Chapter 15: Ribhu visits his disciple Nidagha

इत्युक्ते मौनिनं भूयश्विन्तयानं महीपतिम् ।
प्रत्युवाचाथ विप्रोऽसावदू तौन्तर्गतां कथाम्

ityukte mauninaṃ bhūyaśvintayānaṃ mahīpatim |
pratyuvācātha vipro'sāvadū tauntargatāṃ kathām

श्रूयतां नृपशाद्दूल यदूगोतमृबुणा पुरा ।
अवबोधं जनयता निदाघस्य महात्मनः

śrūyatāṃ nṛpaśāddūla yadūgotamṛbuṇā purā |
avabodhaṃ janayatā nidāghasya mahātmanaḥ

ऋभुर्नामाभवत् पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
विज्ञाततत्त्वसद्रावो निसर्गादेव भूपते

ṛbhurnāmābhavat putro brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
vijñātatattvasadrāvo nisargādeva bhūpate

तस्य शिष्यो निदाघोऽबूत् पुलस्त्यतनयः पुरा ।
प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा

tasya śiṣyo nidāgho'būt pulastyatanayaḥ purā |
prādādaśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā

अवाप्यज्ञानत्त्वस्य न तस्यादूतैवासनाम ।
स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर

avāpyajñānattvasya na tasyādūtaivāsanāma |
sa ṛbhustarkayāmāsa nidāghasya nareśvara

देविकायास्तटे वीरनगरं नाम वै पुरम् ।
समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम्

devikāyāstaṭe vīranagaraṃ nāma vai puram |
samṛddhamatiramyaṃ ca pulastyena niveśitam

रम्योपवनपर्य्यन्ते स तस्मिन् पार्थिवोत्तम निदाघो नाम योगज्ञ ऋभुशिष्योऽवसत् पुरा

ramyopavanaparyyante sa tasmin pārthivottama nidāgho nāma yogajña ṛbhuśiṣyo'vasat purā

दिव्येवर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ।
जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोककः

divyevarṣasahastre tu samatīte'sya tatpuram |
jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāghamavalokakaḥ

स तस्य वैश्वदेवान्ते द्रारालोकनगोचरे ।
स्थितस्तेन गृहीतार्घ्यो निजवेश्म प्रवेशितः

sa tasya vaiśvadevānte drārālokanagocare |
sthitastena gṛhītārghyo nijaveśma praveśitaḥ

पर्क्षालिताङ घ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ।
उवाच स द्रिजश्वेष्ठो भूज्यतामिति सादरम्

parkṣālitāṅa ghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham |
uvāca sa drijaśveṣṭho bhūjyatāmiti sādaram

भो विप्रवर्य्य भोक्तव्यं यदन्नं भवतो गृहे ।
तत् कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सतत मम

bho vipravaryya bhoktavyaṃ yadannaṃ bhavato gṛhe |
tat kathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satata mama

भक्त-यावक-वाठ्यानामपूपानाञ्च मे गृहे ।
यदू रोचते द्रिजश्रेष्ठ तत् त्वं भुङ श्र्व यथेच्छया

bhakta-yāvaka-vāṭhyānāmapūpānāñca me gṛhe |
yadū rocate drijaśreṣṭha tat tvaṃ bhuṅa śrva yathecchayā

कदन्नानि द्रिजैतानि मृष्टमन्नं प्रयच्छ मे ।
संयाव-पायसादीनि द्रप्स्यफाणितावन्ति च

kadannāni drijaitāni mṛṣṭamannaṃ prayaccha me |
saṃyāva-pāyasādīni drapsyaphāṇitāvanti ca

हे हे शालिनि मदगेहे यत किञ्चिदतिशोभनम् ।
भक्ष्योपसाधनं मष्टं तेनास्यान्नां प्रसाधय

he he śālini madagehe yata kiñcidatiśobhanam |
bhakṣyopasādhanaṃ maṣṭaṃ tenāsyānnāṃ prasādhaya

इत्युक्ता तेन सा पत्री मृष्टमन्नं द्रिजस्य यत् ।
प्रसाधितवती तदू वै भर्त्तुर्वचनगौरवात्

ityuktā tena sā patrī mṛṣṭamannaṃ drijasya yat |
prasādhitavatī tadū vai bhartturvacanagauravāt

तं भुक्तवन्तमिच्छातो मृष्टमन्नं महामुनिम् ।
निदाघः प्राह भूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः

taṃ bhuktavantamicchāto mṛṣṭamannaṃ mahāmunim |
nidāghaḥ prāha bhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ

अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिरेव च ।
अपि ते मानसं खस्थमाहारेण कृतं द्रिज

api te paramā tṛptirutpannā tuṣṭireva ca |
api te mānasaṃ khasthamāhāreṇa kṛtaṃ drija

क्क निवासो भवान् विप्र क्क च गन्तु समुद्यतः ।
आगम्यते च भवता यतस्तज्व द्रिजोच्यताम्

kka nivāso bhavān vipra kka ca gantu samudyataḥ |
āgamyate ca bhavatā yatastajva drijocyatām

क्षुदू यस्य तस्य भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्राह्मण जायते ।
न मे क्षु न्नाभवत् तृप्तिः कस्मान्मां परिपृच्छसि

kṣudū yasya tasya bhukte'nne tṛptirbrāhmaṇa jāyate |
na me kṣu nnābhavat tṛptiḥ kasmānmāṃ paripṛcchasi

वह्निना पार्थिवे धातौ क्षयिते क्षु त्सनुद्भवः ।
भवत्यम्भांस च क्षीणो नृणां तृड़पि जायते

vahninā pārthive dhātau kṣayite kṣu tsanudbhavaḥ |
bhavatyambhāṃsa ca kṣīṇo nṛṇāṃ tṛr̤api jāyate

क्षुत्तृषौ देहधर्म्माख्ये न ममैते यतो द्रिज ।
ततः क्षु त्सम्भवाभावात् तृप्तिरस्त्येव मे सदा

kṣuttṛṣau dehadharmmākhye na mamaite yato drija |
tataḥ kṣu tsambhavābhāvāt tṛptirastyeva me sadā

मनसः स्वस्थता तुष्टिश्वित्तधर्म्माविमौ द्रिज ।
चेतसो यस्य तत् पृच्छ पुमानेबिर्न युज्यते

manasaḥ svasthatā tuṣṭiśvittadharmmāvimau drija |
cetaso yasya tat pṛccha pumānebirna yujyate

क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गन्तासि स यत् त्वया ।
कु तश्वागम्यते तत्र त्रितयेऽपि निबोध मे

kva nivāsastavetyuktaṃ kva gantāsi sa yat tvayā |
ku taśvāgamyate tatra tritaye'pi nibodha me

पुमान् सर्व्वगतो व्यापा आकाशवदयं यतः ।
कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथम्

pumān sarvvagato vyāpā ākāśavadayaṃ yataḥ |
kutaḥ kutra kva gantāsītyetadapyarthavat katham

नाहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः ।
त्वं चान्येच न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम्

nāhaṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ |
tvaṃ cānyeca na ca tvaṃ tvaṃ nānye naivāhamapyaham

मष्टं न मष्टमप्येषा जिज्ञासा मे कृता तव ।
किं वक्ष्यसीति तत्रापि श्रूयतां द्रिजसत्तम

maṣṭaṃ na maṣṭamapyeṣā jijñāsā me kṛtā tava |
kiṃ vakṣyasīti tatrāpi śrūyatāṃ drijasattama

किमस्वादूथवा मृष्टं भुञ्जतोऽन्नं द्रिजोत्तम ।
मृष्टमेव यदामृष्टं तदैवोदू गकारकम्

kimasvādūthavā mṛṣṭaṃ bhuñjato'nnaṃ drijottama |
mṛṣṭameva yadāmṛṣṭaṃ tadaivodū gakārakam

अमृष्टं जायते मृष्टं मृष्टादुद्रिजते जनः ।
आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारकम्

amṛṣṭaṃ jāyate mṛṣṭaṃ mṛṣṭādudrijate janaḥ |
ādimadhyāvasāneṣu kimannaṃ rucikārakam

मृन्मयं हि गृहं यदून्मृदा लिप्त स्थिरं भवेत् ।
पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणभिः

mṛnmayaṃ hi gṛhaṃ yadūnmṛdā lipta sthiraṃ bhavet |
pārthivo'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇabhiḥ

यव-गोधूम-मुदूगादि घृतं तैलं पयो दधि ।
गुड फलादीनि तथा पार्थिवाः परमाणवः

yava-godhūma-mudūgādi ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi |
guḍa phalādīni tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ

तदेतदू भवता ज्ञात्वा मृष्टामृष्टविचारि यत् ।
तन्मनः समातालम्बि कार्य्यं साम्यं हि मुक्तय

tadetadū bhavatā jñātvā mṛṣṭāmṛṣṭavicāri yat |
tanmanaḥ samātālambi kāryyaṃ sāmyaṃ hi muktaya

इतायाकर्ण्य वच्स्तस्य परमार्थाश्रितं नृफ प्रणिपत्य महाभागे निदाघो वाक्यमब्रवीत्

itāyākarṇya vacstasya paramārthāśritaṃ nṛpha praṇipatya mahābhāge nidāgho vākyamabravīt

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः ।
नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्रिज

prasīda maddhitārthāya kathyatāṃ yastvamāgataḥ |
naṣṭo mohastavākarṇya vacāṃsyetāni me drija

ऋभुरस्मि तवाचार्य्यः प्रज्ञादानाय ते द्रिज इहागतोऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः

ṛbhurasmi tavācāryyaḥ prajñādānāya te drija ihāgato'haṃ yāsyāmi paramārthastavoditaḥ

एवमेकमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् ।
वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः

evamekamidaṃ viddhi na bhedi sakalaṃ jagat |
vāsudevābhidheyasya svarūpaṃ paramātmanaḥ

तथेत्युक्त्वा निदाघेन प्रणिपातपुरः सरम् ।
पूजितः परया भतया इच्छातः प्रययावृभुः

tathetyuktvā nidāghena praṇipātapuraḥ saram |
pūjitaḥ parayā bhatayā icchātaḥ prayayāvṛbhuḥ