Chapter 15: The three kinds of diksha and the guru

भगवान्मंत्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो ।
तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा

bhagavānmaṃtramāhātmyaṃ bhavatā kathitaṃ prabho |
tatprayogavidhānaṃ ca sākṣācchrutisamaṃ yathā

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् ।
मंत्रसंग्रहणे किंचित्सूचितन्न तु विस्मृतम्

idānīṃ śrotumicchāmi śivasaṃskāramuttamam |
maṃtrasaṃgrahaṇe kiṃcitsūcitanna tu vismṛtam

हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् ।
संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्

hanta te kathayiṣyāmi sarvapāpaviśodhanam |
saṃskāraṃ paramaṃ puṇyaṃ śivena patibhāṣitam

सम्यक्कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः ।
संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्

samyakkṛtādhikāraḥ syātpūjādiṣu naro yataḥ |
saṃskāraḥ kathyate tena ṣaḍadhvapariśodhanam

दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबंधनम् ।
तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते

dīyate yena vijñānaṃ kṣīyate pāśabaṃdhanam |
tasmātsaṃskāra evāyaṃ dīkṣetyapi ca kathyate

शांभवी चैव शाक्ती च मांत्री चैव शिवागमे ।
दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना

śāṃbhavī caiva śāktī ca māṃtrī caiva śivāgame |
dīkṣopadiśyate tredhā śivena paramātmanā

गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्संभाषणादपि ।
सद्यस्संज्ञा भवेज्जंतोः पाशोपक्षयकारिणी

gurorālokamātreṇa sparśātsaṃbhāṣaṇādapi |
sadyassaṃjñā bhavejjaṃtoḥ pāśopakṣayakāriṇī

सा दीक्षा शांभवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा ।
तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशो पक्षयभेदतः

sā dīkṣā śāṃbhavī proktā sā punarbhidyate dvidhā |
tīvrā tīvratarā ceti pāśo pakṣayabhedataḥ

यया स्यान्निर्वृतिः सद्यस्सैव तीव्रतरा मता ।
तीव्रा तु जीवतोत्यंतं पुंसः पापविशोधिका

yayā syānnirvṛtiḥ sadyassaiva tīvratarā matā |
tīvrā tu jīvatotyaṃtaṃ puṃsaḥ pāpaviśodhikā

शक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु ।
गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा

śaktī jñānavatī dīkṣā śiṣyadehaṃ praviśya tu |
guruṇā yogamārgeṇa kriyate jñānacakṣuṣā

मांत्री क्रियावती दीक्षा कुंडमंडलपूर्विका ।
मंदमंदतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः

māṃtrī kriyāvatī dīkṣā kuṃḍamaṃḍalapūrvikā |
maṃdamaṃdataroddeśātkartavyā guruṇā bahiḥ

शक्तिपातानुसारेण शिष्यो ऽनुग्रहमर्हति ।
शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः

śaktipātānusāreṇa śiṣyo 'nugrahamarhati |
śaivadharmānusārasya tanmūlatvātsamāsataḥ

यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते ।
न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः

yatra śaktirna patitā tatra śuddhirna jāyate |
na vidyā na śivācāro na muktirna ca siddhayaḥ

तस्माल्लिंगानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः ।
ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुश्शिष्यं विशोधयेत्

tasmālliṃgāni saṃvīkṣya śaktipātasya bhūyasaḥ |
jñānena kriyayā vātha guruśśiṣyaṃ viśodhayet

यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्स विनश्यति दुर्मतिः ।
तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्

yo 'nyathā kurute mohātsa vinaśyati durmatiḥ |
tasmātsarvaprakāreṇa guruḥ śiṣyaṃ parīkṣayet

लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानंदसंभवः ।
सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानंदरूपिणी

lakṣaṇaṃ śaktipātasya prabodhānaṃdasaṃbhavaḥ |
sā yasmātparamā śaktiḥ prabodhānaṃdarūpiṇī

आनंदबोधयोर्लिंगमंतःकरणविक्रियाः ।
यथा स्यात्कंपरोमांचस्वरनेत्रांगविक्रियाः

ānaṃdabodhayorliṃgamaṃtaḥkaraṇavikriyāḥ |
yathā syātkaṃparomāṃcasvaranetrāṃgavikriyāḥ

शिष्योपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् ।
तत्संपर्कैः शिवार्चादौ संगतैर्वाथ तद्गतैः

śiṣyopi lakṣaṇairebhiḥ kuryādguruparīkṣaṇam |
tatsaṃparkaiḥ śivārcādau saṃgatairvātha tadgataiḥ

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्

śiṣyastu śikṣaṇīyatvādgurorgauravakāraṇāt |
tasmātsarvaprayatnena gurorgauravamācaret

यो गुरुस्स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः ।
गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः

yo gurussa śivaḥ prokto yaḥ śivaḥ sa guruḥ smṛtaḥ |
gururvā śiva evātha vidyākāreṇa saṃsthitaḥ

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः ।
शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्

yathā śivastathā vidyā yathā vidyā tathā guruḥ |
śivavidyā gurūṇāṃ ca pūjayā sadṛśaṃ phalam

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमंत्रमयो गुरुः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्

sarvadevātmakaścāsau sarvamaṃtramayo guruḥ |
tasmātsarvaprayatnena yasyājñāṃ śirasā vahet

श्रेयो ऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लंघयेत् ।
गुर्वाज्ञापालको यस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते

śreyo 'rthī yadi gurvājñāṃ manasāpi na laṃghayet |
gurvājñāpālako yasmājjñānasaṃpattimaśnute

गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुंजन्नान्यत्कर्म समाचरेत् ।
समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः

gacchaṃstiṣṭhansvapanbhuṃjannānyatkarma samācaret |
samakṣaṃ yadi kurvīta sarvaṃ cānujñayā guroḥ

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् ।
गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्

gurorgṛhe samakṣaṃ vā na yatheṣṭāsano bhavet |
gururdevo yataḥ sākṣāttadgṛhaṃ devamandiram

पापिनां च यथा संगात्तत्पापात्पतितो भवेत् ।
यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति कांचनम्

pāpināṃ ca yathā saṃgāttatpāpātpatito bhavet |
yatheha vahnisaṃparkānmalaṃ tyajati kāṃcanam

तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः ।
यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते

tathaiva gurusaṃparkātpāpaṃ tyajati mānavaḥ |
yathā vahnisamīpastho ghṛtakumbho vilīyate

तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः ।
यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

tathā pāpaṃ vilīyeta hyācāryasya samīpataḥ |
yathā prajvalito vahniḥ śuṣkamārdraṃ ca nirdahet

तथायमपि संतुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत् ।
मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

tathāyamapi saṃtuṣṭo guruḥ pāpaṃ kṣaṇāddahet |
manasā karmaṇā vācā guroḥ krodhaṃ na kārayet

तस्य क्रोधेन दह्यंते ह्यायुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः ।
तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः

tasya krodhena dahyaṃte hyāyuḥśrījñānasatkriyāḥ |
tatkrodhakāriṇo ye syusteṣāṃ yajñāśca niṣphalāḥ

यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा ।
गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः

yamaśca niyamāścaiva nātra kāryā vicāraṇā |
gurorviruddhaṃ yadvākyaṃ na vadejjātucinnaraḥ

वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् ।
मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः

vadedyadi mahāmohādrauravaṃ narakaṃ vrajet |
manasā karmaṇā vācā gurumuddiśya yatnataḥ

श्रेयोर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् ।
गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा

śreyorthī cennaro dhīmānna mithyācāramācaret |
gurorhitaṃ priyaṃ kuryādādiṣṭo vā na vā sadā

असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् ।
इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः

asamakṣaṃ samakṣaṃ vā tasya kāryaṃ samācaret |
itthamācāravānbhakto nityamudyuktamānasaḥ

गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततो ऽर्हति ।
गुरुश्चेद्गुणवान्प्राज्ञः परमानंदभासकः

gurupriyakaraḥ śiṣyaḥ śaivadharmāṃstato 'rhati |
guruścedguṇavānprājñaḥ paramānaṃdabhāsakaḥ

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः ।
संवित्संजननं तत्त्वं परमानंदसंभवम्

tattvavicchivasaṃsakto muktido na tu cāparaḥ |
saṃvitsaṃjananaṃ tattvaṃ paramānaṃdasaṃbhavam

तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानंददर्शकः ।
न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः

tattattvaṃ viditaṃ yena sa evānaṃdadarśakaḥ |
na punarnāmamātreṇa saṃvidārahitastu yaḥ

अन्योन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् ।
एतस्या नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका

anyonyaṃ tārayennaukā kiṃ śilā tārayecchilām |
etasyā nāmamātreṇa muktirvai nāmamātrikā

यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि ।
तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः

yaiḥ punarviditaṃ tattvaṃ te muktā mocayantyapi |
tattvahīne kuto bodhaḥ kuto hyātmaparigrahaḥ

परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते ।
पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते

parigrahavinirmuktaḥ paśurityabhidhīyate |
paśubhiḥ preritaścāpi paśutvaṃ nātivartate

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते ।
सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्

tasmāttattvavideveha mukto mocaka iṣyate |
sarvalakṣaṇasaṃyuktaḥ sarvaśāstravidapyayam

सर्वोपायविधिज्ञो ऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः ।
यस्यानुभवपर्यंता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते

sarvopāyavidhijño 'pi tattvahīnastu niṣphalaḥ |
yasyānubhavaparyaṃtā buddhistattve pravartate

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दो ऽभिजायते ।
तस्माद्यस्यैव संपर्कात्प्रबोधानंदसंभवः

tasyāvalokanādyaiśca parānando 'bhijāyate |
tasmādyasyaiva saṃparkātprabodhānaṃdasaṃbhavaḥ

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः ।
स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः

guruṃ tameva vṛṇuyānnāparaṃ matimānnaraḥ |
sa śiṣyairvinayācāracaturairucito guruḥ

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः ।
ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्

yāvadvijñāyate tāvatsevanīyo mumukṣubhiḥ |
jñāte tasminsthirā bhaktiryāvattattvaṃ samāśrayet

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथंचन ।
यत्रानंदः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते

na tu tattvaṃ tyajejjātu nopekṣeta kathaṃcana |
yatrānaṃdaḥ prabodho vā nālpamapyupalabhyate

वत्सरादपि शिष्येण सो ऽन्यं गुरुमुपाश्रयेत् ।
गुरुमन्यं प्रपन्ने ऽपि नावमन्येत पौर्विकम् ।
गुरोर्भ्रात्ःंस्तथा पुत्रान्बोधकान्प्रेरकानपि

vatsarādapi śiṣyeṇa so 'nyaṃ gurumupāśrayet |
gurumanyaṃ prapanne 'pi nāvamanyeta paurvikam |
gurorbhrātḥṃstathā putrānbodhakānprerakānapi

तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम् ।
गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम्

tatrādāvupasaṃgamya brāhmaṇaṃ vedapāragam |
gurumārādhayetprājñaṃ śubhagaṃ priyadarśanam

सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रांतमानसम् ।
तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा

sarvābhayapradātāraṃ karuṇākrāṃtamānasam |
toṣayettaṃ prayatnena manasā karmaṇā girā

तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोसौ भवेद्यथा ।
तस्मिन्प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत्

tāvadārādhayecchiṣyaḥ prasannosau bhavedyathā |
tasminprasanne śiṣyasya sadyaḥ pāpakṣayo bhavet

तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च ।
भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च

tasmāddhanāni ratnāni kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca |
bhūṣaṇāni ca vāsāṃsi yānaśayyāsanāni ca

एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः ।
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम्

etāni gurave dadyādbhaktyā vittānusārataḥ |
vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yadīcchetparamāṃ gatim

स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम् ।
सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत्

sa eva janako mātā bhartā bandhurdhanaṃ sukham |
sakhā mitraṃ ca yattasmātsarvaṃ tasmai nivedayet

निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम् ।
समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत्

nivedya paścātsvātmānaṃ sānvayaṃ saparigraham |
samarpya sodakaṃ tasmai nityaṃ tadvaśago bhavet

यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने ।
तदा शैवो भवेद्देही न ततो ऽस्ति पुनर्भवः

yadā śivāya svātmānaṃ dattavān deśikātmane |
tadā śaivo bhaveddehī na tato 'sti punarbhavaḥ

गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत् ।
ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम्

guruśca svāśritaṃ śiṣyaṃ varṣamekaṃ parīkṣayet |
brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ dvivarṣaṃ ca trivarṣakam

प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः ।
उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि

prāṇadravyapradānādyairādeśaiśca samāsamaiḥ |
uttamāṃścādhame kṛtvā nīcānuttamakarmaṇi

आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि ।
ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि

ākruṣṭāstāḍitā vāpi ye viṣādaṃ na yāntyapi |
te yogyāḥ saṃyatāḥ śuddhāḥ śivasaṃskārakarmaṇi

अहिंसका दयावंतो नित्यमुद्युक्तचेतसः ।
अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः

ahiṃsakā dayāvaṃto nityamudyuktacetasaḥ |
amānino buddhimaṃtastyaktaspardhāḥ priyaṃvadāḥ

ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः ।
शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः

ṛjavo mṛdavaḥ svacchā vinītāḥ sthiracetasaḥ |
śaucācārasamāyuktāḥ śivabhaktā dvijātayaḥ

एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः

evaṃ vṛttasamopetā vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ |
śodhyā bodhyā yathānyāyamiti śāstreṣu niścayaḥ

नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि ।
नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे

nādhikāraḥ svato nāryāḥ śivasaṃskārakarmaṇi |
niyogādbharturastyeva bhaktiyuktā yadīśvare

तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया ।
अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया ।
शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः

tathaiva bhartṛhīnāyā putrāderabhyanujñayā |
adhikāro bhavatyeva kanyāyāḥ piturājñayā |
śūdrāṇāṃ martyajātīnāṃ patitānāṃ viśeṣataḥ

तथा संकरजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते ।
तैप्यकृत्रिमभावश्चेच्छिवे परमकारणे

tathā saṃkarajātīnāṃ nādhvaśuddhirvidhīyate |
taipyakṛtrimabhāvaścecchive paramakāraṇe

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् ।
अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु

pādodakapradānādyaiḥ kuryuḥ pāpaviśodhanam |
atrānulomajātā ye yuktā eva dvijātiṣu

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् ।
या तु कन्या स्वपित्राद्यैश्शिवधर्मे नियोजिता

teṣāmadhvaviśuddhyādi kuryānmātṛkulocitam |
yā tu kanyā svapitrādyaiśśivadharme niyojitā

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने ।
दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्

sā bhaktāya pradātavyā nāparāya virodhine |
dattā cetpratikūlāya pramādādbodhayetpatim

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् ।
यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता

aśaktā taṃ parityajya manasā dharmamācaret |
yathā munivaraṃ tyaktvā patimatriṃ pativratā

कृतकृत्या ऽभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् ।
यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पांडवान्

kṛtakṛtyā 'bhavatpūrvaṃ tapasārādhya śaṅkaram |
yathā nārāyaṇaṃ devaṃ tapasārādhya pāṃḍavān

पतींल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता ।
अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः

patīṃllabdhavatī dharme gurubhirna niyojitā |
asvātantryakṛto doṣo nehāsti paramārthataḥ

शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् ।
बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः

śivadharme niyuktāyāśśivaśāsanagauravāt |
bahunātra kimuktena yo 'pi ko 'pi śivāśrayaḥ

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते ।
गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि

saṃskāryo gurvadhīnaścetsaṃskriyā na prabhidyate |
gurorālokanādeva sparśātsaṃbhāṣaṇādapi

यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः ।
मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना

yasya saṃjāyate prajñā tasya nāsti parājayaḥ |
manasā yastu saṃskāraḥ kriyate yogavartmanā

स नेह कथितो गुह्यो गुरुवक्त्रैकगोचरः ।
क्रियावान्यस्तु संस्कारः कुंडमंडपपूर्वकः ।
स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

sa neha kathito guhyo guruvaktraikagocaraḥ |
kriyāvānyastu saṃskāraḥ kuṃḍamaṃḍapapūrvakaḥ |
sa vakṣyate samāsena tasya śakyo na vistaraḥ