Chapter 7: Shakti, grace and the five limbs of Shiva-dharma

शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा ।
एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा

śaktissvābhavikī tasya vidyā viśvavilakṣaṇā |
ekānekasya rūpeṇa bhāti bhānoriva prabhā

अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः ।
मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा

anaṃtāḥ śaktayo yasyā icchājñānakriyādayaḥ |
māyādyāścābhavanvahnorvisphuliṃgā yathā tathā

सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः ।
अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा

sadāśiveśvarādyā hi vidyā 'vidyeśvarādayaḥ |
abhavanpuruṣāścāsyāḥ prakṛtiśca parātparā

महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः ।
यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः

mahadādiviśeṣāṃtāstvajādyāścāpi mūrtayaḥ |
yaccānyadasti tatsarvaṃ tasyāḥ kāryaṃ na saṃśayaḥ

सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी ।
शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः

sā śaktissarvagā sūkṣmā prabodhānaṃdarūpiṇī |
śaktimānucyate devaśśivaśśītāṃśubhūṣaṇaḥ

वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः ।
धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः

vedyaśśivaśśivā vidyā prajñā caiva śrutiḥ smṛtiḥ |
dhṛtireṣā sthitirniṣṭhā jñānecchākarmaśaktayaḥ

आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे ।
शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः

ājñā caiva paraṃ brahma dve vidye ca parāpare |
śuddhavidyā śuddhakalā sarvaṃ śaktikṛtaṃ yataḥ

माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा ।
असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्

māyā ca prakṛtirjīvo vikāro vikṛtistathā |
asacca sacca yatkiṃcittayā sarvamidaṃ tatam

सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् ।
मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया

sā devī māyayā sarvaṃ brahmāṃḍaṃ sacarācaram |
mohayatyaprayatnena mocayatyapi līlayā

अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया ।
विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते

anayā saha sarveśaḥ saptaviṃśaprakārayā |
viśvaṃ vyāpya sthitastasmānmuktiratra pravartate

मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः ।
संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्

mumukṣavaḥ purā kecinmunayo brahmavādinaḥ |
saṃśayāviṣṭamanaso vismṛśaṃti yathātatham

किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् ।
कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्

kiṃ kāraṇaṃ kuto jātā jīvāmaḥ kena vā vayam |
kutrāsmākaṃ saṃpratiṣṭhā kena vādhiṣṭhitā vayam

केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् ।
अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता

kena vartāmahe śaśvatsukheṣvanyeṣu cāniśam |
avilaṃghyā ca viśvasya vyavasthā kena vā kṛtā

कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते ।
भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा

kālasya bhāvo niyatiryadṛcchā nātra yujyate |
bhūtāni yoniḥ puruṣo yogī caiṣāṃ paro 'tha vā

अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः ।
सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते

acetanatvātkālādeścetanatvepi cātmanaḥ |
sukhaduḥkhāni bhūtatvādanīśatvādvicāryate

तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् ।
पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्

taddhyānayogānugatāṃ prapaśyañchaktimaiśvarīm |
pāśavicchedikāṃ sākṣānnigūḍhāṃ svaguṇairbhṛśam

तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् ।
शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा

tayā vicchinnapāśāste sarvakāraṇakāraṇam |
śaktimaṃtaṃ mahādevamapaśyandivyacakṣuṣā

यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च ।
अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति

yaḥ kāraṇānyaśeṣāṇi kālātmasahitāni ca |
aprameyo 'nayā śaktyā sakalaṃ yo 'dhitiṣṭhati

ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च ।
दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः

tataḥ prasādayogena yogena parameṇa ca |
dṛṣṭena bhaktiyogena divyaḥ gatimavāpnuyuḥ

तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् ।
तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः

tasmātsaha tathā śaktyā hṛdi paśyaṃti ye śivam |
teṣāṃ śāśvatikī śāṃtirnaitareṣāmiti śrutiḥ

न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् ।
तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः

na hi śaktimataśśaktyā viprayogo 'sti jātucit |
tasmācchakteḥ śaktimatastādātmyānnirvṛtirdvayoḥ

क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः ।
प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता

kramo vivakṣito nūnaṃ vimuktau jñānakarmaṇoḥ |
prasāde sati sā mūrtiryasmātkaratale sthitā

देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा ।
कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः

devo vā dānavo vāpi paśurvā vihago 'pi vā |
kīro vātha kṛmirvāpi mucyate tatprasādataḥ

गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणो.पि वा ।
वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी

garbhastho jāyamāno vā bālo vā taruṇo.pi vā |
vṛddho vā mriyamāṇo vā svargastho vātha nārakī

पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा ।
प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः

patito vāpi dharmātmā paṃḍito mūḍha eva vā |
prasāde tatkṣaṇādeva mucyate nātra saṃśayaḥ

अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः ।
प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्

ayogyānāṃ ca kāruṇyādbhaktānāṃ parameśvaraḥ |
prasīdati na saṃdeho vigṛhya vividhānmalān

प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः ।
अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति

prasadādeva sā bhaktiḥ prasādo bhaktisaṃbhavaḥ |
avasthābhedamutprekṣya vidvāṃstatra na muhyati

प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी ।
नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना

prasādapūrvikā yeyaṃ bhuktimuktividhāyinī |
naiva sā śakyate prāptuṃ narairekena janmanā

अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् ।
विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः

anekajanmasiddhānāṃ śrautasmārtānuvartinām |
viraktānāṃ prabuddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ

प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते ।
अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा

prasanne sati deveśa paśau tasminpravartate |
asti nātho mametyalpā bhaktirbuddhipurassarā

तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः ।
तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्

tapasā vividhaiśśaivairdharmaissaṃyujyate naraḥ |
tatra yoge tadabhyāsastato bhaktiḥ parā bhavet

परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः ।
प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः

parayā ca tayā bhaktyā prasādo labhyate paraḥ |
prasādātsarvapāśebhyo muktirmuktasya nirvṛtiḥ

अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् ।
नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः

alpabhāvo 'pi yo martyasso 'pi janmatrayātparam |
nayoniyaṃtrapīḍāyai bhavennaivātra saṃśayaḥ

सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते ।
सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः

sāṃgā 'naṃgā ca yā sevā sā bhaktiriti kathyate |
sā punarbhidyate tredhā manovākkāyasādhanaiḥ

शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता ।
जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी

śivarūpādiciṃtā yā sā sevā mānasī smṛtā |
japādirvācikī sevā karmapūjādi kāyikī

सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते ।
स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना

seyaṃ trisādhanā sevā śivadharmaśca kathyate |
sa tu pañcavidhaḥ proktaḥ śivena paramātmanā

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः ।
कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्

tapaḥ karma japo dhyānaṃ jñānaṃ ceti samāsataḥ |
karmaliṅgārcanādyaṃ ca tapaścāndrāyaṇādikam

जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु ।
शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते

japastridhā śivābhyāsaścintā dhyānaṃ śivasya tu |
śivāgamoktaṃ yajjñānaṃ tadatra jñānamucyate

श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः ।
शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्

śrīkaṃṭhena śivenoktaṃ śivāyai ca śivāgamaḥ |
śivāśritānāṃ kāruṇyācchreyasāmekasādhanam

तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे ।
त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः

tasmādvivardhayedbhaktiṃ śive paramakāraṇe |
tyajecca viṣayāsaṃgaṃ śreyo 'rthī matimānnaraḥ