Chapter 40: Why the devas and pitris are each other's sons

इत्याकर्ण्य श्राद्धदेवः सूर्यान्वयमनुत्तमम् ।
पर्य्यपृच्छन्मुनिश्रेष्ठश्शौनकस्सूतमादरात्

ityākarṇya śrāddhadevaḥ sūryānvayamanuttamam |
paryyapṛcchanmuniśreṣṭhaśśaunakassūtamādarāt

सूतसूत चिरंजीव व्यासशिष्य नमोस्तु ते ।
श्राविता परमा दिव्या कथा परमपावनी

sūtasūta ciraṃjīva vyāsaśiṣya namostu te |
śrāvitā paramā divyā kathā paramapāvanī

त्वया प्रोक्तः श्राद्धदेवस्सूर्य्यः सद्वंशवर्द्धनः ।
संशयस्तत्र मे जातस्तं ब्रवीमि त्वदग्रतः

tvayā proktaḥ śrāddhadevassūryyaḥ sadvaṃśavarddhanaḥ |
saṃśayastatra me jātastaṃ bravīmi tvadagrataḥ

कुतो वै श्राद्धदेवत्वमादित्यस्य विवस्वतः ।
श्रोतुमिच्छामि तत्प्रीत्या छिंधि मे संशयं त्विमम्

kuto vai śrāddhadevatvamādityasya vivasvataḥ |
śrotumicchāmi tatprītyā chiṃdhi me saṃśayaṃ tvimam

श्राद्धस्यापि च माहात्म्यं तत्फलं च वद प्रभो ।
प्रीताश्च पितरो येन श्रेयसा योजयंति तम्

śrāddhasyāpi ca māhātmyaṃ tatphalaṃ ca vada prabho |
prītāśca pitaro yena śreyasā yojayaṃti tam

एतच्च श्रोतुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तमम् ।
कथय त्वं विशेषेण कृपां कुरु महामते

etacca śrotumicchāmi pitṝṇāṃ sargamuttamam |
kathaya tvaṃ viśeṣeṇa kṛpāṃ kuru mahāmate

वच्मि तत्तेऽखिलं प्रीत्या पितृसर्गं तु शौनक ।
मार्कण्डेयेन कथितं भीष्माय परिपृच्छते

vacmi tatte'khilaṃ prītyā pitṛsargaṃ tu śaunaka |
mārkaṇḍeyena kathitaṃ bhīṣmāya paripṛcchate

गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेय धीमते ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि सर्वकामफलपदम्

gītaṃ sanatkumāreṇa mārkaṇḍeya dhīmate |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi sarvakāmaphalapadam

युधिष्ठिरेण संपृष्टो भीष्मो धर्मभृतां वरः ।
शरशय्यास्थितः प्रोचे तच्छृणुष्व वदामि ते

yudhiṣṭhireṇa saṃpṛṣṭo bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
śaraśayyāsthitaḥ proce tacchṛṇuṣva vadāmi te

पुष्टिकामेन पुंसां वै कथं पुष्टिरवाप्यते ।
एतच्छ्रोतुं समिच्छामि किं कुर्वाणो न सीदति

puṣṭikāmena puṃsāṃ vai kathaṃ puṣṭiravāpyate |
etacchrotuṃ samicchāmi kiṃ kurvāṇo na sīdati

युधिष्ठिरेण संपृष्टं प्रश्नं श्रुत्वा स धर्मवित् ।
भीष्मः प्रोवाच सुप्रीत्या सर्वेषां शृण्वतां वचः

yudhiṣṭhireṇa saṃpṛṣṭaṃ praśnaṃ śrutvā sa dharmavit |
bhīṣmaḥ provāca suprītyā sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ vacaḥ

ये कुर्वंति नराश्श्राद्धान्यपि प्रीत्या युधिष्ठिर ।
श्राद्धैः प्रीणाति तत्सर्वं पितॄणां हि प्रसादतः

ye kurvaṃti narāśśrāddhānyapi prītyā yudhiṣṭhira |
śrāddhaiḥ prīṇāti tatsarvaṃ pitṝṇāṃ hi prasādataḥ

श्राद्धानि चैव कुर्वन्ति फलकामास्सदा नरा ।
अभिसंधाय पितरं पितुश्च पितरं तथा

śrāddhāni caiva kurvanti phalakāmāssadā narā |
abhisaṃdhāya pitaraṃ pituśca pitaraṃ tathā

पितुः पितामहश्चैव त्रिषु पिंडेषु नित्यदा ।
पितरो धर्मकामस्य प्रजाकामस्य च प्रजाम्

pituḥ pitāmahaścaiva triṣu piṃḍeṣu nityadā |
pitaro dharmakāmasya prajākāmasya ca prajām

पुष्टिकामस्य पुष्टिं च प्रयच्छन्ति युधिष्ठिर

puṣṭikāmasya puṣṭiṃ ca prayacchanti yudhiṣṭhira

वर्तंते पितरः स्वर्गे केषांचिन्नरके पुनः ।
प्राणिनां नियतं चापि कर्मजं फलमुच्यते

vartaṃte pitaraḥ svarge keṣāṃcinnarake punaḥ |
prāṇināṃ niyataṃ cāpi karmajaṃ phalamucyate

तानि श्राद्धानि दत्तानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् ।
कथं शक्तास्तमाहर्त्तुं नरकस्था फलं पुनः

tāni śrāddhāni dattāni kathaṃ gacchanti vai pitṝn |
kathaṃ śaktāstamāharttuṃ narakasthā phalaṃ punaḥ

देवा अपि पितॄन्स्वर्गे यजंत इति मे श्रुतम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण ब्रवीहि मे

devā api pitṝnsvarge yajaṃta iti me śrutam |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa bravīhi me

अत्र ते कीर्तयिष्यामि यथा श्रुतमरिन्दम ।
पित्रा मम पुरा गीतं लोकान्तरगतेन वै

atra te kīrtayiṣyāmi yathā śrutamarindama |
pitrā mama purā gītaṃ lokāntaragatena vai

श्राद्धकाले मम पितुर्मया पिंडस्समुद्यतः ।
मत्पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिमयाचत

śrāddhakāle mama piturmayā piṃḍassamudyataḥ |
matpitā mama hastena bhittvā bhūmimayācata

नैष कल्पविधिर्दृष्ट इति निश्चित्य चाप्यहम् ।
कुशेष्वेव ततः पिंडं दत्तवानविचारयन्

naiṣa kalpavidhirdṛṣṭa iti niścitya cāpyaham |
kuśeṣveva tataḥ piṃḍaṃ dattavānavicārayan

ततः पिता मे संतुष्टो वाचा मधुरया तदा ।
उवाच भारतश्रेष्ठ प्रीयमाणो मयानघ

tataḥ pitā me saṃtuṣṭo vācā madhurayā tadā |
uvāca bhārataśreṣṭha prīyamāṇo mayānagha

त्वया दायादवानस्मि धर्मज्ञेन विपश्चिता ।
तारितोहं तु जिज्ञासा कृता मे पुरुषोत्तम

tvayā dāyādavānasmi dharmajñena vipaścitā |
tāritohaṃ tu jijñāsā kṛtā me puruṣottama

प्रमाणं यद्धि कुरुते धर्माचारेण पार्थिवः ।
प्रजास्तदनु वर्तंते प्रमाणाचरितं सदा

pramāṇaṃ yaddhi kurute dharmācāreṇa pārthivaḥ |
prajāstadanu vartaṃte pramāṇācaritaṃ sadā

शृणु त्वं भारतश्रेष्ठ वेदधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रमाणं वेदधर्मस्य पुत्र निर्वर्त्तितं त्वया

śṛṇu tvaṃ bhārataśreṣṭha vedadharmāṃśca śāśvatān |
pramāṇaṃ vedadharmasya putra nirvarttitaṃ tvayā

तस्मात्तवाहं सुप्रीतः प्रीत्या वरमनुत्तमम् ।
ददामि त्वं प्रतीक्षस्व त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

tasmāttavāhaṃ suprītaḥ prītyā varamanuttamam |
dadāmi tvaṃ pratīkṣasva triṣu lokeṣu durlabham

न ते प्रभविता मृत्युर्यावज्जीवितुमिच्छसि ।
त्वत्तोभ्यनुज्ञां संप्राप्य मृत्युः प्रभविता पुनः

na te prabhavitā mṛtyuryāvajjīvitumicchasi |
tvattobhyanujñāṃ saṃprāpya mṛtyuḥ prabhavitā punaḥ

किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददामि वरमुत्तमम् ।
तद् ब्रूहि भरतश्रेष्ठ यत्ते मनसि वर्तते

kiṃ vā te prārthitaṃ bhūyo dadāmi varamuttamam |
tad brūhi bharataśreṣṭha yatte manasi vartate

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु अभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
अवोचं कृतकृत्योऽहं प्रसन्ने त्वयि मानद ।
प्रश्नं पृच्छामि वै कंचिद्वाच्यस्स भवता स्वयम्

ityuktavati tasmiṃstu abhivādya kṛtāñjaliḥ |
avocaṃ kṛtakṛtyo'haṃ prasanne tvayi mānada |
praśnaṃ pṛcchāmi vai kaṃcidvācyassa bhavatā svayam

स मामुवाच तद् ब्रूहि यदीच्छसि ददामि ते ।
इत्युक्तेथ मया तत्र पृष्टः प्रोवाच तन्नृपः

sa māmuvāca tad brūhi yadīcchasi dadāmi te |
ityuktetha mayā tatra pṛṣṭaḥ provāca tannṛpaḥ

शृणु तात प्रवक्ष्यामि प्रश्नं तेऽहं यथार्थतः ।
पितृकल्पं च निखिलं मार्कण्डेयेन मे श्रुतम्

śṛṇu tāta pravakṣyāmi praśnaṃ te'haṃ yathārthataḥ |
pitṛkalpaṃ ca nikhilaṃ mārkaṇḍeyena me śrutam

यत्त्वं पृच्छसि मां तात तदेवाहं महामुनिम् ।
मार्कण्डेयमपृच्छं हि स मां प्रोवाच धर्मवित्

yattvaṃ pṛcchasi māṃ tāta tadevāhaṃ mahāmunim |
mārkaṇḍeyamapṛcchaṃ hi sa māṃ provāca dharmavit

शृणु राजन्मया दृष्टं कदाचित्पश्यता दिवम् ।
विमानं महादायांतमन्तरेण गिरेस्तदा

śṛṇu rājanmayā dṛṣṭaṃ kadācitpaśyatā divam |
vimānaṃ mahādāyāṃtamantareṇa girestadā

तस्मिन्विमाने पर्यक्षं ज्वलितांगारवर्चसम् ।
महातेजः प्रज्वलंतं निर्विशेषं मनोहरम्

tasminvimāne paryakṣaṃ jvalitāṃgāravarcasam |
mahātejaḥ prajvalaṃtaṃ nirviśeṣaṃ manoharam

अपश्यं चैव तत्राहं शयानं दीप्ततेजसम् ।
अंगुष्ठमात्रं पुरुषमग्नावग्निमिवाहितम्

apaśyaṃ caiva tatrāhaṃ śayānaṃ dīptatejasam |
aṃguṣṭhamātraṃ puruṣamagnāvagnimivāhitam

सोऽहं तस्मै नमः कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम् ।
अपृच्छं चैव तमहं विद्यामस्त्वां कथं विभो

so'haṃ tasmai namaḥ kṛtvā praṇamya śirasā prabhum |
apṛcchaṃ caiva tamahaṃ vidyāmastvāṃ kathaṃ vibho

मामुवाच धर्मात्मा तेन तद्विद्यते तपः ।
येन त्वं बुध्यसे मां हि मुने वै ब्रह्मणस्सुतम्

māmuvāca dharmātmā tena tadvidyate tapaḥ |
yena tvaṃ budhyase māṃ hi mune vai brahmaṇassutam

सनत्कुमारमिति मां विद्धि किं करवाणि ते ।
ये त्वन्ये ब्रह्मणः पुत्राः कनीयांसस्तु ते मम

sanatkumāramiti māṃ viddhi kiṃ karavāṇi te |
ye tvanye brahmaṇaḥ putrāḥ kanīyāṃsastu te mama

भ्रातरस्सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।
वयं तु यतिधर्माणस्संयम्यात्मानमात्मनि

bhrātarassapta durdharṣā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ |
vayaṃ tu yatidharmāṇassaṃyamyātmānamātmani

यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विश्रुतः ।
तस्मात्सनत्कुमारं मे नामैतत्कथितं मुने

yathotpannastathaivāhaṃ kumāra iti viśrutaḥ |
tasmātsanatkumāraṃ me nāmaitatkathitaṃ mune

यद्भक्त्या ते तपश्चीर्णं मम दर्शनकांक्षया ।
एष दृष्टोऽस्मि भद्रं ते कं कामं करवाणि ते

yadbhaktyā te tapaścīrṇaṃ mama darśanakāṃkṣayā |
eṣa dṛṣṭo'smi bhadraṃ te kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

इत्युक्तवन्तं तं चाहं प्रावोचं त्वं शृणु प्रभो ।
पितॄणामादिसर्गं च कथयस्व यथातथम्

ityuktavantaṃ taṃ cāhaṃ prāvocaṃ tvaṃ śṛṇu prabho |
pitṝṇāmādisargaṃ ca kathayasva yathātatham

इत्युक्तस्स तु मां प्राह शृणु सर्वं यथातथम् ।
वच्मि ते तत्त्वतस्तात पितृसर्गं शुभावहम्

ityuktassa tu māṃ prāha śṛṇu sarvaṃ yathātatham |
vacmi te tattvatastāta pitṛsargaṃ śubhāvaham

देवान्पुरासृजद्ब्रह्मा मां यक्षध्वं स चाह तान् ।
तमुत्सृज्य तमात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः

devānpurāsṛjadbrahmā māṃ yakṣadhvaṃ sa cāha tān |
tamutsṛjya tamātmānamayajaṃste phalārthinaḥ

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ ।
तस्मात्किंचिदजानंतो नष्टसंज्ञाः पितामहम्

te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā bhaviṣyatha |
tasmātkiṃcidajānaṃto naṣṭasaṃjñāḥ pitāmaham

प्रोचुस्तं प्रणतास्सर्वे कुरुष्वानुग्रहं हि नः ।
इत्युक्तस्तानुवाचेदं प्रायश्चित्तार्थमेव हि

procustaṃ praṇatāssarve kuruṣvānugrahaṃ hi naḥ |
ityuktastānuvācedaṃ prāyaścittārthameva hi

पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ ।
इत्युक्ता नष्टसंज्ञास्ते पुत्रान्पप्रच्छुरोजसा

putrānsvānparipṛcchadhvaṃ tato jñānamavāpsyatha |
ityuktā naṣṭasaṃjñāste putrānpapracchurojasā

प्रायश्चित्तार्थमेवाधिलब्धसंज्ञा दिवौकसः ।
गम्यतां पुत्रका एवं पुत्रैरुक्ताश्च तेऽनघ

prāyaścittārthamevādhilabdhasaṃjñā divaukasaḥ |
gamyatāṃ putrakā evaṃ putrairuktāśca te'nagha

अभिशप्तास्तु ते देवाः पुत्रकामेन वेधसम् ।
पप्रच्छुरुक्ताः पुत्रैस्ते गतास्ते पुत्रका इति

abhiśaptāstu te devāḥ putrakāmena vedhasam |
papracchuruktāḥ putraiste gatāste putrakā iti

ततस्तानब्रवीद्देवो देवान्ब्रह्मा ससंशयान् ।
शृणुध्वं निर्जरास्सर्वे यूयं न ब्रह्मवादिनः

tatastānabravīddevo devānbrahmā sasaṃśayān |
śṛṇudhvaṃ nirjarāssarve yūyaṃ na brahmavādinaḥ

तस्माद्यदुक्तं युष्माकं पुत्रैस्तैर्ज्ञानिसत्तमैः ।
मंतव्यं संशयं त्यक्त्वा तथा न च तदन्यथा

tasmādyaduktaṃ yuṣmākaṃ putraistairjñānisattamaiḥ |
maṃtavyaṃ saṃśayaṃ tyaktvā tathā na ca tadanyathā

देवाश्च पितरश्चैव यजध्वं त्रिदिवौकसः ।
परस्परं महाप्रीत्या सर्वकामफलप्रदा

devāśca pitaraścaiva yajadhvaṃ tridivaukasaḥ |
parasparaṃ mahāprītyā sarvakāmaphalapradā

ततस्ते छिन्नसंदेहाः प्रीतिमंतः परस्परम् ।
बभूवुर्मुनिशार्दूल ब्रह्मवाक्यात्सुखप्रदाः

tataste chinnasaṃdehāḥ prītimaṃtaḥ parasparam |
babhūvurmuniśārdūla brahmavākyātsukhapradāḥ

ततो देवा हि प्रोचुस्तान्यदुक्ताः पुत्रका वयम् ।
तस्माद्भवंतः पितरो भविष्यथ न संशयः

tato devā hi procustānyaduktāḥ putrakā vayam |
tasmādbhavaṃtaḥ pitaro bhaviṣyatha na saṃśayaḥ

पितृश्राद्धे क्रियां कश्चित्करिष्यति न संशयः ।
श्राद्धैराप्यायितस्सोमो लोकानाप्याययिष्यति

pitṛśrāddhe kriyāṃ kaścitkariṣyati na saṃśayaḥ |
śrāddhairāpyāyitassomo lokānāpyāyayiṣyati

समुद्रं पर्वतवनं जंगमाजंगमैर्वृतम् ।
श्राद्धानि पुष्टिकामैश्च ये करिष्यंति मानवाः

samudraṃ parvatavanaṃ jaṃgamājaṃgamairvṛtam |
śrāddhāni puṣṭikāmaiśca ye kariṣyaṃti mānavāḥ

तेभ्यः पुष्टिप्रदाश्चैव पितरः प्रीणितास्सदा ।
श्राद्धे ये च प्रदास्यंति त्रीन्पिंडान्नामगोत्रतः

tebhyaḥ puṣṭipradāścaiva pitaraḥ prīṇitāssadā |
śrāddhe ye ca pradāsyaṃti trīnpiṃḍānnāmagotrataḥ

सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः ।
भावयिष्यंति सततं श्राद्धदानेन तर्पिताः

sarvatra vartamānāste pitaraḥ prapitāmahāḥ |
bhāvayiṣyaṃti satataṃ śrāddhadānena tarpitāḥ

इति तद्वचनं सत्यं भवत्वथ दिवौकसः ।
पुत्राश्च पितरश्चैव वयं सर्वे परस्परम्

iti tadvacanaṃ satyaṃ bhavatvatha divaukasaḥ |
putrāśca pitaraścaiva vayaṃ sarve parasparam

एवं ते पितरो देवा धर्मतः पुत्रतां गताः ।
अन्योन्यं पितरो वै ते प्रथिताः क्षितिमण्डले

evaṃ te pitaro devā dharmataḥ putratāṃ gatāḥ |
anyonyaṃ pitaro vai te prathitāḥ kṣitimaṇḍale