Chapter 30: The rishis question Shiva's punishing acts

चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च ।
दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः

caritāni vicitrāṇi gṛhyāṇi gahanāni ca |
durvijñeyāni devaiśca mohayaṃti manāṃsi naḥ

शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते ।
चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते

śivayostattvasambandhe na doṣa upalabhyate |
caritaiḥ prākṛto bhāvastayorapi vibhāvyate

ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः ।
निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः

brahmādayo 'pi lokānāṃ sṛṣṭisthityantahetavaḥ |
nigrahānugrahau prāpya śivasya vaśavartinaḥ

शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् ।
अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम्

śivaḥ punarna kasyāpi nigrahānugrahāspadam |
ato 'nāyattamaiśvaryaṃ tasyaiveti viniścitam

यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम् ।
स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत्

yadyevamīdṛśaiśvaryaṃ tattu svātantryalakṣaṇam |
svabhāvasiddhaṃ caitasya mūrtimattāspadaṃ bhavet

न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना ।
मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी

na mūrtiśca svataṃtrasya ghaṭate mūlahetunā |
mūrterapi ca kāryatvāttatsiddhiḥ syādahaitukī

सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते ।
परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ

sarvatra paramo bhāvo 'paramaścānya ucyate |
paramāparamau bhāvau kathamekatra saṃgatau

निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः ।
स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः

niṣphalo hi svabhāvo 'sya paramaḥ paramātmanaḥ |
sa eva sakalaḥ kasmātsvabhāvo hyaviparyayaḥ

स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि ।
न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम्

svabhāvo viparītaścetsvataṃtraḥ svecchayā yadi |
na karoti kimīśāno nityānityaviparyayam

मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः ।
शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते

mūrtātmā sakalaḥ kaścitsa cānyo niṣphalaḥ śivaḥ |
śivenādhiṣṭhitaśceti sarvatra laghu kathyate

मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति ।
तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्

mūrtyātmaiva tadā mūrtiḥ śivasyāsya bhavediti |
tasya mūrtau mūrtimatoḥ pārataṃtryaṃ hi niścitam

अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् ।
मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया

anyathā nirapekṣeṇa mūrtiḥ svīkriyate katham |
mūrtisvīkaraṇaṃ tasmānmūrtau sādhyaphalepsayā

न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते ।
स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी

na hi svecchāśarīratvaṃ svātaṃtryāyopapadyate |
svecchaiva tādṛśī puṃsāṃ yasmātkarmānusāriṇī

स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत ।
ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः

svīkartuṃ svecchayā dehaṃ hātuṃ ca prabhavantyuta |
brahmādayaḥ piśācāṃtāḥ kiṃ te karmātivartinaḥ

इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः ।
अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्

icchayā dehanirmāṇamindrajālopamaṃ viduḥ |
aṇimādiguṇaiśvaryavaśīkārānatikramāt

विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा ।
युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्

viśvarūpaṃ dadhadviṣṇurdadhīcena maharṣiṇā |
yudhyatā samupālabdhastadrūpaṃ dadhatā svayam

सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः ।
शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः

sarvasmādadhikasyāpi śivasya paramātmanaḥ |
śarīravattayānyātmasādharmyaṃ pratibhāti naḥ

सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् ।
स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्

sarvānugrāhakaṃ prāhuśśivaṃ paramakāraṇam |
sa nirgṛhṇāti devānāṃ sarvānugrāhakaḥ katham

चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।
शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात्

ciccheda bahuśo devo brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ |
śivanindāṃ prakurvaṃtaṃ putreti kumaterhaṭhāt

विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः ।
बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः

viṣṇorapi nṛsiṃhasya rabhasā śarabhākṛtiḥ |
bibheda padbhyāmākramya hṛdayaṃ nakharaiḥ kharaiḥ

देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात् ।
वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः

devastrīṣu ca deveṣu dakṣasyādhvarakāraṇāt |
vīreṇa vīrabhadreṇa na hi kaścidadaṇḍitaḥ

पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः ।
क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम्

puratrayaṃ ca sastrīkaṃ sadaityaṃ saha bālakaiḥ |
kṣaṇenaikena devena netrāgneriṃdhanīkṛtam

प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम् ।
क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने

prajānāṃ ratihetuśca kāmo ratipatissvayam |
krośatāmeva devānāṃ huto netrahutāśane

गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः ।
सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः

gāvaśca kaściddugdhaughaṃ sravantyo mūrdhni khecarāḥ |
saruṣā prekṣya devena tatkṣaṇe bhasmasātkṛtaḥ

जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा ।
बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम्

jalaṃdharāsuro dīrṇaścakrīkṛtya jalaṃ padā |
baddhvānaṃtena yo viṣṇuṃ cikṣepa śatayojanam

तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः ।
तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा

tameva jalasaṃdhāyī śūlenaiva jaghāna saḥ |
taccakraṃ tapasā labdhvā labdhavīryo harissadā

जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम् ।
त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम्

jighāṃsatāṃ surārīṇāṃ kulaṃ nirghṛṇacetasām |
triśūlenāndhakasyoraḥ śikhinaivopatāpitam

कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः ।
कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम्

kaṇṭhātkālāṃganāṃ sṛṣṭvā dārako 'pi nipātitaḥ |
kauśikīṃ janayitvā tu gauryāstvakkośagocarām

शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे ।
श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम्

śuṃbhassaha niśuṃbhena prāpito maraṇaṃ raṇe |
śrutaṃ ca mahadākhyānaṃ skānde skandasamāśrayam

वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः ।
ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः

vadhārthe tārakākhyasya daityendrasyendravidviṣaḥ |
brahmaṇābhyarthito devo mandarāntaḥpuraṃ gataḥ

विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः ।
रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः

vihṛtya suciraṃ devyā vihārā 'tiprasaṅgataḥ |
rasāṃ rasātalaṃ nītāmiva kṛtvābhidhāṃ tataḥ

देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम् ।
अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम्

devīṃ ca vaṃcayaṃstasyāṃ svavīryamatidurvaham |
avisṛjya visṛjyāgnau haviḥ pūtamivāmṛtam

गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः ।
तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः

gaṃgādiṣvapi nikṣipya vahnidvārā tadaṃśataḥ |
tatsamāhṛtya śanakaistokaṃstokamitastataḥ

स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया ।
सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित्

svāhayā kṛttikārūpātsvabhartrā ramamāṇayā |
suvarṇībhūtayā nyastaṃ merau śaravaṇe kvacit

संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश ।
रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा

saṃdīpayitvā kālena tasya bhāsā diśo daśa |
rañjayitvā girīnsarvānkāṃcanīkṛtya meruṇā

ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि ।
कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने

tataścireṇa kālena saṃjāte tatra tejasi |
kumāre sukumārāṃge kumārāṇāṃ nidarśane

तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम् ।
सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते

tacchaiśavaṃ svarūpaṃ ca tasya dṛṣṭvā manoharam |
saha devasurairlokairvismite ca vimohite

देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः ।
सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम्

devo 'pi svayamāyātaḥ putradarśanalālasaḥ |
saha devyāṃkamāropya tato 'sya smeramānanam

पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना ।
देवेष्वपि च पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः

pītāmṛtamiva snehavivaśenāntarātmanā |
deveṣvapi ca paśyatsu vītarāgaistapasvibhiḥ

स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम् ।
अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम्

svasya vakṣaḥsthale svairaṃ nartayitvā kumārakam |
anubhūya ca tatkrīḍāṃ saṃbhāvya ca parasparam

स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम् ।
तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च

stanyamājñāpayandevyāḥ pāyayitvāmṛtopamam |
tavāvatāro jagatāṃ hitāyetyanuśāsya ca

स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः ।
ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात्

svayandevaśca devī ca na tṛptimupajagmatuḥ |
tataḥ śakreṇa saṃdhāya bibhyatā tārakāsurāt

कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम् ।
पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा

kārayitvābhiṣekaṃ ca senāpatye divaukasām |
putramantarataḥ kṛtvā devena tripuradviṣā

स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम् ।
तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया

svayamaṃtarhitenaiva skandamindrādirakṣitam |
tacchaktyā krauñcabhedinyā yudhi kālāgnikalpayā

छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह ।
स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः

cheditaṃ tārakasyāpi śiraśśakrabhiyā saha |
stutiṃ cakrurviśeṣeṇa haridhātṛmukhāḥ surāḥ

तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः ।
उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः

tathā rakṣodhipaḥ sākṣādrāvaṇo balagarvitaḥ |
uddharansvabhujairdīrghaiḥ kailāsaṃ girimātmanaḥ

तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः ।
पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि

tadāgo 'sahamānasya devadevasya śūlinaḥ |
padāṃguṣṭhaparispandānmamajja mṛdito bhuvi

बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः ।
त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः

baṭoḥ kenacidarthena svāśritasya gatāyuṣaḥ |
tvarayāgatya devena pādāṃtaṃ gamitontakaḥ

स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः ।
सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत्

svavāhanamavijñāya vṛṣendraṃ vaḍavānalaḥ |
sagalagrahamānītastato 'styekodakaṃ jagat

अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः ।
अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्

alokaviditaistaistairvṛttairānandasundaraiḥ |
aṃgahārasvasenedamasakṛccālitaṃ jagat

शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः ।
सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्

śānta eva sadā sarvamanugṛhṇāti cecchivaḥ |
sarvāṇi pūrayedeva kathaṃ śaktena mocayet

अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् ।
कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्

anādikarma vaicitryamapi nātra niyāmakam |
kāraṇaṃ khalu karmāpi bhavedīśvarakāritam

किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् ।
यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत

kimatra bahunoktena nāstikyaṃ hetukārakam |
yathā hyāśu nivarteta tathā kathaya māruta