Chapter 15: Brahmanda gift, Shesha and the seven patalas

येनैकेन हि दत्तेन सर्वेषां प्राप्यते फलम् ।
दानानां तन्ममाख्या हि मानुषाणां हितार्थतः

yenaikena hi dattena sarveṣāṃ prāpyate phalam |
dānānāṃ tanmamākhyā hi mānuṣāṇāṃ hitārthataḥ

शृणु कालेः प्रदत्ताद्वै फलं विंदंति मानवाः ।
एकस्मादपि सर्वेषां दानानां तद्वदामि ते

śṛṇu kāleḥ pradattādvai phalaṃ viṃdaṃti mānavāḥ |
ekasmādapi sarveṣāṃ dānānāṃ tadvadāmi te

दानानामुत्तमं दानं ब्रह्माण्डं खलु मानवैः ।
दातव्यं मुक्तिकामैस्तु संसारोत्तारणाय वै

dānānāmuttamaṃ dānaṃ brahmāṇḍaṃ khalu mānavaiḥ |
dātavyaṃ muktikāmaistu saṃsārottāraṇāya vai

ब्रह्मांडे सकलं दत्तं यत्फलं लभते नरः ।
तदेकभावादाप्नोति सप्तलोकाधिपो भवेत्

brahmāṃḍe sakalaṃ dattaṃ yatphalaṃ labhate naraḥ |
tadekabhāvādāpnoti saptalokādhipo bhavet

यावच्चन्द्रदिवाकरौ नभसि वै यावत्स्थिरा मेदिनी
तावत्सोऽपि नरः स्वबांधवयुतस्स्ववर्गौकसामोकसि ।
सर्वेष्वेव मनोनुगेषु ककुभिर्ब्रह्माण्डदः क्रीडते
पश्चाद्याति पदं सुदुर्लभतरं देवैर्मुदे माधवम्

yāvaccandradivākarau nabhasi vai yāvatsthirā medinī
tāvatso'pi naraḥ svabāṃdhavayutassvavargaukasāmokasi |
sarveṣveva manonugeṣu kakubhirbrahmāṇḍadaḥ krīḍate
paścādyāti padaṃ sudurlabhataraṃ devairmude mādhavam

भगवन्ब्रूहि ब्राह्माण्डं यत्प्रमाणं यदात्मकम् ।
यदाधारं यथाभूतं येन मे प्रत्ययो भवेत्

bhagavanbrūhi brāhmāṇḍaṃ yatpramāṇaṃ yadātmakam |
yadādhāraṃ yathābhūtaṃ yena me pratyayo bhavet

मुने शृणु प्रवक्ष्यामि यदुत्सेधं तु विस्तरम् ।
ब्रह्माण्डं तत्तु संक्षेपाच्छ्रुत्वा पापात्प्रमुच्यते

mune śṛṇu pravakṣyāmi yadutsedhaṃ tu vistaram |
brahmāṇḍaṃ tattu saṃkṣepācchrutvā pāpātpramucyate

यत्तत्कारणमव्यक्तं व्यक्तं शिवमनामयम् ।
तस्मात्संजायते ब्रह्मा द्विधाभूताद्धि कालतः

yattatkāraṇamavyaktaṃ vyaktaṃ śivamanāmayam |
tasmātsaṃjāyate brahmā dvidhābhūtāddhi kālataḥ

ब्राह्माण्डं सृजति ब्रह्मा चतुर्द्दशभवात्मकम् ।
तद्वच्मि क्रमतस्तात समासाच्छृणु यत्नतः

brāhmāṇḍaṃ sṛjati brahmā caturddaśabhavātmakam |
tadvacmi kramatastāta samāsācchṛṇu yatnataḥ

पातालानि तु सप्तैव भुवनानि तथोर्द्ध्वतः ।
उच्छ्रायो द्विगुणस्तस्य जलमध्ये स्थितस्य च

pātālāni tu saptaiva bhuvanāni tathorddhvataḥ |
ucchrāyo dviguṇastasya jalamadhye sthitasya ca

तस्याधारः स्थितो नागस्स च विष्णुः प्रकीर्तितः ।
ब्रह्मणो वचसो हेतोर्बिभर्ति सकलं त्विदम्

tasyādhāraḥ sthito nāgassa ca viṣṇuḥ prakīrtitaḥ |
brahmaṇo vacaso hetorbibharti sakalaṃ tvidam

शेषस्यास्य गुणान् वक्तुं न शक्ता देवदानवाः ।
योनंतः पठ्यते सिद्धैर्देवर्षिगणपूजितः

śeṣasyāsya guṇān vaktuṃ na śaktā devadānavāḥ |
yonaṃtaḥ paṭhyate siddhairdevarṣigaṇapūjitaḥ

शिरःसाहस्रयुक्तस्स सर्वा विद्योतयन्दिशः ।
फणामणिसहस्रेण स्वस्तिकामलभूषणः

śiraḥsāhasrayuktassa sarvā vidyotayandiśaḥ |
phaṇāmaṇisahasreṇa svastikāmalabhūṣaṇaḥ

मदाघूर्णितनेत्रोऽसौ साग्निश्श्वेत इवाचलः ।
स्रग्वी किरीटी ह्याभाति यस्सदैवैक कुंडलः

madāghūrṇitanetro'sau sāgniśśveta ivācalaḥ |
sragvī kirīṭī hyābhāti yassadaivaika kuṃḍalaḥ

सायं गंगाप्रवाहेण श्वेतशैलोपशोभितः ।
नीलवासा मदोद्रिक्तः कैलासाद्रिरिवापरः

sāyaṃ gaṃgāpravāheṇa śvetaśailopaśobhitaḥ |
nīlavāsā madodriktaḥ kailāsādririvāparaḥ

लांगलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन्मुसलमुत्तमम् ।
योऽर्च्यते नागकन्याभिस्स्वर्णवर्णाभिरादरात्

lāṃgalāsaktahastāgro bibhranmusalamuttamam |
yo'rcyate nāgakanyābhissvarṇavarṇābhirādarāt

संकर्षणात्मको रुद्रो विषानलशिखोज्ज्वलः ।
कल्पांते निष्क्रमन्ते यद्वक्त्रेभ्योऽग्निशिखा मुहुः ।
दग्ध्वा जगत्त्रयं शान्ता भवंतीत्यनुशुश्रुम

saṃkarṣaṇātmako rudro viṣānalaśikhojjvalaḥ |
kalpāṃte niṣkramante yadvaktrebhyo'gniśikhā muhuḥ |
dagdhvā jagattrayaṃ śāntā bhavaṃtītyanuśuśruma

आस्ते पातालमूलस्थस्स शेषः क्षितिमण्डलम् ।
बिभ्रत्स्वपृष्ठे भूतेशश्शेषोऽशेषगुणार्चितः

āste pātālamūlasthassa śeṣaḥ kṣitimaṇḍalam |
bibhratsvapṛṣṭhe bhūteśaśśeṣo'śeṣaguṇārcitaḥ

तस्य वीर्यप्रभावश्च साकांक्षैस्त्रिदशैरपि ।
न हि वर्णयितुं शक्यः स्वरूपं ज्ञातुमेव वा

tasya vīryaprabhāvaśca sākāṃkṣaistridaśairapi |
na hi varṇayituṃ śakyaḥ svarūpaṃ jñātumeva vā

आस्ते कुसुममालेव फणामणिशिलारुणा ।
यस्यैषा सकला पृथ्वी कस्तद्वीर्यं वदिष्यति

āste kusumamāleva phaṇāmaṇiśilāruṇā |
yasyaiṣā sakalā pṛthvī kastadvīryaṃ vadiṣyati

यदा विजृम्भतेऽनंतो मदाघूर्णितलोचनः ।
तदा चलति भूरेषा साद्रितोयाधिकानना

yadā vijṛmbhate'naṃto madāghūrṇitalocanaḥ |
tadā calati bhūreṣā sādritoyādhikānanā

दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनि सत्तम ।
अतलं वितलं चैव सुतलं च रसातलम्

daśasāhasramekaikaṃ pātālaṃ muni sattama |
atalaṃ vitalaṃ caiva sutalaṃ ca rasātalam

तलं तलातलं चाग्र्यं पातालं सप्तमं मतम् ।
भूमेरधस्सप्त लोका इमे ज्ञेया विचक्षणैः

talaṃ talātalaṃ cāgryaṃ pātālaṃ saptamaṃ matam |
bhūmeradhassapta lokā ime jñeyā vicakṣaṇaiḥ

उच्छ्रायो द्विगुणश्चैषां सर्वेषां रत्नभूमयः ।
रत्नवन्तोऽथ प्रासादा भूमयो हेमसंभवाः

ucchrāyo dviguṇaścaiṣāṃ sarveṣāṃ ratnabhūmayaḥ |
ratnavanto'tha prāsādā bhūmayo hemasaṃbhavāḥ

तेषु दानवदैतेया नागानां जातयस्तथा ।
निवसंति महानागा राक्षसा दैत्यसंभवाः

teṣu dānavadaiteyā nāgānāṃ jātayastathā |
nivasaṃti mahānāgā rākṣasā daityasaṃbhavāḥ

प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालानीति नारदः ।
स्वर्लोकादति रम्याणि तेभ्योऽसावागतो दिवि

prāha svargasadomadhye pātālānīti nāradaḥ |
svarlokādati ramyāṇi tebhyo'sāvāgato divi

नानाभूषणभूषासु मणयो यत्र सुप्रभाः ।
आह्लादकानि शुभ्राणि पातालं केन तत्समम्

nānābhūṣaṇabhūṣāsu maṇayo yatra suprabhāḥ |
āhlādakāni śubhrāṇi pātālaṃ kena tatsamam

पाताले कस्य न प्रीतिरितश्चेतश्च शोभितम् ।
देवदानवकन्याभिर्विमुक्तस्याभिजायते

pātāle kasya na prītiritaścetaśca śobhitam |
devadānavakanyābhirvimuktasyābhijāyate

दिवार्करश्मयो यत्र न भवंति विधो निशि ।
न शीतमातपो यत्र मणितेजोऽत्र केवलम्

divārkaraśmayo yatra na bhavaṃti vidho niśi |
na śītamātapo yatra maṇitejo'tra kevalam

भक्ष्यभोज्यान्नपानानि भुज्यंते मुदितैर्भृशम् ।
यत्र न जायते कालो गतोऽपि मुनिसत्तम

bhakṣyabhojyānnapānāni bhujyaṃte muditairbhṛśam |
yatra na jāyate kālo gato'pi munisattama

पुंस्कोकिलरुतं यत्र पद्मानि कमलाकराः ।
नद्यस्सरांसि रम्याणि ह्यन्योन्यविचराणि च

puṃskokilarutaṃ yatra padmāni kamalākarāḥ |
nadyassarāṃsi ramyāṇi hyanyonyavicarāṇi ca

भूषणान्यतिशुभ्राणि गंधाढ्यं चानुलेपनम् ।
वीणावेणुमृदंगानां स्वना गेयानि च द्विज

bhūṣaṇānyatiśubhrāṇi gaṃdhāḍhyaṃ cānulepanam |
vīṇāveṇumṛdaṃgānāṃ svanā geyāni ca dvija

दैत्योरगैश्च भुज्यंते पाताले वै सुखानि च ।
तपसा समवाप्नोति दानवैस्सिद्धमानवैः

daityoragaiśca bhujyaṃte pātāle vai sukhāni ca |
tapasā samavāpnoti dānavaissiddhamānavaiḥ