Chapter 38: Trishanku, Harishchandra and the birth of Sagara

सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया ।
विश्वामित्रकलत्रं च पोषयामास वै तदा

satyavratastu tadbhaktyā kṛpayā ca pratijñayā |
viśvāmitrakalatraṃ ca poṣayāmāsa vai tadā

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् ।
विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसं चाक्षिपन्मुने

hatvā mṛgānvarāhāṃśca mahiṣāṃśca vanecarān |
viśvāmitrāśramābhyāśe tanmāṃsaṃ cākṣipanmune

तीर्थं गां चैव रात्रं च तथैवांतःपुरं मुनिः ।
याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्य्यरक्षत

tīrthaṃ gāṃ caiva rātraṃ ca tathaivāṃtaḥpuraṃ muniḥ |
yājyopādhyāyasaṃyogādvasiṣṭhaḥ paryyarakṣata

सत्यव्रतस्य वाक्याद्वा भाविनोर्थस्य वै बलात् ।
वसिष्ठोऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः

satyavratasya vākyādvā bhāvinorthasya vai balāt |
vasiṣṭho'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa nityaśaḥ

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् ।
न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन च

pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrātparityaktaṃ svamātmajam |
na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena ca

पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।
न च सत्यव्रतस्थस्य तमुपांशुमबुद्ध्यत

pāṇigrahaṇamaṃtrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade |
na ca satyavratasthasya tamupāṃśumabuddhyata

तस्मिन्स परितोषाय पितुरासीन्महात्मनः ।
कुलस्य निष्कृतिं विप्र कृतवान्वै भवेदिति

tasminsa paritoṣāya piturāsīnmahātmanaḥ |
kulasya niṣkṛtiṃ vipra kṛtavānvai bhavediti

न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् ।
अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्यां नैवाब्रवीन्मुनिः

na taṃ vasiṣṭho bhagavānpitrā tyaktaṃ nyavārayat |
abhiṣekṣyāmyahaṃ putramasyāṃ naivābravīnmuniḥ

स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद्बली ।
अविद्यामाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

sa tu dvādaśa varṣāṇi dīkṣāṃ tāmudvahadbalī |
avidyāmāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः ।
तां वै क्रोधाच्च लोभाच्च श्रमाद्वै च क्षुधान्वितः

sarvakāmaduhāṃ dogdhrīṃ dadarśa sa nṛpātmajaḥ |
tāṃ vai krodhācca lobhācca śramādvai ca kṣudhānvitaḥ

दाशधर्मगतो राजा तां जघान स वै मुने ।
स तं मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजम्

dāśadharmagato rājā tāṃ jaghāna sa vai mune |
sa taṃ māṃsaṃ svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajam

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ह्यस्य चुक्रुधे ।
उवाच च मुनिश्रेष्ठस्तं तदा क्रोधसंयुतः

bhojayāmāsa tacchrutvā vasiṣṭho hyasya cukrudhe |
uvāca ca muniśreṣṭhastaṃ tadā krodhasaṃyutaḥ

पातयेयमहं क्रूरं तव शंकुमयोमयम् ।
यदि ते द्वाविमौ शंकू नश्येतां वै कृतौ पुरा

pātayeyamahaṃ krūraṃ tava śaṃkumayomayam |
yadi te dvāvimau śaṃkū naśyetāṃ vai kṛtau purā

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च ।
अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः

pituścāparitoṣeṇa gurordogdhrīvadhena ca |
aprokṣitopayogācca trividhaste vyatikramaḥ

त्रिशंकुरिति होवाच त्रिशंकुरिति स स्मृतः ।
विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते

triśaṃkuriti hovāca triśaṃkuriti sa smṛtaḥ |
viśvāmitrastu dārāṇāmāgato bharaṇe kṛte

तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशंकवे ।
छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः

tena tasmai varaṃ prādānmuniḥ prītastriśaṃkave |
chandyamāno vareṇātha varaṃ vavre nṛpātmajaḥ

अनावृष्टिभये चास्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके ।
अभिषिच्य पितृ राज्ये याजयामास तं मुनिः

anāvṛṣṭibhaye cāsmiñjāte dvādaśavārṣike |
abhiṣicya pitṛ rājye yājayāmāsa taṃ muniḥ

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः ।
सशरीरं तदा तं तु दिवमारोह यत्प्रभुः

miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ |
saśarīraṃ tadā taṃ tu divamāroha yatprabhuḥ

तस्य सत्यरथा नाम भार्या केकयवंशजा ।
कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्

tasya satyarathā nāma bhāryā kekayavaṃśajā |
kumāraṃ janayāmāsa hariścandramakalmaṣam

स वै राजा हरिश्चन्द्रो त्रैशंकव इति स्मृतः ।
आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति ह विश्रुतः

sa vai rājā hariścandro traiśaṃkava iti smṛtaḥ |
āhartā rājasūyasya samrāḍiti ha viśrutaḥ

हरिश्चन्द्रस्य हि सुतो रोहितो नाम विश्रुतः ।
रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद्बाहुस्तु जज्ञिवान्

hariścandrasya hi suto rohito nāma viśrutaḥ |
rohitasya vṛkaḥ putro vṛkādbāhustu jajñivān

हैहयास्तालजंघाश्च निरस्यंति स्म तं नृपम् ।
नात्मार्थे धार्मिको विप्रः स हि धर्मपरोऽभवत

haihayāstālajaṃghāśca nirasyaṃti sma taṃ nṛpam |
nātmārthe dhārmiko vipraḥ sa hi dharmaparo'bhavata

सगरं ससुतं बाहुर्जज्ञे सह गरेण वै ।
और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः

sagaraṃ sasutaṃ bāhurjajñe saha gareṇa vai |
aurvasyāśramamāsādya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः ।
जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजंघान्सहैहयान

āgneyamastraṃ labdhvā ca bhārgavātsagaro nṛpaḥ |
jigāya pṛthivīṃ hatvā tālajaṃghānsahaihayāna

शकान्बहूदकांश्चैव पारदांतगणान्खशान् ।
सुधर्मं स्थापयामास शशास वृषतः क्षितिम्

śakānbahūdakāṃścaiva pāradāṃtagaṇānkhaśān |
sudharmaṃ sthāpayāmāsa śaśāsa vṛṣataḥ kṣitim

स वै गरेण सहितः कथं जातस्तु क्षत्रियात् ।
जितवानेतदाचक्ष्व विस्तरेण हि सूतज

sa vai gareṇa sahitaḥ kathaṃ jātastu kṣatriyāt |
jitavānetadācakṣva vistareṇa hi sūtaja

पारीक्षितेन संपृष्टो वैशंपायन एव च ।
यदाचष्ट स्म तद्वक्ष्ये शृणुष्वैकमना मुने

pārīkṣitena saṃpṛṣṭo vaiśaṃpāyana eva ca |
yadācaṣṭa sma tadvakṣye śṛṇuṣvaikamanā mune

कथं स सगरो राजा गरेण सहितो मुने ।
जातस्स जघ्निवान्भूयानेतदाख्यातुमर्हसि

kathaṃ sa sagaro rājā gareṇa sahito mune |
jātassa jaghnivānbhūyānetadākhyātumarhasi

बाहोर्व्यसनिनस्तात हृतं राज्यमभूत्किल ।
हैहयैस्तालजंघैश्च शकैस्सार्द्धं विशांपते

bāhorvyasaninastāta hṛtaṃ rājyamabhūtkila |
haihayaistālajaṃghaiśca śakaissārddhaṃ viśāṃpate

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पाह्नवास्तथा ।
बहूदकाश्च पंचैव गणाः प्रोक्ताश्च रक्षसाम्

yavanāḥ pāradāścaiva kāmbojāḥ pāhnavāstathā |
bahūdakāśca paṃcaiva gaṇāḥ proktāśca rakṣasām

एते पंच गणा राजन्हैहयार्थेषु रक्षसाम् ।
कृत्वा पराक्रमान् बाहो राज्यं तेभ्यो ददुर्बलात्

ete paṃca gaṇā rājanhaihayārtheṣu rakṣasām |
kṛtvā parākramān bāho rājyaṃ tebhyo dadurbalāt

हृतराज्यस्ततो विप्राः स वै बाहुर्वनं ययौ ।
पत्न्या चानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत्

hṛtarājyastato viprāḥ sa vai bāhurvanaṃ yayau |
patnyā cānugato duḥkhī sa vai prāṇānavāsṛjat

पत्नी या यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो गता ।
सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वं सुतेर्ष्यया

patnī yā yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato gatā |
sapatnyā ca garastasyai dattaḥ pūrvaṃ suterṣyayā

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा ज्वलनं चावरोहत ।
और्वस्तां भार्गवो राजन्कारुण्यात्समवारयत्

sā tu bhartuścitāṃ kṛtvā jvalanaṃ cāvarohata |
aurvastāṃ bhārgavo rājankāruṇyātsamavārayat

तस्याश्रमे स्थिता राज्ञी गर्भरक्षणहेतवे ।
सिषेवे मुनिवर्यं तं स्मरन्ती शंकरं हृदा

tasyāśrame sthitā rājñī garbharakṣaṇahetave |
siṣeve munivaryaṃ taṃ smarantī śaṃkaraṃ hṛdā

एकदा खलु तद्गर्भो गरेणैव सह च्युतः ।
सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च पंचोच्चग्रहसंयुते

ekadā khalu tadgarbho gareṇaiva saha cyutaḥ |
sumuhūrtte sulagne ca paṃcoccagrahasaṃyute

तस्मिँल्लग्ने च बलिनि सर्वथा मुनिसत्तम ।
व्यजायत महाबाहुस्सगरो नाम पार्थिवः

tasmim̐llagne ca balini sarvathā munisattama |
vyajāyata mahābāhussagaro nāma pārthivaḥ

और्वस्तु जातकर्मादि तस्य कृत्वा महात्मनः ।
अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत्

aurvastu jātakarmādi tasya kṛtvā mahātmanaḥ |
adhyāpya vedaśāstrāṇi tato'straṃ pratyapādayat

आग्नेयं तं महाभागो ह्यमरैरपि दुस्सहम् ।
जग्राह विधिना प्रीत्या सगरोसौ नृपोत्तमः

āgneyaṃ taṃ mahābhāgo hyamarairapi dussaham |
jagrāha vidhinā prītyā sagarosau nṛpottamaḥ

स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः ।
हैहयान्विजघानाशु संकुद्धोऽस्त्रबलेन च

sa tenāstrabalenaiva balena ca samanvitaḥ |
haihayānvijaghānāśu saṃkuddho'strabalena ca

आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः ।
धर्मं संस्थापयामास सगरोऽसौ महीतले

ājahāra ca lokeṣu kīrtiṃ kīrtimatāṃ varaḥ |
dharmaṃ saṃsthāpayāmāsa sagaro'sau mahītale

ततश्शकास्सयवनाः काम्बोजाः पाह्नवास्तथा ।
हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः

tataśśakāssayavanāḥ kāmbojāḥ pāhnavāstathā |
hanyamānāstadā te tu vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

वसिष्ठो वंचनां कृत्वा समयेन महाद्युतिः ।
सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं नृपम्

vasiṣṭho vaṃcanāṃ kṛtvā samayena mahādyutiḥ |
sagaraṃ vārayāmāsa teṣāṃ dattvābhayaṃ nṛpam

सगरस्स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च ।
धर्मं जघान तेषां वै केशान्यत्वं चकार ह

sagarassvāṃ pratijñāṃ tu gurorvākyaṃ niśamya ca |
dharmaṃ jaghāna teṣāṃ vai keśānyatvaṃ cakāra ha

अर्द्धं शकानां शिरसो मुंडं कृत्वा व्यसर्जयत् ।
यवनानां शिरस्सर्वं कांबोजानां तथैव च

arddhaṃ śakānāṃ śiraso muṃḍaṃ kṛtvā vyasarjayat |
yavanānāṃ śirassarvaṃ kāṃbojānāṃ tathaiva ca

पारदा मुंडकेशाश्च पाह्नवाश्श्मश्रुधारिणः ।
निस्स्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना

pāradā muṃḍakeśāśca pāhnavāśśmaśrudhāriṇaḥ |
nissvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtāstena mahātmanā

जिता च सकला पृथ्वी धर्मतस्तेन भूभुजा ।
सर्वे ते क्षत्रियास्तात धर्महीनाः कृताः पुराः

jitā ca sakalā pṛthvī dharmatastena bhūbhujā |
sarve te kṣatriyāstāta dharmahīnāḥ kṛtāḥ purāḥ

स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुंधराम् ।
अश्वं संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः

sa dharmavijayī rājā vijitvemāṃ vasuṃdharām |
aśvaṃ saṃskārayāmāsa vājimedhāya pārthivaḥ

तस्य चास्यतेस्सोऽश्वस्समुद्रे पूर्वदक्षिणे ।
गतः षष्टिसहस्रैस्तु तत्पुत्रैरन्वितो मुने

tasya cāsyatesso'śvassamudre pūrvadakṣiṇe |
gataḥ ṣaṣṭisahasraistu tatputrairanvito mune

देवराजेन शक्रेण सोऽश्वो हि स्वार्थसाधिना ।
वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

devarājena śakreṇa so'śvo hi svārthasādhinā |
velāsamīpe'pahṛto bhūmiṃ caiva praveśitaḥ

महाराजोऽथ सगरस्तद्धयान्वेषणाय च ।
स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः

mahārājo'tha sagarastaddhayānveṣaṇāya ca |
sa taṃ deśaṃ tadā putraiḥ khānayāmāsa sarvataḥ

आसेदुस्ते ततस्तत्र खन्यमाने महार्णवे ।
तमादिपुरुषं देवं कपिलं विश्वरूपिणम्

āseduste tatastatra khanyamāne mahārṇave |
tamādipuruṣaṃ devaṃ kapilaṃ viśvarūpiṇam

तस्य चक्षुस्समुत्थेन वह्निना प्रतिबुध्यतः ।
दग्धाः षष्टिसहस्राणि चत्वारस्त्ववशेषिताः

tasya cakṣussamutthena vahninā pratibudhyataḥ |
dagdhāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi catvārastvavaśeṣitāḥ

हर्षकेतुस्सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः ।
शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः

harṣaketussuketuśca tathā dharmarathoparaḥ |
śūraḥ paṃcajanaścaiva tasya vaṃśakarā nṛpāḥ

प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिः पंचवरान्स्वयम् ।
वंशं मेधां च कीर्तिञ्च समुद्रं तनयं धनम्

prādācca tasmai bhagavān hariḥ paṃcavarānsvayam |
vaṃśaṃ medhāṃ ca kīrtiñca samudraṃ tanayaṃ dhanam

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य तेन वै ।
तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान्

sāgaratvaṃ ca lebhe sa karmaṇā tasya tena vai |
taṃ cāśvamedhikaṃ so'śvaṃ samudrādupalabdhavān

आजहाराश्वमेधानां शतं स तु महायशाः ।
ईजे शंभुविभूतीश्च देवतास्तत्र सुव्रताः

ājahārāśvamedhānāṃ śataṃ sa tu mahāyaśāḥ |
īje śaṃbhuvibhūtīśca devatāstatra suvratāḥ