Chapter 34: Upamanyu asks for milk and turns to tapas

धौम्याग्रजेन शिशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् ।
तस्मात्क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना

dhaumyāgrajena śiśunā kṣīrārthaṃ hi tapaḥ kṛtam |
tasmātkṣīrārṇavo dattastasmai devena śūlinā

स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् ।
कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः

sa kathaṃ śiśuko lebhe śivaśāstrapravaktṛtām |
kathaṃ vā śivasadbhāvaṃ jñātvā tapasi niṣṭhitaḥ

कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि ।
रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्

kathaṃ ca labdhavijñānastapaścaraṇaparvaṇi |
rudrāgneryatparaṃ vīryaṃ labhe bhasma svarakṣakam

न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः ।
मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः

na hyeṣa śiśukaḥ kaścitprākṛtaḥ kṛtavāṃstapaḥ |
munivaryasya tanayo vyāghrapādasya dhīmataḥ

जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना ।
स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्

janmāntareṇa saṃsiddhaḥ kenāpi khalu hetunā |
svapadapracyuto diṣṭyā prāpto munikumāratām

महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः ।
दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः

mahādevaprasādasya bhāgyāpannasya bhāvinaḥ |
dugdhābhilāṣaprabhavadvāratāmagamattapaḥ

अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् ।
सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्

ataḥ sarvagaṇeśatvaṃ kumāratvaṃ ca śāśvatam |
saha dugdhābdhinā tasmai pradadau śaṃkaraḥ svayam

तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् ।
कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः

tasya jñānāgamopyasya prasādādeva śāṃkarāt |
kaumāraṃ hi paraṃ sākṣājjñānaṃ śaktimayaṃ viduḥ

शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् ।
कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः

śivaśāstrapravaktṛtvamapi tasya hi tatkṛtam |
kumāro munito labdhajñānābdhiriva nandanaḥ

दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये ।
स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्

dṛṣṭaṃ tu kāraṇaṃ tasya śivajñānasamanvaye |
svamātṛvacanaṃ sākṣācchokajaṃ kṣīrakāraṇāt

कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे ।
ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्

kadācitkṣīramatyalpaṃ pītavānmātulāśrame |
īrṣayayā mātulasutaṃ saṃtṛptakṣīramuttamam

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् ।
उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्

pītvā sthitaṃ yathākāmaṃ dṛṣṭvā vai mātulātmajam |
upamanyurvyāghrapādiḥ prītyā provāca mātaram

मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि ।
गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्

mātarmātarmahābhāge mama dehi tapasvini |
gavyaṃ kṣīramatisvādu nālpamuṣṇaṃ pibāmyaham

तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी ।
व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा

tacchrutvā putravacanaṃ tanmātā ca tapasvinī |
vyāghrapādasya mahiṣī duḥkhamāpattadā ca sā

उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् ।
दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः

upalālyātha suprītyā putramāliṃgya sādaram |
duḥkhitā vilalāpātha smṛtvā nairdhanyamātmanaḥ

स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः ।
देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः

smṛtvāsmṛtvā punaḥ kṣīramupamanyussa bālakaḥ |
dehi dehīti tāmāha rudranbhūyo mahādyutiḥ

तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी ।
शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्

taddhaṭhaṃ sā parijñāya dvijapatnī tapasvinī |
śāntaye taddhaṭhasyātha śubhopāyamarīracat

उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा ।
बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी

uñchavṛttyārjitānbījānsvayaṃ dṛṣṭvā ca sā tadā |
bījapiṣṭamathāloḍya toyena kalabhāṣiṇī

एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् ।
आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः

ehyehi mama putreti sāmapūrvaṃ tatassutam |
āliṃgyādāya duḥkhārtā pradadau kṛtrimaṃ payaḥ

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः ।
नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः

pītvā ca kṛtrimaṃ kṣīraṃ mātrāṃ dattaṃ sa bālakaḥ |
naitatkṣīramiti prāha mātaraṃ cātivihvalaḥ

दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि ।
समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते

duḥkhitā sā tadā prāha saṃprekṣyāghrāya mūrdhani |
samārjya netra putrasya karābhyāṃ kamalāyate

तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः ।
भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे

taṭinī ratnapūrṇāstāssvargapātālagocarāḥ |
bhāgyahīnā na paśyanti bhaktihīnāśca ye śive

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् ।
न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः

rājyaṃ svargaṃ ca mokṣaṃ ca bhojanaṃ kṣīrasaṃbhavam |
na labhante priyāṇyeṣāṃ na tuṣyati yadā śivaḥ

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् ।
अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च

bhavaprasādajaṃ sarvaṃ nānyaddevaprasādajam |
anyadeveṣu niratā duḥkhārtā vibhramanti ca

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा ।
क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः

kṣīraṃ tatra kuto 'smākaṃ vane nivasatāṃ sadā |
kva dugdhasādhanaṃ vatsa kva vayaṃ vanavāsinaḥ

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया ।
मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा

kṛtsnābhāvena dāridryānmayā te bhāgyahīnayā |
mithyādugdhamidaṃ dattampiṣṭamāloḍya vāriṇā

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् ।
ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्

tvaṃ mātulagṛhe svalpaṃ pītvā svādu payaḥ śṛtam |
jñātvā svādu tvayā pītaṃ tajjātīyamanusmaran

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् ।
प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते

dattaṃ na paya ityuktvā rudan duḥkhīkaroṣi mām |
prasādena vinā śaṃbho payastava na vidyate

पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च ।
भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्

pādapaṃkajayostasya sāmbasya sagaṇasya ca |
bhaktyā samarpitaṃ yattatkāraṇaṃ sarvasampadām

अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः ।
सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः

adhunā vasudosmābhirmahādevo na pūjitaḥ |
sakāmānāṃ yathākāmaṃ yathoktaphaladāyakaḥ

धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः ।
अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः

dhanānyuddiśya nāsmābhiritaḥ prāgarcitaḥ śivaḥ |
ato daridrāssaṃjātā vayaṃ tasmānna te payaḥ

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः ।
तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्

pūrvajanmani yaddattaṃ śivamuddiśya vai sutaḥ |
tadeva labhyate nānyadviṣṇumuddiśya vā prabhum

इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् ।
बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्

iti mātṛvacaḥ śrutvā tathyaṃ śokādisūcakam |
bālo 'pyanutapannaṃtaḥ pragalbhamidamabravīt

शोकेनालमितो मातः सांबो यद्यस्ति शंकरः ।
त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति

śokenālamito mātaḥ sāṃbo yadyasti śaṃkaraḥ |
tyaja śokaṃ mahābhāge sarvaṃ bhadraṃ bhaviṣyati

शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् ।
चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्

śṛṇu mātarvaco medya mahādevo 'sti cetkvacit |
cirādvā hyacirādvāpi kṣīrodaṃ sādhayāmyaham

इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः ।
प्रत्युवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी

iti śrutvā vacastasya bālakasya mahāmateḥ |
pratyuvāca tadā mātā suprasannā manasvinī

शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् ।
विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्

śubhaṃ vicāritaṃ tāta tvayā matprītivardhanam |
vilaṃbaṃ mā kathāstvaṃ hi bhaja sāṃbaṃ sadāśivam

सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् ।
तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः

sarvasmādadhiko 'styeva śivaḥ paramakāraṇam |
tatkṛtaṃ hi jagatsarvaṃ brahmādyāstasya kiṃkarāḥ

तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः ।
तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्

tatprasādakṛtaiśvaryā dāsāstasya vayaṃ prabhoḥ |
taṃ vinānyaṃ na jānīmaśśaṃkaraṃ lokaśaṃkaram

अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा ।
तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्

anyāndevānparityajya karmaṇā manasā girā |
tameva sāṃbaṃ sagaṇaṃ bhaja bhāvapurassaram

तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः ।
साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः

tasya devādhidevasya śivasya varadāyinaḥ |
sākṣānnamaśśivāyeti maṃtro 'yaṃ vācakaḥ smṛtaḥ

सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे ।
तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः

saptakoṭimahāmaṃtrāḥ sarve sapraṇavāḥ pare |
tasminneva vilīyaṃte punastasmādvinirgatāḥ

सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया ।
सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया

saprasādāśca te maṃtrāḥ svādhikārādyapekṣayā |
sarvādhikārastveko 'yaṃ maṃtra eveśvarājñayā

यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः ।
क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा

yathā nikṛṣṭānutkṛṣṭānsarvānapyātmanaḥ śivaḥ |
kṣamate rakṣituṃ tadvanmaṃtro 'yamapi sarvadā

प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि ।
सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते

prabalaśca tathā hyeṣa maṃtro mantrāntarādapi |
sarvarakṣākṣamo 'pyeṣa nāparaḥ kaścidiṣyate

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव ।
तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम्

tasmānmantrāntarāṃstyaktvā pañcākṣaraparo bhava |
tasmiñjihvāṃtaragate na kiṃcidiha durlabham

अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् ।
तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा

aghorāstraṃ ca śaivānāṃ rakṣāheturanuttamam |
tacca tatprabhavaṃ matvā tatparo bhava nānyathā

भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् ।
विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्

bhasmedantu mayā labdhaṃ pitureva tavottamam |
virajānalasaṃsiddhaṃ mahāvyāpannivāraṇam

मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया ।
अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति

maṃtraṃ ca te mayā dattaṃ gṛhāṇa madanujñayā |
anenaivāśu japtena rakṣā tava bhaviṣyati

एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च ।
विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः

evaṃ mātrā samādiśya śivamastvityudīrya ca |
visṛṣṭastadvaco mūrdhni kurvanneva tadā muniḥ

तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे ।
तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः

tāṃ praṇamyaivamuktvā ca tapaḥ kartuṃ pracakrame |
tamāha ca tadā mātā śubhaṃ kurvaṃtu te surāḥ

अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम् ।
हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः

anujñātastayā tatra tapastepe sa duścaram |
himavatparvataṃ prāpya vāyubhakṣaḥ samāhitaḥ

अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम् ।
तत्रावाह्य महादेवं सांबं सगणमव्ययम्

aṣṭeṣṭakābhiḥ prasādaṃ kṛtvā liṃgaṃ ca mṛnmayam |
tatrāvāhya mahādevaṃ sāṃbaṃ sagaṇamavyayam

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः ।
समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः

bhaktyā pañcākṣareṇaiva putraiḥ puṣpairvanodbhavaiḥ |
samabhyarcya ciraṃ kālaṃ cacāra paramaṃ tapaḥ

ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् ।
उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम्

tatastapaścarattaṃ taṃ bālamekākinaṃ kṛśam |
upamanyuṃ dvijavaraṃ śivasaṃsaktamānasam

पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः ।
संपीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसोविघ्नमाचरन्

purā marīcinā śaptāḥ kecinmunipiśācakāḥ |
saṃpīḍya rākṣasairbhāvaistapasovighnamācaran

स च तैः पीड्यमानो ऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन ।
सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत्

sa ca taiḥ pīḍyamāno 'pi tapaḥ kurvankathañcana |
sadā namaḥ śivāyeti krośati smārtanādavat

तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः ।
ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्समुपाचरन्

tannādaśravaṇādeva tapaso vighnakāriṇaḥ |
te taṃ bālaṃ samutsṛjya munayassamupācaran

तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः ।
चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत्

tapasā tasya viprasya copamanyormahātmanaḥ |
carācaraṃ ca munayaḥ pradīpitamabhūjjagat