

य इदं धर्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं चकार

ya idaṃ dharmakṣetraṃ kurukṣetraṃ cakāra

सुधनुर्जह्नुपरीक्षित्प्रमुखाः कुरोः पुत्राः बभूवुः

sudhanurjahnuparīkṣitpramukhāḥ kuroḥ putrāḥ babhūvuḥ

सुधनुषः पुत्रस्सुहोत्रस्तस्माच्च्यवनः च्यवनात्कृतकः

sudhanuṣaḥ putrassuhotrastasmāccyavanaḥ cyavanātkṛtakaḥ

ततश्चोपरिचरो वसुः

tataścoparicaro vasuḥ

बृहद्र थप्रत्यग्रकुशांबकुचेलमात्स्यप्रमुखाः वसोः पुत्रास्सप्ताजायंत

bṛhadra thapratyagrakuśāṃbakucelamātsyapramukhāḥ vasoḥ putrāssaptājāyaṃta

बृहद्र थात्कुशाग्रः कुशाग्राद्वृषभः वृषभात्पुष्पवान् तस्मात्सत्यहितः तस्मात्सुधन्वा तस्य च जतुः

bṛhadra thātkuśāgraḥ kuśāgrādvṛṣabhaḥ vṛṣabhātpuṣpavān tasmātsatyahitaḥ tasmātsudhanvā tasya ca jatuḥ

बृंहद्र थाच्चान्यश्शकलद्वयजन्मा जरया संधितो जरासंधनामा

bṛṃhadra thāccānyaśśakaladvayajanmā jarayā saṃdhito jarāsaṃdhanāmā

तस्मात्सहदेवस्सहदेवात्सोमपस्ततश्च श्रुतिश्रवाः

tasmātsahadevassahadevātsomapastataśca śrutiśravāḥ

इत्येते मया मागधा भूपालाः कथिताः

ityete mayā māgadhā bhūpālāḥ kathitāḥ