Chapter 7: Time is Shiva's power, not his master

कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते ।
न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते

kālādutpadyate sarvaṃ kāladeva vipadyate |
na kālanirapekṣaṃ hi kvacitkiṃcana vidyate

यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् ।
सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते

yadāsyāṃtargataṃ viśvaṃ śaśvatsaṃsāramaṇḍalam |
sargasaṃhṛtimudrābhyāṃ cakravatparivartate

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ।
यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्

brahmā hariśca rudraśca tathānye ca surāsurāḥ |
yatkṛtāṃ niyatiṃ prāpya prabhavo nātivartitum

भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः ।
अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः

bhūtabhavyabhaviṣyādyairvibhajya jarayan prajāḥ |
atiprabhuriti svairaṃ vartate 'tibhayaṃkaraḥ

क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् ।
क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण

ka eṣa bhagavān kālaḥ kasya vā vaśavartyayam |
ka evāsya vaśe na syātkathayaitadvicakṣaṇa

कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् ।
कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्

kālakāṣṭhānimeṣādikalākalitavigraham |
kālātmeti samākhyātaṃ tejo māheśvaraṃ param

यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च ।
नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्

yadalaṃghyamaśeṣasya sthāvarasya carasya ca |
niyogarūpamīśasya balaṃ viśvaniyāmakam

तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि ।
ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी

tasyāṃśāṃśamayī muktiḥ kālātmani mahātmani |
tato niṣkramya saṃkrāṃtā visṛṣṭāgrerivāyasī

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः ।
शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः

tasmātkālavaśe viśvaṃ na sa viśvavaśe sthitaḥ |
śivasya tu vaśe kālo na kālasya vaśe śivaḥ

यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् ।
महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया

yato 'pratihataṃ śārvaṃ tejaḥ kāle pratiṣṭhitam |
mahatī tena kālasya maryādā hi duratyayā

कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति ।
कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते

kālaṃ prajñāviśeṣeṇa ko 'tivartitumarhati |
kālena tu kṛtaṃ karma na kaścidativartate

एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति ।
ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः

ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtsnāṃ ye parākramya śāsati |
te 'pi naivātivartaṃte kālavelāmivābdhayaḥ

ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् ।
न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि

ye nigṛhyeṃdriyagrāmaṃ jayaṃti sakalaṃ jagat |
na jayaṃtyapi te kālaṃ kālo jayati tānapi

आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः ।
न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः

āyurvedavido vaidyāstvanuṣṭhitarasāyanāḥ |
na mṛtyumativartaṃte kālo hi duratikramaḥ

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च ।
अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्

śriyā rūpeṇa śīlena balena ca kulena ca |
anyacciṃtayate jaṃtuḥ kālo 'nyatkurute balāt

अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः ।
संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः

apriyaiśca priyaiścaiva hyaciṃtitagamāgamaiḥ |
saṃyojayati bhūtāni viyojayati ceśvaraḥ

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः ।
दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता

yadaiva duḥkhitaḥ kaścittadaiva sukhitaḥ paraḥ |
durvijñeyasvabhāvasya kālāsyāho vicitratā

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः ।
यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा

yo yuvā sa bhavedvṛddho yo balīyānsa durbalaḥ |
yaḥ śrīmānso 'pi niḥśrīkaḥ kālaścitragatirdvijā

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् ।
भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः

nābhijātyaṃ na vai śīlaṃ na balaṃ na ca naipuṇam |
bhavetkāryāya paryāptaṃ kālaśca hyanirodhakaḥ

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः ।
ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

ye sanāthāśca dātāro gītavādyairupasthitāḥ |
ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasteṣu samakriyaḥ

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि ।
तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति

phalaṃtyakāle na rasāyanāni samyakprayuktānyapi cauṣadhāni |
tānyeva kālena samāhṛtāni siddhiṃ prayāṃtyāśu sukhaṃ diśaṃti

नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति ।
नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्

nākālato 'yaṃ mriyate jāyate vā nākālataḥ puṣṭimagryāmupaiti |
nākālataḥ sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā nākālikaṃ vastu samasti kiṃcit

कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति ।
कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति

kālena śītaḥ prativāti vātaḥkālena vṛṣṭirjaladānupaiti |
kālena coṣmā praśamaṃ prayāti kālena sarvaṃ saphalatvameti

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् ।
कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः

kālaśca sarvasya bhavasya hetuḥ kālena sasyāni bhavaṃti nityam |
kālena sasyāni layaṃ prayāṃti kālena saṃjīvati jīvalokaḥ

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः ।
कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति

itthaṃ kālātmanastattvaṃ yo vijānāti tattvataḥ |
kālātmānamatikramya kālātītaṃ sa paśyati

न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् ।
विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय

na yasya kālo na ca baṃdhamuktī na yaḥ pumānna prakṛtirna viśvam |
vicitrarūpāya śivāya tasmai namaḥparasmai parameśvarāya