Chapter 41: Nandi frees the sages; the Purana ends

तत्र स्कंदसरो नाम सरस्सागरसन्निभम् ।
अमृतस्वादुशिशिरस्वच्छा गाधलघूदकम्

tatra skaṃdasaro nāma sarassāgarasannibham |
amṛtasvāduśiśirasvacchā gādhalaghūdakam

समंततः संघटितं स्फटिको पलसंचयैः ।
सर्वर्तुकुसुमैः फुल्लैश्छादिताखिलदिङ्मुखम्

samaṃtataḥ saṃghaṭitaṃ sphaṭiko palasaṃcayaiḥ |
sarvartukusumaiḥ phullaiśchāditākhiladiṅmukham

शैवलैरुत्पलैः पद्मैः कुमुदैस्तारकोपमैः ।
तरंगैरभ्रसंकाशैराकाशमिव भूमिगम्

śaivalairutpalaiḥ padmaiḥ kumudaistārakopamaiḥ |
taraṃgairabhrasaṃkāśairākāśamiva bhūmigam

सुखावतरणारोहैः स्थलैर्नीलशिलामयैः ।
सोपानमार्गौ रुचिरैश्शोभमानाष्टदिङ्मुखम्

sukhāvataraṇārohaiḥ sthalairnīlaśilāmayaiḥ |
sopānamārgau ruciraiśśobhamānāṣṭadiṅmukham

तत्रावतीर्णैश्च यथा तत्रोत्तीर्णश्च भूयसा ।
स्नातैः सितोपवीतैश्च शुक्लाकौपीनवल्कलैः

tatrāvatīrṇaiśca yathā tatrottīrṇaśca bhūyasā |
snātaiḥ sitopavītaiśca śuklākaupīnavalkalaiḥ

जटाशिखायनैर्मुंडैस्त्रिपुंड्रकृतमंडनैः ।
विरागविवशस्मेरमुखैर्मुनिकुमारकैः

jaṭāśikhāyanairmuṃḍaistripuṃḍrakṛtamaṃḍanaiḥ |
virāgavivaśasmeramukhairmunikumārakaiḥ

घटैः कमलिनीपत्रपुटैश्च कलशैः शिवैः ।
कमण्डलुभिरन्यैश्च तादृशैः करकादिभिः

ghaṭaiḥ kamalinīpatrapuṭaiśca kalaśaiḥ śivaiḥ |
kamaṇḍalubhiranyaiśca tādṛśaiḥ karakādibhiḥ

आत्मार्थं च परार्थं च देवतार्थं विशेषतः ।
आनीयमानसलिलमात्तपुष्पं च नित्यशः

ātmārthaṃ ca parārthaṃ ca devatārthaṃ viśeṣataḥ |
ānīyamānasalilamāttapuṣpaṃ ca nityaśaḥ

अंतर्जलशिलारूढैर्नीचानां स्पर्शशंकया ।
आचारवद्भिर्मुनिभिः कृतभस्मांगधूसरैः

aṃtarjalaśilārūḍhairnīcānāṃ sparśaśaṃkayā |
ācāravadbhirmunibhiḥ kṛtabhasmāṃgadhūsaraiḥ

इतस्ततो ऽप्सु मज्जद्भिरिष्टशिष्टैः शिलागतैः ।
तिलैश्च साक्षतैः पुष्पैस्त्यक्तदर्भपवित्रकैः

itastato 'psu majjadbhiriṣṭaśiṣṭaiḥ śilāgataiḥ |
tilaiśca sākṣataiḥ puṣpaistyaktadarbhapavitrakaiḥ

देवाद्यमृषिमध्यं च निर्वर्त्य पितृतर्पणम् ।
निवेदयेदभिज्ञेभ्यो नित्यस्नानगतान् द्विजान्

devādyamṛṣimadhyaṃ ca nirvartya pitṛtarpaṇam |
nivedayedabhijñebhyo nityasnānagatān dvijān

स्थानेस्थाने कृतानेकबलिपुष्पसमीरणैः ।
सौरार्घ्यपूर्वं कुर्वद्भिःस्थंडलेभ्यर्चनादिकम्

sthānesthāne kṛtānekabalipuṣpasamīraṇaiḥ |
saurārghyapūrvaṃ kurvadbhiḥsthaṃḍalebhyarcanādikam

क्वचिन्निमज्जदुन्मज्जत्प्रस्रस्तगजयूथपम् ।
क्वचिच्च तृषयायातमृगीमृगतुरंगमम्

kvacinnimajjadunmajjatprasrastagajayūthapam |
kvacicca tṛṣayāyātamṛgīmṛgaturaṃgamam

क्वचित्पीतजनोत्तीर्णमयूरवरवारणम् ।
क्वचित्कृततटाघातवृषप्रतिवृषोज्ज्वलम्

kvacitpītajanottīrṇamayūravaravāraṇam |
kvacitkṛtataṭāghātavṛṣaprativṛṣojjvalam

क्वचित्कारंडवरवैः क्वचित्सारसकूजितैः ।
क्वचिच्च कोकनिनदैः क्वचिद्भ्रमरगीतिभिः

kvacitkāraṃḍavaravaiḥ kvacitsārasakūjitaiḥ |
kvacicca kokaninadaiḥ kvacidbhramaragītibhiḥ

स्नानपानादिकरणैः स्वसंपद्द्रुमजीविभिः ।
प्रणयात्प्राणिभिस्तैस्तैर्भाषमाणमिवासकृत्

snānapānādikaraṇaiḥ svasaṃpaddrumajīvibhiḥ |
praṇayātprāṇibhistaistairbhāṣamāṇamivāsakṛt

कूलशाखिशिखालीनकोकिलाकुलकूजितैः ।
आतपोपहतान्सर्वान्नामंत्रयदिवानिशम्

kūlaśākhiśikhālīnakokilākulakūjitaiḥ |
ātapopahatānsarvānnāmaṃtrayadivāniśam

उत्तरे तस्य सरसस्तीरे कल्पतरोरधः ।
वेद्यां वज्रशिलामय्यां मृदुले मृगचर्मणि

uttare tasya sarasastīre kalpataroradhaḥ |
vedyāṃ vajraśilāmayyāṃ mṛdule mṛgacarmaṇi

सनत्कुमारमासीनं शश्वद्बालवपुर्धरम् ।
तत्कालमात्रोपरतं समाधेरचलात्मनः

sanatkumāramāsīnaṃ śaśvadbālavapurdharam |
tatkālamātroparataṃ samādheracalātmanaḥ

उपास्यमानं मुनिभिर्योगींद्रैरपि पूजितम् ।
ददृशुर्नैमिषेयास्ते प्रणताश्चोपतस्थिरे

upāsyamānaṃ munibhiryogīṃdrairapi pūjitam |
dadṛśurnaimiṣeyāste praṇatāścopatasthire

यावत्पृष्टवते तस्मै प्रोचुः स्वागतकारणम् ।
तुमुलः शुश्रुवे तावद्दिवि दुंदुभिनिस्वनः

yāvatpṛṣṭavate tasmai procuḥ svāgatakāraṇam |
tumulaḥ śuśruve tāvaddivi duṃdubhinisvanaḥ

ददृशे तत्क्षणे तस्मिन्विमानं भानुसन्निभम् ।
गणेश्वरैरसंख्येयैः संवृतं च समंततः

dadṛśe tatkṣaṇe tasminvimānaṃ bhānusannibham |
gaṇeśvarairasaṃkhyeyaiḥ saṃvṛtaṃ ca samaṃtataḥ

अप्सरोगणसंकीर्णं रुद्रकन्याभिरावृतम् ।
मृदंगमुरजोद्घुष्टं वेणुवीणारवान्वितम्

apsarogaṇasaṃkīrṇaṃ rudrakanyābhirāvṛtam |
mṛdaṃgamurajodghuṣṭaṃ veṇuvīṇāravānvitam

चित्ररत्नवितानाढ्यं मुक्तादामविराजितम् ।
मुनिभिस्सिद्धगंधर्वैर्यक्षचारणकिन्नरैः

citraratnavitānāḍhyaṃ muktādāmavirājitam |
munibhissiddhagaṃdharvairyakṣacāraṇakinnaraiḥ

नृत्यद्भिश्चैव गायद्भिर्वादयद्भिश्च संवृतम् ।
वीरगोवृषचिह्नेन विद्रमद्रुमयष्टिना

nṛtyadbhiścaiva gāyadbhirvādayadbhiśca saṃvṛtam |
vīragovṛṣacihnena vidramadrumayaṣṭinā

कृतगोपुरसत्कारं केतुना मान्यहेतुना ।
तस्य मध्ये विमानस्य चामरद्वितयांतरे

kṛtagopurasatkāraṃ ketunā mānyahetunā |
tasya madhye vimānasya cāmaradvitayāṃtare

छत्त्रस्य मणिदंडस्य चंद्रस्येव शुचेरधः ।
दिव्यसिंहासनारूढं देव्या सुयशया सह

chattrasya maṇidaṃḍasya caṃdrasyeva śuceradhaḥ |
divyasiṃhāsanārūḍhaṃ devyā suyaśayā saha

श्रिया च वपुषा चैव त्रिभिश्चापि विलोचनैः ।
प्राकारैरभिकृत्यानां प्रत्यभिज्ञापकं प्रभोः

śriyā ca vapuṣā caiva tribhiścāpi vilocanaiḥ |
prākārairabhikṛtyānāṃ pratyabhijñāpakaṃ prabhoḥ

अविलंघ्य जगत्कर्तुराज्ञापनमिवागतम् ।
सर्वानुग्रहणं शंभोः साक्षादिव पुरःस्थितम्

avilaṃghya jagatkarturājñāpanamivāgatam |
sarvānugrahaṇaṃ śaṃbhoḥ sākṣādiva puraḥsthitam

शिलादतनयं साक्षाच्छ्रीमच्छूलवरायुधम् ।
विश्वेश्वरगणाध्यक्षं विश्वेश्वरमिवापरम्

śilādatanayaṃ sākṣācchrīmacchūlavarāyudham |
viśveśvaragaṇādhyakṣaṃ viśveśvaramivāparam

विश्वस्यापि विधात्ःणां निग्रहानुग्रहक्षमम् ।
चतुर्बाहुमुदारांगं चन्द्ररेखाविभूषितम्

viśvasyāpi vidhātḥṇāṃ nigrahānugrahakṣamam |
caturbāhumudārāṃgaṃ candrarekhāvibhūṣitam

कंठे नागेन मौलौ च शशांकेनाप्यलंकृतम् ।
सविग्रहमिवैश्वर्यं सामर्थ्यमिव सक्रियम्

kaṃṭhe nāgena maulau ca śaśāṃkenāpyalaṃkṛtam |
savigrahamivaiśvaryaṃ sāmarthyamiva sakriyam

समाप्तमिव निर्वाणं सर्वज्ञमिव संगतम् ।
दृष्ट्वा प्रहृष्टवदनो ब्रह्मपुत्रः सहर्षिभिः

samāptamiva nirvāṇaṃ sarvajñamiva saṃgatam |
dṛṣṭvā prahṛṣṭavadano brahmaputraḥ saharṣibhiḥ

तस्थौ प्राञ्जलिरुत्थाय तस्यात्मानमिवार्पयन् ।
अथ तत्रांतरे तस्मिन्विमाने चावनिं गते

tasthau prāñjalirutthāya tasyātmānamivārpayan |
atha tatrāṃtare tasminvimāne cāvaniṃ gate

प्रणम्य दण्डवद्देवं स्तुत्वा व्यज्ञापयन्मुनीम् ।
षट्कुलीया इमे दीर्घं नैमिषे सत्रमास्थिताः ।
आगता ब्रह्मणादिष्टाः पूर्वमेवाभिकांक्षया

praṇamya daṇḍavaddevaṃ stutvā vyajñāpayanmunīm |
ṣaṭkulīyā ime dīrghaṃ naimiṣe satramāsthitāḥ |
āgatā brahmaṇādiṣṭāḥ pūrvamevābhikāṃkṣayā

श्रुत्वा वाक्यं ब्रह्मपुत्रस्य नंदीछित्त्वा पाशान्दृष्टिपातेन सद्यः ।
शैवं धर्मं चैश्वरं ज्ञानयोगं दत्त्वा भूयो देवपार्श्वं जगाम

śrutvā vākyaṃ brahmaputrasya naṃdīchittvā pāśāndṛṣṭipātena sadyaḥ |
śaivaṃ dharmaṃ caiśvaraṃ jñānayogaṃ dattvā bhūyo devapārśvaṃ jagāma

सनत्कुमारेण च तत्समस्तं व्यासाय साक्षाद्गुरवे ममोक्तम् ।
व्यासेन चोक्तं महितेन मह्यं मया च तद्वः कथितं समासात्

sanatkumāreṇa ca tatsamastaṃ vyāsāya sākṣādgurave mamoktam |
vyāsena coktaṃ mahitena mahyaṃ mayā ca tadvaḥ kathitaṃ samāsāt

नावेदविद्भ्यः कथनीयमेतत्पुराणरत्नं पुरशासनस्य ।
नाभक्तशिष्याय च नास्तिकेभ्यो दत्तं हि मोहान्निरयं ददाति

nāvedavidbhyaḥ kathanīyametatpurāṇaratnaṃ puraśāsanasya |
nābhaktaśiṣyāya ca nāstikebhyo dattaṃ hi mohānnirayaṃ dadāti

मार्गेण सेवानुगतेन यैस्तद्दत्तं गृहीतं पठितं श्रुतं वा ।
तेभ्यः सुखं धर्ममुखं त्रिवर्गं निर्वाणमंते नियतं ददाति

mārgeṇa sevānugatena yaistaddattaṃ gṛhītaṃ paṭhitaṃ śrutaṃ vā |
tebhyaḥ sukhaṃ dharmamukhaṃ trivargaṃ nirvāṇamaṃte niyataṃ dadāti

परस्परस्योपकृतं भवद्भिर्मया च पौराणिकमार्गयोगात् ।
अतो गमिष्ये ऽहमवाप्तकामः समस्तमेवास्तु शिवं सदा नः

parasparasyopakṛtaṃ bhavadbhirmayā ca paurāṇikamārgayogāt |
ato gamiṣye 'hamavāptakāmaḥ samastamevāstu śivaṃ sadā naḥ

सूते कृताशिषि गते मुनयः सुवृत्ता यागे च पर्यवसिते महति प्रयोगे ।
काले कलौ च विषयैः कलुषायमाणे वाराणसीपरिसरे वसतिं विनेतुः

sūte kṛtāśiṣi gate munayaḥ suvṛttā yāge ca paryavasite mahati prayoge |
kāle kalau ca viṣayaiḥ kaluṣāyamāṇe vārāṇasīparisare vasatiṃ vinetuḥ

अथ च ते पशुपाशमुमुक्षयाखिलतया कृतपाशुपतव्रताः ।
अधिकृताखिलबोधसमाधयः परमनिर्वृतिमापुरनिंदिताः

atha ca te paśupāśamumukṣayākhilatayā kṛtapāśupatavratāḥ |
adhikṛtākhilabodhasamādhayaḥ paramanirvṛtimāpuraniṃditāḥ

एतच्छिवपुराणं हि समाप्तं हितमादरात् ।
पठितव्यं प्रयत्नेन श्रोतव्यं च तथैव हि

etacchivapurāṇaṃ hi samāptaṃ hitamādarāt |
paṭhitavyaṃ prayatnena śrotavyaṃ ca tathaiva hi

नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च ।
अभक्ताय महेशस्य तथा धर्मध्वजाय च

nāstikāya na vaktavyamaśraddhāya śaṭhāya ca |
abhaktāya maheśasya tathā dharmadhvajāya ca

एतच्छ्रुत्या ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् ।
अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तो भक्तिसमृद्धिभाक्

etacchrutyā hyekavāraṃ bhavetpāpaṃ hi bhasmasāt |
abhakto bhaktimāpnoti bhakto bhaktisamṛddhibhāk

पुनः श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुतेः पुनः ।
तस्मात्पुनःपुनश्चैव श्रोतव्यं हि मुमुक्षुभिः

punaḥ śrute ca sadbhaktirmuktissyācca śruteḥ punaḥ |
tasmātpunaḥpunaścaiva śrotavyaṃ hi mumukṣubhiḥ

पञ्चावृत्तिः प्रकर्तव्या पुराणस्यास्य सद्धिया ।
परं फलं समुद्दिश्य तत्प्राप्नोति न संशयः

pañcāvṛttiḥ prakartavyā purāṇasyāsya saddhiyā |
paraṃ phalaṃ samuddiśya tatprāpnoti na saṃśayaḥ

पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः ।
सप्तकृत्वस्तदावृत्त्यालभन्त शिवदर्शनम्

purātanāśca rājāno viprā vaiśyāśca sattamāḥ |
saptakṛtvastadāvṛttyālabhanta śivadarśanam

श्रोष्यत्यथापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः ।
इह भुक्त्वाखिलान्भोगानंते मुक्तिं लभेच्च सः

śroṣyatyathāpi yaścedaṃ mānavo bhaktitatparaḥ |
iha bhuktvākhilānbhogānaṃte muktiṃ labhecca saḥ

एतच्छिवपुराणं हि शिवस्यातिप्रियं परम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं ब्रह्मसंमितं भक्तिवर्धनम्

etacchivapurāṇaṃ hi śivasyātipriyaṃ param |
bhuktimuktipradaṃ brahmasaṃmitaṃ bhaktivardhanam

एतच्छिवपुराणस्य वक्तुः श्रोतुश्च सर्वदा ।
सगणस्ससुतस्सांबश्शं करोतु स शंकरः

etacchivapurāṇasya vaktuḥ śrotuśca sarvadā |
sagaṇassasutassāṃbaśśaṃ karotu sa śaṃkaraḥ