Chapter 3: Brahma declares Rudra supreme and sends the wheel

यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह ।
आनंदं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

yato vāco nivartaṃte aprāpya manasā saha |
ānaṃdaṃ yasya vai vidvānna bibheti kutaścana

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् ।
सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

yasmātsarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrapūrvakam |
saha bhūtendriyaiḥ sarvaiḥ prathamaṃ saṃprasūyate

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् ।
न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

kāraṇānāṃ ca yo dhātā dhyātā paramakāraṇam |
na saṃprasūyate 'nyasmātkutaścana kadācana

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् ।
सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः

sarvaiśvaryeṇa saṃpanno nāmnā sarveśvaraḥ svayam |
sarvairmumukṣubhirdhyeyaśśaṃbhurākāśamadhyagaḥ

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे ।
तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

yo 'gre māṃ vidadhe putraṃ jñānaṃ ca prahiṇoti me |
tatprasādānmayālabdhaṃ prājāpatyamidaṃ padam

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति ।
येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

īśo vṛkṣa iva stabdho ya eko divi tiṣṭhati |
yenedamakhilaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa mahātmanā

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः ।
य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

eko bahūnāṃ jaṃtūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca sakriyaḥ |
ya eko bahudhā bījaṃ karoti sa maheśvaraḥ

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते
य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

jīvairebhirimāṃllokānsarvānīśo ya īśate
ya eko bhāgavānrudro na dvitīyo 'sti kaścana

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः ।
अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭo 'pi yaḥ paraiḥ |
alakṣyo lakṣayanviśvamadhitiṣṭhati sarvadā

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि ।
अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

yastu kālātpramuktāni kāraṇānyakhilānyapi |
anantaśaktirevaiko bhagavānadhitiṣṭhati

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः ।
स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

na yasya divaso rātrirna samāno na cādhikaḥ |
svabhāvikī parāśaktirnityā jñānakriye api

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् ।
तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

yadidaṃ kṣaramavyaktaṃ yadapyamṛtamakṣaram |
tāvubhāvakṣarātmānāveko devaḥ svayaṃ haraḥ

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः ।
भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

īśate tadabhidhyānādyojanāsattvabhāvanaḥ |
bhūyo hyasya paśorante viśvamāyā nivartate

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः ।
यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

yasminna bhāsate vidyunna sūryo na ca candramāḥ |
yasya bhāsā vibhātīdamityeṣā śāśvatī śrutiḥ

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः ।
न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते

eko devo mahādevo vijñeyastu maheśvaraḥ |
na tasya paramaṃ kiṃcitpadaṃ samadhigamyate

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः ।
स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

ayamādiranādyantassvabhāvādeva nirmalaḥ |
svatantraḥ paripūrṇaśca svecchādhīnaścarācaraḥ

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः ।
अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

aprākṛtavapuḥ śrīmāṃllakṣyalakṣaṇavarjitaḥ |
ayaṃ mukto mocakaśca hyakālaḥ kālacodakaḥ

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् ।
षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

sarvoparikṛtāvāsassarvāvāsaśca sarvavit |
ṣaḍvidhādhvamayasyāsya sarvasya jagataḥ patiḥ

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः ।
अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः

uttarottarabhūtānāmuttaraśca niruttaraḥ |
anantānantasandohamakaraṃdamadhuvrataḥ

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः ।
औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः

akhaṃḍajagadaṃḍānāṃ piṃḍīkaraṇapaṃḍitaḥ |
audāryavīryagāṃbhīryamādhuryamakarālayaḥ

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन ।
अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

naivāsya sadṛśaṃ vastu nādhikaṃ cāpi kiṃcana |
atulaḥ sarvabhūtānāṃ rājarājaśca tiṣṭhati

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् ।
अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते

anena citrakṛtyena prathamaṃ sṛjyate jagat |
aṃtakāle punaścedaṃ tasminpralayameṣyate

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः ।
अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

asya bhūtāni vaśyāni ayaṃ sarvaniyojakaḥ |
ayaṃ tu parayā bhaktyā dṛśyate nānyathā kvacit

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा ।
कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

vratāni sarvadānāni tapāṃsi niyamāstathā |
kathitāni purā sadbhirbhāvārthaṃ nātra saṃśayaḥ

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ।
तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

hariścāhaṃ ca rudraśca tathānye ca surāsurāḥ |
tapobhirugrairadyāpi tasya darśanakāṃkṣiṇaḥ

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः ।
भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

adṛśyaḥ patitairmūḍhairdurjanairapi kutsitaiḥ |
bhaktairantarbahiścāpi pūjyaḥ saṃbhāṣya eva ca

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् ।
अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

tadidaṃ trividhaṃ rūpaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tataḥ param |
asmadādyamarairdṛśyaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tu yogibhiḥ

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् ।
तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

tataḥ paraṃ tu yannityaṃ jñānamānaṃdamavyayam |
tanniṣṭhaistatparairbhaktairdṛśyaṃ tadvratamāśritaiḥ

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् ।
शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

bahunātra kimuktena guhyādguhyataraṃ param |
śive bhaktirna sandehastayā yukto vimucyate

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः ।
यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

prasādādeva sā bhaktiḥ prasādo bhaktisaṃbhavaḥ |
yathā cāṃkurato bījaṃ bījato vā yathāṃkuraḥ

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः ।
स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

prasādapūrvikā eva paśossarvatra siddhayaḥ |
sa eva sādhanairante sarvairapi ca sādhyate

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः ।
तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

prasādasādhanaṃ dharmassa ca vedena darśitaḥ |
tadabhyāsavaśātsāmyaṃ pūrvayoḥ puṇyapāpayoḥ

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः ।
धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

sāmyātprasādasaṃparko dharmasyātiśayastataḥ |
dharmātiśayamāsādya paśoḥ pāpaparikṣayaḥ

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् ।
सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

evaṃ prakṣīṇapāpasya bahubhirjanmabhiḥ kramāt |
sāṃbe sarveśvare bhaktirjñānapūrvā prajāyate

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते ।
प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः

bhāvānuguṇamīśasya prasādo vyatiricyate |
prasādātkarmasaṃtyāgaḥ phalato na svarūpataḥ

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः ।
स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

tasmātkarmaphalatyāgācchivadharmānvayaḥ śubhaḥ |
sa ca gurvanapekṣaśca tadapekṣa iti dvidhā

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः ।
शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

tatrānapekṣātsāpekṣo mukhyaḥ śataguṇādhikaḥ |
śivadharmānvayasyāsya śivajñānasamanvayaḥ

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् ।
ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

jñanānvayavaśātpuṃsaḥ saṃsāre doṣadarśanam |
tato viṣayavairāgyaṃ vairāgyādbhāvasādhanam

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि ।
ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

bhāvasiddhyupapannasya dhyāne niṣṭhā na karmaṇi |
jñānadhyānābhiyuktasya puṃso yogaḥ pravartate

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् ।
प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

yogena tu parā bhaktiḥ prasādastadanaṃtaram |
prasādānmucyate jaṃturmuktaḥ śivasamo bhavet

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः ।
यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

anugrahaprakārasya kramo 'yamavivakṣitaḥ |
yādṛśī yogyatā puṃsastasya tādṛganugrahaḥ

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः ।
बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

garbhastho mucyate kaścijjāyamānastathāparaḥ |
bālo vā taruṇo vātha vṛddho vā mucyate paraḥ

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः ।
अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

tiryagyonigataḥ kaścinmucyate nārako 'paraḥ |
aparastu padaṃ prāpto mucyate svapadakṣaye

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते ।
कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते

kaścitkṣīṇapado bhūtvā punarāvartya mucyate |
kaścidadhvagatastasmin sthitvāsthitvā vimucyate

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते ।
ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

tasmānnaikaprakāreṇa narāṇāṃ muktiriṣyate |
jñānabhāvānurūpeṇa prasādenaiva nirvṛtiḥ

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः ।
ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

tasmādasya prasādārthaṃ vāṅmanodoṣavarjitāḥ |
dhyāyaṃtaśśivamevaikaṃ sadāratanayāgnayaḥ

तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः ।
सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः

tanniṣṭhāstatparāssarve tadyuktāstadupāśrayāḥ |
sarvakriyāḥ prakurvāṇāstameva manasāgatāḥ

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् ।
सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

dīrghasūtrasamārabdhaṃ divyavarṣasahasrakam |
satrāṃte maṃtrayogena vāyustatra gamiṣyati

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति ।
ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

sa eva bhavataḥ śreyaḥ sopāyaṃ kathayiṣyati |
tato vārāṇasī puṇyā purī paramaśobhanā

गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् ।
सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

gaṃtavyā yatra viśveśo devyā saha pinākadhṛk |
sadā viharati śrīmān bhaktānugrahakāraṇāt

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ ।
ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः

tatrāścaryaṃ mahaddṛṣṭvā matsamīpaṃ gamiṣyatha |
tato vaḥ kathayiṣyāmi mokṣopāya dvijottamāḥ

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता ।
अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी

yenaikajanmanā muktiryuṣmatkaratale sthitā |
anekajanmasaṃsārabaṃdhanirmokṣakāriṇī

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते ।
यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः

etanmanomayaṃ cakraṃ mayā sṛṣṭaṃ visṛjyate |
yatrāsya śīryate nemiḥ sa deśastapasaśśubhaḥ

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् ।
प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

ityuktvā sūryasaṃkāśaṃ cakraṃ dṛṣṭvā manomayam |
praṇipatya mahādevaṃ visasarja pitāmahaḥ

ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् ।
प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

te 'pi hṛṣṭatarā viprāḥ praṇamya jagatāṃ prabhum |
prayayustasya cakrasya yatra nemiraśīryata

चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले ।
विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्

cakraṃ tadapi saṃkṣiptaṃ ślakṣṇaṃ cāruśilātale |
vimalasvādupānīye nijapāta vane kvacit

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् ।
अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्

tadvanaṃ tena vikhyātaṃ naimiṣaṃ munipūjitam |
anekayakṣagaṃdharvavidyādharasamākulam

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः ।
विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

aṣṭādaśa samudrasya dvīpānaśnanpurūravāḥ |
vilāsavaśamurvaśyā yāto daivena coditaḥ

अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् ।
मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

akrameṇa haranmohādyajñavāṭaṃ hiraṇmayam |
munibhiryatra saṃkruddhaiḥ kuśavajrairnipātitaḥ

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा ।
सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

viśvaṃ sisṛkṣamāṇā vai yatra viśvasṛjaḥ purā |
satramārebhire divyaṃ brahmajñā gārhapatyagāḥ

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः ।
शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

ṛṣibhiryatra vidvadbhiḥ śabdārthanyāyakovidaiḥ |
śaktiprajñākriyāyogairvidhirāsīdanuṣṭhitaḥ

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् ।
वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः

yatra vedavido nityaṃ vedavādabahiṣkṛtān |
vādajalpabalairghnaṃti vacobhirativādinaḥ

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् ।
अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

sphaṭikamayamahībhṛtpādajābhyaśśilābhyaḥ prasaradamṛtakalpassvacchapānīyaramyam |
atirasaphalavṛkṣaprāyamavyālasattvaṃ tapasa ucitamāsīnnaimiṣaṃ tanmunīnām