Chapter 12: Dhruva's tapas and the Pole Star

निशम्यैतदशेषेण मैत्रेय नृपते सुतः ।
निर्जगाम वनात्तस्मात्प्रणिपत्य स तानृषीन्

niśamyaitadaśeṣeṇa maitreya nṛpate sutaḥ |
nirjagāma vanāttasmātpraṇipatya sa tānṛṣīn

कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानस्ततो द्विज ।
मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम्

kṛtakṛtyamivātmānaṃ manyamānastato dvija |
madhusaṃjñaṃ mahāpuṇyaṃ jagāma yamunātaṭam

पुनश्च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः ।
ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातमत्र महीतले

punaśca madhusaṃjñena daityenādhiṣṭhitaṃ yataḥ |
tato madhuvanaṃ nāmnā khyātamatra mahītale

हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् ।
शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै

hatvā ca lavaṇaṃ rakṣo madhuputraṃ mahābalam |
śatrughno madhurāṃ nāma purīṃ yatra cakāra vai

यत्र वै देवदेवस्य सान्निध्यं हरिमेधसः ।
सर्वपापहरे तस्मिंस्तपस्तीर्थे चकार सः

yatra vai devadevasya sānnidhyaṃ harimedhasaḥ |
sarvapāpahare tasmiṃstapastīrthe cakāra saḥ

मरीचिमुख्यैर्मुनिभिर्यथोद्दिष्टमभूत्तथा ।
आत्मन्यशेपदेवेशं स्थितं विष्णुममन्यत

marīcimukhyairmunibhiryathoddiṣṭamabhūttathā |
ātmanyaśepadeveśaṃ sthitaṃ viṣṇumamanyata

अनन्यचेतसस्तस्य ध्यायतो भगवान्हरिः ।
सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतोऽभवत्

ananyacetasastasya dhyāyato bhagavānhariḥ |
sarvabhūtagato vipra sarvabhāvagato'bhavat

मनस्यवस्थिते तस्मिन्विष्णौ मैत्रेय योगिनः ।
न शशाक धरा भारमुद्वोढुं भूतधारिणी

manasyavasthite tasminviṣṇau maitreya yoginaḥ |
na śaśāka dharā bhāramudvoḍhuṃ bhūtadhāriṇī

वामपादस्थिते तस्मिन्ननामार्धेन मेदिनी ।
द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर्दक्षिणतः स्थिते

vāmapādasthite tasminnanāmārdhena medinī |
dvitīyaṃ ca nanāmārdhaṃ kṣiterdakṣiṇataḥ sthite

पादांगुष्ठेन संपीड्य यथा स वसुधां स्थितः ।
तदा समस्ता वसुधा चचाल सह पर्वतैः

pādāṃguṣṭhena saṃpīḍya yathā sa vasudhāṃ sthitaḥ |
tadā samastā vasudhā cacāla saha parvataiḥ

नद्यो नदाः समुद्राश्च संक्षोभं परमं ययुः ।
तत्क्षोभादमराः क्षोभं परं जग्मुर्महामुने

nadyo nadāḥ samudrāśca saṃkṣobhaṃ paramaṃ yayuḥ |
tatkṣobhādamarāḥ kṣobhaṃ paraṃ jagmurmahāmune

यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः ।
इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्गं प्रचक्रमुः

yāmā nāma tadā devā maitreya paramākulāḥ |
indreṇa saha saṃmantrya dhyānabhaṅgaṃ pracakramuḥ

कूष्माण्डा विविधै रूपैर्महेन्द्रेण महामुने ।
समाधिभङ्गमत्यन्तमारब्धाः कर्तुमातुराः

kūṣmāṇḍā vividhai rūpairmahendreṇa mahāmune |
samādhibhaṅgamatyantamārabdhāḥ kartumāturāḥ

सुनीतिर्नाम तन्माता सास्त्रा तत्पुरतः स्थिता ।
पुत्रेति करुणां वाचमाह मायामयी तदा

sunītirnāma tanmātā sāstrā tatpurataḥ sthitā |
putreti karuṇāṃ vācamāha māyāmayī tadā

पुत्रकास्मान्निवर्तस्व शरीरात्ययदारुणात् ।
निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस्त्वं मनोरथै

putrakāsmānnivartasva śarīrātyayadāruṇāt |
nirbandhato mayā labdho bahubhistvaṃ manorathai

दीनामेकां परित्यक्तुमनाथां न त्वमर्हसि ।
सपत्नीवचनाद्वत्स अगतेस्त्वं गतिर्मम

dīnāmekāṃ parityaktumanāthāṃ na tvamarhasi |
sapatnīvacanādvatsa agatestvaṃ gatirmama

क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्वचैतद्दारूणं तपः ।
निवर्ततां मनः कष्टान्निर्बन्धात्फलवर्जितात्

kva ca tvaṃ pañcavarṣīyaḥ kvacaitaddārūṇaṃ tapaḥ |
nivartatāṃ manaḥ kaṣṭānnirbandhātphalavarjitāt

कालः क्रीडनकानान्ते तदन्तेऽध्ययनस्य ते ।
ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः

kālaḥ krīḍanakānānte tadante'dhyayanasya te |
tataḥ samastabhogānāṃ tadante ceṣyate tapaḥ

कालः क्रीडनकानां यस्तव बालस्य पुत्रक ।
तस्मिंस्त्वमिच्छसि तपः किं नाशायात्मनो रतः

kālaḥ krīḍanakānāṃ yastava bālasya putraka |
tasmiṃstvamicchasi tapaḥ kiṃ nāśāyātmano rataḥ

मत्प्रीतिः परमो धर्मो वयोवस्थाक्रियाक्रमम् ।
अनुवर्तस्व मा मोहान्निवर्तास्मादधर्मतः

matprītiḥ paramo dharmo vayovasthākriyākramam |
anuvartasva mā mohānnivartāsmādadharmataḥ

परित्यजति वत्साध्य यध्येतन्न भवांस्तपः ।
त्यक्ष्याम्यहमिह प्राणांस्ततो वै पश्यतस्तव

parityajati vatsādhya yadhyetanna bhavāṃstapaḥ |
tyakṣyāmyahamiha prāṇāṃstato vai paśyatastava

तां प्रलापवतीमेवं बाष्पाकुलविलोचनाम् ।
समाहितमना विष्णौ पश्यन्नपि न दृष्टवान्

tāṃ pralāpavatīmevaṃ bāṣpākulavilocanām |
samāhitamanā viṣṇau paśyannapi na dṛṣṭavān

वत्स वत्स सुघोराणि रक्षांस्येतानि भीषणे ।
वनेऽभ्युद्यतशस्त्राणीः समायान्त्यपगम्यताम्

vatsa vatsa sughorāṇi rakṣāṃsyetāni bhīṣaṇe |
vane'bhyudyataśastrāṇīḥ samāyāntyapagamyatām

इत्युक्त्वा प्रययौ साथ रक्षांस्याविर्बभुस्ततः ।
अभ्युद्यतोग्रशस्त्राणि ज्वालामालाकुलैर्मुखैः

ityuktvā prayayau sātha rakṣāṃsyāvirbabhustataḥ |
abhyudyatograśastrāṇi jvālāmālākulairmukhaiḥ

ततो नादानतीवोग्रन्राजपुत्रस्य ते पुरः ।
मुमुचुर्दीप्तशस्त्राणि भ्रामयन्तो निशाचराः

tato nādānatīvogranrājaputrasya te puraḥ |
mumucurdīptaśastrāṇi bhrāmayanto niśācarāḥ

शिवाश्च शतशो नेदुः सज्वालाः कवलैर्मुखैः ।
त्रासाय तस्य बालस्य योगयुक्तस्य सर्वदा

śivāśca śataśo neduḥ sajvālāḥ kavalairmukhaiḥ |
trāsāya tasya bālasya yogayuktasya sarvadā

हन्यतां दन्यतामेष छिद्यतां छिद्यतामयम् ।
भक्ष्यतां भक्ष्यतां चाय मित्युचुस्ते निशाचराः

hanyatāṃ danyatāmeṣa chidyatāṃ chidyatāmayam |
bhakṣyatāṃ bhakṣyatāṃ cāya mityucuste niśācarāḥ

ततो नानाविधान्नादान् सिंहोष्ट्रमकराननाः ।
त्रासाय राजपुत्रस्य नेदुस्ते रजनीचराः

tato nānāvidhānnādān siṃhoṣṭramakarānanāḥ |
trāsāya rājaputrasya neduste rajanīcarāḥ

रक्षांसि तानि ते नादाः शिवास्तान्यायुधानि च ।
गोविन्दासक्तचित्तस्य ययुर्नन्द्रियगोचरम्

rakṣāṃsi tāni te nādāḥ śivāstānyāyudhāni ca |
govindāsaktacittasya yayurnandriyagocaram

एकाग्रचेताः सततं विष्णुमेवात्मसंश्रयम् ।
दृष्टवान् पृथिवीनाथपुत्रो नान्यं कथञ्चन

ekāgracetāḥ satataṃ viṣṇumevātmasaṃśrayam |
dṛṣṭavān pṛthivīnāthaputro nānyaṃ kathañcana

ततः सर्वासु मायासु विलीनासु पुनः सुराः ।
संक्षोभं परमं जग्मुस्तत्पराभवशङ्किताः

tataḥ sarvāsu māyāsu vilīnāsu punaḥ surāḥ |
saṃkṣobhaṃ paramaṃ jagmustatparābhavaśaṅkitāḥ

ते समेत्य जगद्योनिमनादिनिधनं हरिम् ।
शरण्यं शरणं यातास्तपसा तस्य तापिताः

te sametya jagadyonimanādinidhanaṃ harim |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātāstapasā tasya tāpitāḥ

देवदेव जगन्नाथ परेश पुरुषोत्तम ।
ध्रुवस्य तपसा तप्तास्त्वां वयं शरणं गताः

devadeva jagannātha pareśa puruṣottama |
dhruvasya tapasā taptāstvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

दिने दिने कलालेशैः शशाङ्क पूर्यते यथा ।
तथायं तपसा देव प्रयात्यृद्धिमहर्निंशम्

dine dine kalāleśaiḥ śaśāṅka pūryate yathā |
tathāyaṃ tapasā deva prayātyṛddhimaharniṃśam

औतानपादितपसा वयमित्थं जनार्दन ।
भीतास्त्वां शरणं यातास्तपसस्तं निवर्तय

autānapāditapasā vayamitthaṃ janārdana |
bhītāstvāṃ śaraṇaṃ yātāstapasastaṃ nivartaya

नविद्मः किं स शक्रत्वं सूर्यत्वं किमभीप्सति ।
वित्तपाम्बुपसोमानां साभिलाषः पदेषु किम्

navidmaḥ kiṃ sa śakratvaṃ sūryatvaṃ kimabhīpsati |
vittapāmbupasomānāṃ sābhilāṣaḥ padeṣu kim

तदस्माकं प्रसीदेश हृदयाच्छल्यमुद्धर ।
उत्तानपादतनयं तपसः सन्निवर्तय

tadasmākaṃ prasīdeśa hṛdayācchalyamuddhara |
uttānapādatanayaṃ tapasaḥ sannivartaya

नेन्द्रत्वं न च सूर्यत्वं नैवाम्बुपधनेशताम् ।
प्रार्थयत्येष यं कामं तं करोम्यखिलं सुरा

nendratvaṃ na ca sūryatvaṃ naivāmbupadhaneśatām |
prārthayatyeṣa yaṃ kāmaṃ taṃ karomyakhilaṃ surā

यात देवा यथाकाम स्वस्थानं विगतज्वराः ।
निवर्तयाम्यहं बालं तपस्यासक्तमानसम्

yāta devā yathākāma svasthānaṃ vigatajvarāḥ |
nivartayāmyahaṃ bālaṃ tapasyāsaktamānasam

इत्युक्ता देवदेवेन प्रणम्य त्रिदशास्ततः ।
प्रययुः स्वानि धिष्ण्यानि शतक्रतुपुरोगमाः

ityuktā devadevena praṇamya tridaśāstataḥ |
prayayuḥ svāni dhiṣṇyāni śatakratupurogamāḥ

भगवानपि सर्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः ।
गत्वा ध्रुवमुवाचेदं चतुर्भुजवपुर्हरिः

bhagavānapi sarvātmā tanmayatvena toṣitaḥ |
gatvā dhruvamuvācedaṃ caturbhujavapurhariḥ

औत्तानपादे भद्रं ते तपसा परितोषितः ।
वरदोहमनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत

auttānapāde bhadraṃ te tapasā paritoṣitaḥ |
varadohamanuprāpto varaṃ varaya suvrata

ब्राह्यार्थनिरपेक्षं ते मयि चित्तं यदा हितम् ।
तुष्टोहं भवतस्तेन तद्वृणीष्व वरं परम्

brāhyārthanirapekṣaṃ te mayi cittaṃ yadā hitam |
tuṣṭohaṃ bhavatastena tadvṛṇīṣva varaṃ param

श्रुत्वेत्थं गदितं तस्य देवदेवस्य बालकः ।
उन्मीलिताक्षो ददृशे ध्यानदृष्टं हरिं पुरः

śrutvetthaṃ gaditaṃ tasya devadevasya bālakaḥ |
unmīlitākṣo dadṛśe dhyānadṛṣṭaṃ hariṃ puraḥ

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरमच्युतम् ।
किरीटिनं समालोक्य जगाम शिरसा महीम्

śaṅkhacakragadāśārṅgavarāsidharamacyutam |
kirīṭinaṃ samālokya jagāma śirasā mahīm

रोमाञ्चिताङ्गः सहसा साध्वसं परमं गतः ।
स्तवाय देवदेवस्य स चक्रे मानसं ध्रुवः

romāñcitāṅgaḥ sahasā sādhvasaṃ paramaṃ gataḥ |
stavāya devadevasya sa cakre mānasaṃ dhruvaḥ

किं वदामि स्तुतावस्य केनोक्तेनास्य संस्तुतिः ।
इत्याकुल मतिर्देवं तमेव शरणं ययौ

kiṃ vadāmi stutāvasya kenoktenāsya saṃstutiḥ |
ityākula matirdevaṃ tameva śaraṇaṃ yayau

भगवन्यदि मे तोषं तपसा परमं गतः ।
स्तोतुं तदहमिच्छामि वरमेनं प्रयच्छ मे

bhagavanyadi me toṣaṃ tapasā paramaṃ gataḥ |
stotuṃ tadahamicchāmi varamenaṃ prayaccha me

शङ्खप्रान्तेन गोविन्दस्तं पस्पर्श कृताञ्जलिम् ।
उत्तानपादतनयं द्विजवर्य जगत्पतिः

śaṅkhaprāntena govindastaṃ pasparśa kṛtāñjalim |
uttānapādatanayaṃ dvijavarya jagatpatiḥ

अथ प्रसन्नवदनः स क्षणान्नृपनन्दनः ।
तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भूतधातारमच्युतम्

atha prasannavadanaḥ sa kṣaṇānnṛpanandanaḥ |
tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhūtadhātāramacyutam

भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
भूतादिरादि प्रकृतिर्यस्य रूपं नतोस्मि तम्

bhūmirāponalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
bhūtādirādi prakṛtiryasya rūpaṃ natosmi tam

शुद्धः सूक्ष्मोखिलव्यापी प्रधानात्परतः पुमान् ।
यस्य रूपं नमस्तस्मै पुरुषाय गुणात्मने

śuddhaḥ sūkṣmokhilavyāpī pradhānātparataḥ pumān |
yasya rūpaṃ namastasmai puruṣāya guṇātmane

भूतादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः ।
बुध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः

bhūtādīnāṃ samastānāṃ gandhādīnāṃ ca śāśvataḥ |
budhyādīnāṃ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ

तं ब्रह्मभूतमात्मानमशेषजगतः पतिम् ।
प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर

taṃ brahmabhūtamātmānamaśeṣajagataḥ patim |
prapadye śaraṇaṃ śuddhaṃ tvadrūpaṃ parameśvara

बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च यद्रूपं ब्रह्मसंज्ञितम् ।
तस्मै नमस्ते सर्वात्मन्योगिचिन्त्याविकारिणे

bṛhattvādbṛṃhaṇatvācca yadrūpaṃ brahmasaṃjñitam |
tasmai namaste sarvātmanyogicintyāvikāriṇe

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
सर्वव्यापी भुवः स्पर्शादत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sarvavyāpī bhuvaḥ sparśādatyatiṣṭhaddaśāṅgulam

यद्भूतं यच्च वै भव्यं पुरूषोत्तम तद्भवान् ।
त्वत्तौ विराट्स्वराट्सम्राट्त्वत्तश्चप्यधिपूरुषः

yadbhūtaṃ yacca vai bhavyaṃ purūṣottama tadbhavān |
tvattau virāṭsvarāṭsamrāṭtvattaścapyadhipūruṣaḥ

अत्यरिच्यत सोधश्च तिर्यगूर्ध्वं च वै भुवः ।
त्वत्तो विश्वमिदं जातं त्वत्तौ भूतं भविष्यति

atyaricyata sodhaśca tiryagūrdhvaṃ ca vai bhuvaḥ |
tvatto viśvamidaṃ jātaṃ tvattau bhūtaṃ bhaviṣyati

त्वद्रूपधारिणश्चान्तः सर्वभूतमिदं जगत् ।
त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्विधा

tvadrūpadhāriṇaścāntaḥ sarvabhūtamidaṃ jagat |
tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśurdvidhā

त्वत्तो ऋचोथ सामानि त्वत्तश्छन्दांसि जज्ञिरे ।
त्वत्तो यजूंष्यजायन्त त्वत्तोश्वाश्चैकतो दतः

tvatto ṛcotha sāmāni tvattaśchandāṃsi jajñire |
tvatto yajūṃṣyajāyanta tvattośvāścaikato dataḥ

गावस्त्वत्तः समुद्भूतास्त्व त्तोजा अवयो मृगाः ।
त्वमन्मुखाद्ब्राह्मणा बाह्वोस्त्वत्तो क्षत्रमजायत

gāvastvattaḥ samudbhūtāstva ttojā avayo mṛgāḥ |
tvamanmukhādbrāhmaṇā bāhvostvatto kṣatramajāyata

वैश्वास्तवोरुजाः शूद्रास्तव पद्भ्यां समुद्गताः ।
आक्ष्णोः सूर्योऽनिलः प्राणाच्चन्द्रमा मनसस्तव

vaiśvāstavorujāḥ śūdrāstava padbhyāṃ samudgatāḥ |
ākṣṇoḥ sūryo'nilaḥ prāṇāccandramā manasastava

प्राणोन्तः मुषिराज्जातो मुखादग्निरजायत ।
नाभितो गगनं द्यौश्च शिरसः समवर्तत

prāṇontaḥ muṣirājjāto mukhādagnirajāyata |
nābhito gaganaṃ dyauśca śirasaḥ samavartata

दिशः श्रोत्रात्क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वमभूदिदिम्

diśaḥ śrotrātkṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvamabhūdidim

न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः ।
संयमे विस्वमखिलं बीजभूते तथात्वायि

nyagrodhaḥ sumahānalpe yathā bīje vyavasthitaḥ |
saṃyame visvamakhilaṃ bījabhūte tathātvāyi

बीजादङ्कुरसम्भूते न्यग्रोधस्तु समुत्थितः ।
विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत्

bījādaṅkurasambhūte nyagrodhastu samutthitaḥ |
vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रादपि दृस्यते ।
एवं विश्वस्य नान्यस्त्वं त्वस्थयीश्वर दृश्येत

yathā hi kadalī nānyā tvakpatrādapi dṛsyate |
evaṃ viśvasya nānyastvaṃ tvasthayīśvara dṛśyeta

ह्लादिनी संधिनी संवित्त्वय्येका सर्वसंस्थितौ ।
ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते

hlādinī saṃdhinī saṃvittvayyekā sarvasaṃsthitau |
hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite

पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः ।
प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः

pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ |
prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ

व्यक्तं प्रधानपुरुषौ विराट्सम्राट्स्वराट्तथा ।
विभाव्यतेन्तःकरणे पुरुषेष्वक्षयो भवान्

vyaktaṃ pradhānapuruṣau virāṭsamrāṭsvarāṭtathā |
vibhāvyatentaḥkaraṇe puruṣeṣvakṣayo bhavān

सर्वस्मिन्सर्वभूतस्त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् ।
सर्वं त्वत्तस्ततश्च त्वं नमः सर्वात्मनेऽस्तु ते

sarvasminsarvabhūtastvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk |
sarvaṃ tvattastataśca tvaṃ namaḥ sarvātmane'stu te

सर्वात्मकोसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः ।
कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृति स्थितम्

sarvātmakosi sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ |
kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛti sthitam

सर्वात्मन्सर्वभूतेश सर्वसत्त्वसमुद्भव ।
सर्वभूतो भवान्वेत्ति सर्वसत्त्वमनोरथम्

sarvātmansarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava |
sarvabhūto bhavānvetti sarvasattvamanoratham

यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः ।
तपश्च तप्तं सफलं यद्दृष्टोऽसि जगत्पते

yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ |
tapaśca taptaṃ saphalaṃ yaddṛṣṭo'si jagatpate

तपसस्तत्फलं यद्दृष्टोऽहं त्वया ध्रुव ।
मदृर्शनं हि विफलं राजपुत्र न जायते

tapasastatphalaṃ yaddṛṣṭo'haṃ tvayā dhruva |
madṛrśanaṃ hi viphalaṃ rājaputra na jāyate

वरं वरय तस्मात्त्वं यथाभिमतमात्मनः ।
सर्वं संपद्यते पुंसां मयि दृष्टिपथं गते

varaṃ varaya tasmāttvaṃ yathābhimatamātmanaḥ |
sarvaṃ saṃpadyate puṃsāṃ mayi dṛṣṭipathaṃ gate

भगवन्भूतभव्येश सर्वस्यास्ते भवान् हृदि ।
किमज्ञातं तव ब्रह्मन्मनसा यन्मयेक्षितम्

bhagavanbhūtabhavyeśa sarvasyāste bhavān hṛdi |
kimajñātaṃ tava brahmanmanasā yanmayekṣitam

तथापि तुभ्यं देवेश कथयिष्यामि यन्मया ।
प्रार्थ्यते दुर्विनीतेन हृदयेनातिदुर्लभम्

tathāpi tubhyaṃ deveśa kathayiṣyāmi yanmayā |
prārthyate durvinītena hṛdayenātidurlabham

किं वा सर्वजगत्स्त्रष्टः प्रसन्ने त्वयि दुर्लभम् ।
त्वत्प्रसादफलं भुङ्क्ते त्रैलोक्यं मघ वानपि

kiṃ vā sarvajagatstraṣṭaḥ prasanne tvayi durlabham |
tvatprasādaphalaṃ bhuṅkte trailokyaṃ magha vānapi

नैतद्राजासनं योग्यमजातस्य ममोदरात् ।
इति गर्वदवोचन्मां सपत्नीमातुरुच्चकैः

naitadrājāsanaṃ yogyamajātasya mamodarāt |
iti garvadavocanmāṃ sapatnīmāturuccakaiḥ

आधारभूतं जगतः सर्वेषामुत्तमोत्तमम् ।
प्रार्थयामि प्रभो स्थानं त्वत्प्रसादादतोव्ययम्

ādhārabhūtaṃ jagataḥ sarveṣāmuttamottamam |
prārthayāmi prabho sthānaṃ tvatprasādādatovyayam

यत्त्वया प्रार्थ्यते स्थानमेतत्प्राप्स्यति वै भवान् ।
त्वयाहं तोषितः पूर्वमन्यजन्मनि वालक

yattvayā prārthyate sthānametatprāpsyati vai bhavān |
tvayāhaṃ toṣitaḥ pūrvamanyajanmani vālaka

त्वमासीर्ब्रह्मणः पूर्वं मय्येकाग्रमतिः सदा ।
मातापित्रोश्च शुश्रषुर्निजधर्मानुपालकः

tvamāsīrbrahmaṇaḥ pūrvaṃ mayyekāgramatiḥ sadā |
mātāpitrośca śuśraṣurnijadharmānupālakaḥ

कालेन गच्छता मित्रं राजपुत्रस्तवाभवत् ।
योवनेखिलभोगाढ्यो दर्शनीयोज्ज्वलाकृतिः

kālena gacchatā mitraṃ rājaputrastavābhavat |
yovanekhilabhogāḍhyo darśanīyojjvalākṛtiḥ

तत्सङ्गात्तस्य तामृद्धिमवलोक्यादिदुर्लभाम् ।
भवेयं राजपुत्रोहमिति वाञ्छा त्वया कृता

tatsaṅgāttasya tāmṛddhimavalokyādidurlabhām |
bhaveyaṃ rājaputrohamiti vāñchā tvayā kṛtā

ततो यथाभिलषिता प्राप्ता ते राजपुत्रता ।
उत्तानपादस्य गृहे जातोसि ध्रुव दुर्लभे

tato yathābhilaṣitā prāptā te rājaputratā |
uttānapādasya gṛhe jātosi dhruva durlabhe

अन्येषां दुर्लभं स्थानं कुले स्वायम्भुवस्य यत्

anyeṣāṃ durlabhaṃ sthānaṃ kule svāyambhuvasya yat

तस्यैतदपरं बाल येनाहं परितोषितः ।
मामाराध्य नरो मुक्तिमवाप्नोत्यविलम्बिताम्

tasyaitadaparaṃ bāla yenāhaṃ paritoṣitaḥ |
māmārādhya naro muktimavāpnotyavilambitām

मय्यर्पितमना बाल किमु स्वर्गादिकं पदम्

mayyarpitamanā bāla kimu svargādikaṃ padam

त्रैलोक्यादधिके स्थाने सर्वताराग्रहाश्रयः ।
भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादाद्भावन्ध्रुव

trailokyādadhike sthāne sarvatārāgrahāśrayaḥ |
bhaviṣyati na saṃdeho matprasādādbhāvandhruva

सूर्यात्सोमात्तथा भौमात्सोमपुत्राद्बृहस्पतेः ।
सितार्कतनयादीनां सर्वर्क्षाणां तथा ध्रुवः

sūryātsomāttathā bhaumātsomaputrādbṛhaspateḥ |
sitārkatanayādīnāṃ sarvarkṣāṇāṃ tathā dhruvaḥ

सप्तर्षिणामशेषाणां ये च वैमानिकाः सुराः ।
सर्वेषामुपरि स्थानं तव दत्तं मया ध्रुव

saptarṣiṇāmaśeṣāṇāṃ ye ca vaimānikāḥ surāḥ |
sarveṣāmupari sthānaṃ tava dattaṃ mayā dhruva

केचिच्चतुर्युगं यावत्केचिन्मन्वन्तरं सुराः ।
तिष्ठन्ति भवतो दत्ता मया वै कल्पसंस्थितिः

keciccaturyugaṃ yāvatkecinmanvantaraṃ surāḥ |
tiṣṭhanti bhavato dattā mayā vai kalpasaṃsthitiḥ

सुनीतिरपि ते माता त्वदासन्नातिनिर्मला ।
विमाने तारका भूत्वा तावत्कालं निवत्स्यति

sunītirapi te mātā tvadāsannātinirmalā |
vimāne tārakā bhūtvā tāvatkālaṃ nivatsyati

ये च त्वां मानवाः प्रातः सायं च सुसमाहि ताः ।
कीर्तयिष्यन्ति तेषां च महत्पुण्यं भविष्यति

ye ca tvāṃ mānavāḥ prātaḥ sāyaṃ ca susamāhi tāḥ |
kīrtayiṣyanti teṣāṃ ca mahatpuṇyaṃ bhaviṣyati

एवं पूर्वं जगन्नाथाद्देवदेवाज्जनार्दनात् ।
वरं प्राप्य ध्रुवः स्थान मध्यास्ते स महामते

evaṃ pūrvaṃ jagannāthāddevadevājjanārdanāt |
varaṃ prāpya dhruvaḥ sthāna madhyāste sa mahāmate

स्वयं शुश्रूषणाद्धर्म्यान्मातापित्रोश्च वै तथा ।
द्धादशाक्षरमाहत्म्यात्तपसश्च प्रभावतः

svayaṃ śuśrūṣaṇāddharmyānmātāpitrośca vai tathā |
ddhādaśākṣaramāhatmyāttapasaśca prabhāvataḥ

तस्याभिमानमृद्धिं च महिमानं निरिक्ष्य हि ।
देवासुराणामाचार्यः श्लोकमत्रोशना जगौ

tasyābhimānamṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirikṣya hi |
devāsurāṇāmācāryaḥ ślokamatrośanā jagau

अहोस्य तपसो वीर्यमहोस्य तपसः फलम् ।
यदेनं पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

ahosya tapaso vīryamahosya tapasaḥ phalam |
yadenaṃ purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

ध्रुवस्य जननी चेयं सुनीतिर्नाम सूनृता ।
अस्याश्च महिमानं कः शक्तो वर्णयितुं भुवि

dhruvasya jananī ceyaṃ sunītirnāma sūnṛtā |
asyāśca mahimānaṃ kaḥ śakto varṇayituṃ bhuvi

त्रैलोक्यश्रयतां प्राप्तं परं स्थानं स्तिरायति ।
स्थानं प्राप्ता परं धृत्वा या कुक्षिविवरे ध्रुवम्

trailokyaśrayatāṃ prāptaṃ paraṃ sthānaṃ stirāyati |
sthānaṃ prāptā paraṃ dhṛtvā yā kukṣivivare dhruvam

यश्चैतत्कीर्तयेन्नित्यं ध्रुवस्यारोहणं दिवि ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

yaścaitatkīrtayennityaṃ dhruvasyārohaṇaṃ divi |
sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

स्थानभ्रंशं न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि ।
सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालं स जीवति

sthānabhraṃśaṃ na cāpnoti divi vā yadi vā bhuvi |
sarvakalyāṇasaṃyukto dīrghakālaṃ sa jīvati