Chapter 23: The impure body and the sorrows of life

शृणु व्यास महाबुद्धे देहस्याशुचितां मुने ।
महत्त्वं च स्वभावस्य समासात्कथयाम्यहम्

śṛṇu vyāsa mahābuddhe dehasyāśucitāṃ mune |
mahattvaṃ ca svabhāvasya samāsātkathayāmyaham

शुक्रशोणितसंयोगाद्देहस्संजायते यतः ।
नित्यं विण्मूत्रसंपूर्णस्तेनायमशुचिस्स्मृतः

śukraśoṇitasaṃyogāddehassaṃjāyate yataḥ |
nityaṃ viṇmūtrasaṃpūrṇastenāyamaśucissmṛtaḥ

यथांतर्विष्ठया पूर्णश्शुचिमान्न बहिर्घटः ।
शोध्यमानो हि देहोऽयं तेनायमशुचिस्ततः

yathāṃtarviṣṭhayā pūrṇaśśucimānna bahirghaṭaḥ |
śodhyamāno hi deho'yaṃ tenāyamaśucistataḥ

संप्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्यहवींषि चा ।
अशुचित्वं क्षणाद्यांति किमन्यदशुचिस्ततः

saṃprāpyātipavitrāṇi paṃcagavyahavīṃṣi cā |
aśucitvaṃ kṣaṇādyāṃti kimanyadaśucistataḥ

हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च ।
अशुचित्वं प्रयांत्याशु किमन्यदशुचिस्ततः

hṛdyānyapyannapānāni yaṃ prāpya surabhīṇi ca |
aśucitvaṃ prayāṃtyāśu kimanyadaśucistataḥ

हे जनाः किन्न पश्यंति यन्निर्याति दिनेदिने ।
स्वदेहात्कश्मलं पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः

he janāḥ kinna paśyaṃti yanniryāti dinedine |
svadehātkaśmalaṃ pūtistadādhāraḥ kathaṃ śuciḥ

देहस्संशोध्यमानोऽपि पंचगव्यकुशांबुभिः ।
घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति

dehassaṃśodhyamāno'pi paṃcagavyakuśāṃbubhiḥ |
ghṛṣyamāṇa ivāṃgāro nirmalatvaṃ na gacchati

स्रोतांसि यस्य सततं प्रभवंति गिरेरिव ।
कफमूत्रपुरीषाद्यैस्स देहश्शुध्यते कथम्

srotāṃsi yasya satataṃ prabhavaṃti gireriva |
kaphamūtrapurīṣādyaissa dehaśśudhyate katham

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते ।
शुचिरेकः प्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव

sarvāśucinidhānasya śarīrasya na vidyate |
śucirekaḥ pradeśo'pi viṇmūtrasya dṛteriva

सृष्ट्वात्मदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः ।
तथाप्यशुचिभांडस्य न विभ्रश्यति किं करः

sṛṣṭvātmadehasrotāṃsi mṛttoyaiḥ śodhyate karaḥ |
tathāpyaśucibhāṃḍasya na vibhraśyati kiṃ karaḥ

कायस्सुगंधधूपाद्यैर्य न्नेनापि सुसंस्कृतः ।
न जहाति स्वभावं स श्वपुच्छमिव नामितम्

kāyassugaṃdhadhūpādyairya nnenāpi susaṃskṛtaḥ |
na jahāti svabhāvaṃ sa śvapucchamiva nāmitam

यथा जात्यैव कृष्णोर्थः शुक्लस्स्यान्न ह्युपायतः ।
संशोद्ध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला

yathā jātyaiva kṛṣṇorthaḥ śuklassyānna hyupāyataḥ |
saṃśoddhyamānāpi tathā bhavenmūrtirna nirmalā

जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि स्वकं मलम् ।
न विरज्येत लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्

jighrannapi svadurgaṃdhaṃ paśyannapi svakaṃ malam |
na virajyeta loko'yaṃ pīḍayannapi nāsikām

अहो मोहस्य माहात्म्यं येनेदं छादितं जगत् ।
शीघ्रं पश्यन्स्वकं दोषं कायस्य न विरज्यते

aho mohasya māhātmyaṃ yenedaṃ chāditaṃ jagat |
śīghraṃ paśyansvakaṃ doṣaṃ kāyasya na virajyate

स्वदेहस्य विगंधेन न विरज्येत यो नरः ।
विरागकारणं तस्य किमेतदुपदिश्यते

svadehasya vigaṃdhena na virajyeta yo naraḥ |
virāgakāraṇaṃ tasya kimetadupadiśyate

सर्वस्यैव जगन्मध्ये देह एवाशुचिर्भवेत् ।
तन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत्

sarvasyaiva jaganmadhye deha evāśucirbhavet |
tanmalāvayavasparśācchucirapyaśucirbhavet

गंधलेपापनोदार्थ शौचं देहस्य कीर्तितम् ।
द्वयस्यापगमाच्छुद्धिश्शुद्धस्पर्शाद्विशुध्यति

gaṃdhalepāpanodārtha śaucaṃ dehasya kīrtitam |
dvayasyāpagamācchuddhiśśuddhasparśādviśudhyati

गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः ।
आमृत्योराचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति

gaṃgātoyena sarveṇa mṛdbhāraiḥ parvatopamaiḥ |
āmṛtyorācarecchaucaṃ bhāvaduṣṭo na śudhyati

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति ।
श्वदृतिः क्षालिता तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति

tīrthasnānaistapobhirvā duṣṭātmā naiva śudhyati |
śvadṛtiḥ kṣālitā tīrthe kiṃ śuddhimadhigacchati

अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् ।
न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम्

aṃtarbhāvapraduṣṭasya viśato'pi hutāśanam |
na svargo nāpavargaśca dehanirdahanaṃ param

सर्वेण गांगेन जलेन सम्यङ् मृत्पर्वतेनाप्यथ भावदुष्टः ।
आजन्मनः स्नानपरो मनुष्यो न शुध्यतीत्येव वयं वदामः

sarveṇa gāṃgena jalena samyaṅ mṛtparvatenāpyatha bhāvaduṣṭaḥ |
ājanmanaḥ snānaparo manuṣyo na śudhyatītyeva vayaṃ vadāmaḥ

प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं महांतम् ।
प्रविश्य दग्धस्त्वपि भावदुष्टो न धर्ममाप्नोति फलं न चान्यत

prajvālya vahniṃ ghṛtatailasiktaṃ pradakṣiṇāvartaśikhaṃ mahāṃtam |
praviśya dagdhastvapi bhāvaduṣṭo na dharmamāpnoti phalaṃ na cānyata

गंगादितीर्थेषु वसंति मत्स्या देवालये पक्षिगणाश्च नित्यम् ।
भावोज्झितास्ते न फलं लभंते तीर्थावगाहाच्च तथैव दानात्

gaṃgāditīrtheṣu vasaṃti matsyā devālaye pakṣigaṇāśca nityam |
bhāvojjhitāste na phalaṃ labhaṃte tīrthāvagāhācca tathaiva dānāt

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणे सर्वकर्मसु ।
अन्यथाऽऽलिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा

bhāvaśuddhiḥ paraṃ śaucaṃ pramāṇe sarvakarmasu |
anyathā''liṃgyate kāṃtā bhāvena duhitānyathā

मनसो भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु ।
अन्यथैव सुतं नारी चिन्तयत्यन्यथा पतिम्

manaso bhidyate vṛttirabhinneṣvapi vastuṣu |
anyathaiva sutaṃ nārī cintayatyanyathā patim

पश्यध्वमस्य भावस्य महाभाग्यमशेषतः ।
परिष्वक्तोपि यन्नार्य्या भावहीनं न कामयेत्

paśyadhvamasya bhāvasya mahābhāgyamaśeṣataḥ |
pariṣvaktopi yannāryyā bhāvahīnaṃ na kāmayet

नाद्याद्विविधमन्नाद्यं भक्ष्याणि सुरभीणि च ।
यदि चिंतां समाधत्ते चित्ते कामादिषु त्रिषु

nādyādvividhamannādyaṃ bhakṣyāṇi surabhīṇi ca |
yadi ciṃtāṃ samādhatte citte kāmādiṣu triṣu

गृह्यते तेन भावेन नरो भावाद्विमुच्यते ।
भावतश्शुचि शुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति

gṛhyate tena bhāvena naro bhāvādvimucyate |
bhāvataśśuci śuddhātmā svargaṃ mokṣaṃ ca viṃdati

भावेनैकात्मशुद्धात्मा दहञ्जुह्वन्स्तुवन्मृतः ।
ज्ञानावाप्तेरवाप्याशु लोकान्सुबहुयाजिनाम्

bhāvenaikātmaśuddhātmā dahañjuhvanstuvanmṛtaḥ |
jñānāvāpteravāpyāśu lokānsubahuyājinām

ज्ञानामलांभसा पुंसां सद्वैराग्यमृदा पुनः ।
अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम्

jñānāmalāṃbhasā puṃsāṃ sadvairāgyamṛdā punaḥ |
avidyārāgaviṇmūtralepagaṃdhaviśodhanam

एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि स्मृतम् ।
त्वङ्मात्रसारं निःसारं कदलीसारसन्निभम्

evametaccharīraṃ hi nisargādaśuci smṛtam |
tvaṅmātrasāraṃ niḥsāraṃ kadalīsārasannibham

ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञश्शिथिलो भवेत् ।
देह भोगोद्भवाद्भावाच्छमचित्तः प्रसन्नधीः

jñātvaivaṃ doṣavaddehaṃ yaḥ prājñaśśithilo bhavet |
deha bhogodbhavādbhāvācchamacittaḥ prasannadhīḥ

सोऽतिक्रामति संसारं जीवन्मुक्तः प्रजायते ।
संसारं कदलीसारदृढग्राह्यवतिष्ठते

so'tikrāmati saṃsāraṃ jīvanmuktaḥ prajāyate |
saṃsāraṃ kadalīsāradṛḍhagrāhyavatiṣṭhate

एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम् ।
पुंसामज्ञानदोषेण नानाकार्मवशेन च

evametanmahākaṣṭaṃ janma duḥkhaṃ prakīrtitam |
puṃsāmajñānadoṣeṇa nānākārmavaśena ca

श्लोकार्धेन तु वक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः ।
ममेति परमं दुःखं न ममेति परं सुखम्

ślokārdhena tu vakṣyāmi yaduktaṃ granthakoṭibhiḥ |
mameti paramaṃ duḥkhaṃ na mameti paraṃ sukham

बहवोपीह राजानः परं लोक मितो गताः ।
निर्ममत्वसमेतास्तु बद्धाश्शतसहस्रशः

bahavopīha rājānaḥ paraṃ loka mito gatāḥ |
nirmamatvasametāstu baddhāśśatasahasraśaḥ

गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा च तस्य प्रणश्यति ।
संमूर्छितेन दुःखेन योनियन्त्रनिपीडनात्

garbhasthasya smṛtiryāsītsā ca tasya praṇaśyati |
saṃmūrchitena duḥkhena yoniyantranipīḍanāt

बाह्येन वायुना वास्य मोहसङ्गेन देहिनः ।
स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरस्समुपजायते

bāhyena vāyunā vāsya mohasaṅgena dehinaḥ |
spṛṣṭamātreṇa ghoreṇa jvarassamupajāyate

तेन ज्वारेण महता सम्मोहश्च प्रजायते ।
सम्मूढस्य स्मृतिभ्रंशश्शीघ्रं संजायते पुनः

tena jvāreṇa mahatā sammohaśca prajāyate |
sammūḍhasya smṛtibhraṃśaśśīghraṃ saṃjāyate punaḥ

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य स्मृतिर्न्नोऽपूर्वकर्मणः ।
रतिः संजायते तूर्णं जन्तोस्तत्रैव जन्मनि

smṛtibhraṃśāttatastasya smṛtirnno'pūrvakarmaṇaḥ |
ratiḥ saṃjāyate tūrṇaṃ jantostatraiva janmani

रक्तो मूढश्च लोकोऽयं न कार्य्ये सम्प्रवर्तते ।
न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्

rakto mūḍhaśca loko'yaṃ na kāryye sampravartate |
na cātmānaṃ vijānāti na paraṃ na ca daivatam

न शृणोति परं श्रेयस्सति कर्णेऽपि सन्मुने ।
न पश्यति परं श्रेयस्सति चक्षुषि तत्क्षमे

na śṛṇoti paraṃ śreyassati karṇe'pi sanmune |
na paśyati paraṃ śreyassati cakṣuṣi tatkṣame

समे पथि शनैर्गच्छन् स्खलतीव पदेपदे ।
सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

same pathi śanairgacchan skhalatīva padepade |
satyāṃ buddhau na jānāti bodhyamāno budhairapi

संसारे क्लिश्यते तेन गर्भलोभवशानुगः ।
गर्भस्मृतेन पापेन समुज्झितमतिः पुमान्

saṃsāre kliśyate tena garbhalobhavaśānugaḥ |
garbhasmṛtena pāpena samujjhitamatiḥ pumān

इत्थं महत्परं दिव्यं शास्त्रमुक्तं शिवेन तु ।
तपसः कथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधनम्

itthaṃ mahatparaṃ divyaṃ śāstramuktaṃ śivena tu |
tapasaḥ kathanārthāya svargamokṣaprasādhanam

ये सत्यस्मिच्छिवे ज्ञाने सर्वकामार्थ साधने ।
न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्

ye satyasmicchive jñāne sarvakāmārtha sādhane |
na kurvantyātmanaḥ śreyastadatra mahadadbhutam

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः ।
इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्त्तुं प्रतिक्रियाम्

avyaktendriyavṛttitvādbālye duḥkhaṃ mahatpunaḥ |
icchannapi na śaknoti vaktuṃ karttuṃ pratikriyām

दंतोत्थाने महद्दुःखमल्पेन व्याधिना तथा ॥ ।
बालरोगैश्च विविधै पीडा बालग्रहैरपि

daṃtotthāne mahadduḥkhamalpena vyādhinā tathā || |
bālarogaiśca vividhai pīḍā bālagrahairapi

क्वचित्क्षुत्तृट्परीतांगः क्वचित्तिष्ठति संरटन् ।
विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालस्समाचरेत्

kvacitkṣuttṛṭparītāṃgaḥ kvacittiṣṭhati saṃraṭan |
viṇmūtrabhakṣaṇādyaṃ ca mohādbālassamācaret

कौमारे कर्णपीडायां मातापित्रोश्च साधनः ।
अक्षराध्ययनाद्यैश्च नानादुःखं प्रवर्तते

kaumāre karṇapīḍāyāṃ mātāpitrośca sādhanaḥ |
akṣarādhyayanādyaiśca nānāduḥkhaṃ pravartate

बाल्ये दुःखमतीत्यैव पश्यन्नपि विमूढधीः ।
न कुर्वीतात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्

bālye duḥkhamatītyaiva paśyannapi vimūḍhadhīḥ |
na kurvītātmanaḥ śreyastadatra mahadadbhutam

प्रवृत्तेन्द्रियवृत्तित्वात्कामरोगप्रपीडनात् ।
तदप्राप्ते तु सततं कुतस्सौख्यं तु यौवने

pravṛttendriyavṛttitvātkāmarogaprapīḍanāt |
tadaprāpte tu satataṃ kutassaukhyaṃ tu yauvane

ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य तस्य च ।
नेत्रस्य कुपितस्येव त्यागी दुःखाय केवलम्

īrṣyayā ca mahadduḥkhaṃ mohādraktasya tasya ca |
netrasya kupitasyeva tyāgī duḥkhāya kevalam

न रात्रौ विंदते निद्रां कामाग्निपरिवेदितः ।
दिवापि च कुतस्सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

na rātrau viṃdate nidrāṃ kāmāgnipariveditaḥ |
divāpi ca kutassaukhyamarthopārjanaciṃtayā

स्त्रीष्वध्यासितचित्तस्य ये पुंसः शुक्रबिन्दवः ।
ते सुखाय न मन्यन्ते स्वेदजा इव ते तथा

strīṣvadhyāsitacittasya ye puṃsaḥ śukrabindavaḥ |
te sukhāya na manyante svedajā iva te tathā

कृमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनो वानरस्य च ।
कंडूयनाभितापेन यद्भवेत्स्त्रिषु तद्विदः

kṛmibhistudyamānasya kuṣṭhino vānarasya ca |
kaṃḍūyanābhitāpena yadbhavetstriṣu tadvidaḥ

यादृशं मन्यते सौख्यं गंडे पूतिविनिर्गमात् ।
तादृशं स्त्रीषु मन्तव्यं नाधिकं तासु विद्यते

yādṛśaṃ manyate saukhyaṃ gaṃḍe pūtivinirgamāt |
tādṛśaṃ strīṣu mantavyaṃ nādhikaṃ tāsu vidyate

विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम् ।
तादृशं स्त्रीषु विज्ञेयं मूढैः कल्पितमन्यथा

viṇmūtrasya samutsargātsukhaṃ bhavati yādṛśam |
tādṛśaṃ strīṣu vijñeyaṃ mūḍhaiḥ kalpitamanyathā

नारीष्ववस्तुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु वा ।
नाणुमात्रं सुखं तासु कथितं पंचचूडया

nārīṣvavastubhūtāsu sarvadoṣāśrayāsu vā |
nāṇumātraṃ sukhaṃ tāsu kathitaṃ paṃcacūḍayā

सम्माननावमानाभ्यां वियोगेनेष्टसंगमात् ।
यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्

sammānanāvamānābhyāṃ viyogeneṣṭasaṃgamāt |
yauvanaṃ jarayā grastaṃ kva saukhyamanupadravam

वलीपलितखालित्यैश्शिथिलिकृतविग्रहम् ।
सर्वक्रियास्वशक्तिं च जरया जर्जरीकृतम्

valīpalitakhālityaiśśithilikṛtavigraham |
sarvakriyāsvaśaktiṃ ca jarayā jarjarīkṛtam

स्त्रीपुंसयौवनं हृद्यमन्योऽन्यस्य प्रियं पुरा ।
तदेव जरयाग्रस्तमनयोरपि न प्रियम्

strīpuṃsayauvanaṃ hṛdyamanyo'nyasya priyaṃ purā |
tadeva jarayāgrastamanayorapi na priyam

अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितम् ।
यः पश्यन्नपि रज्येत कोऽन्यस्तस्मादचेतनः

apūrvavatsvamātmānaṃ jarayā parivartitam |
yaḥ paśyannapi rajyeta ko'nyastasmādacetanaḥ

जराभिभूतः पुरुषः पुत्रीपुत्रादिबांधवैः ।
आसक्तत्वाद्दुराधर्षैर्भृत्यैश्च परिभूयते

jarābhibhūtaḥ puruṣaḥ putrīputrādibāṃdhavaiḥ |
āsaktatvāddurādharṣairbhṛtyaiśca paribhūyate

धर्ममर्थं च कामं वा मोक्षं वातिजरातुरः ।
अशक्तस्साधितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ vā mokṣaṃ vātijarāturaḥ |
aśaktassādhituṃ tasmādyuvā dharmaṃ samācaret