Chapter 11: Gifts that ease the road, above all food

कृतपापा नरा यांति दुःखेन महतान्विताः ।
यममार्गे सुखं यैश्च तान्धर्मान्वद मे प्रभो

kṛtapāpā narā yāṃti duḥkhena mahatānvitāḥ |
yamamārge sukhaṃ yaiśca tāndharmānvada me prabho

अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यमविचारतः ।
शुभाशुभमथो वक्ष्ये तान्धर्म्मान्सुखदायकान्

avaśyaṃ hi kṛtaṃ karma bhoktavyamavicārataḥ |
śubhāśubhamatho vakṣye tāndharmmānsukhadāyakān

अत्र ये शुभकर्म्माणः सौम्यचित्ता दयान्विताः ।
सुखेन ते नरा यांति यममार्गं भयावहम्

atra ye śubhakarmmāṇaḥ saumyacittā dayānvitāḥ |
sukhena te narā yāṃti yamamārgaṃ bhayāvaham

यः प्रदद्याद् द्विजेन्द्राणामुपानत्काष्ठपादुके ।
स नरोऽश्वेन महता सुखं याति यमालयम्

yaḥ pradadyād dvijendrāṇāmupānatkāṣṭhapāduke |
sa naro'śvena mahatā sukhaṃ yāti yamālayam

छत्रदानेन गच्छंति यथा छत्रेण देहिनः ।
शिबिकायाः प्रदानेन तद्रथेन सुखं व्रजेत्

chatradānena gacchaṃti yathā chatreṇa dehinaḥ |
śibikāyāḥ pradānena tadrathena sukhaṃ vrajet

शय्यासनप्रदानेन सुखं याति सुविश्रमम् ।
आरामच्छायाकर्तारो मार्गे वा वृक्षरोपकाः ।
व्रजन्ति यमलोकं च आतपेऽति गतक्लमाः

śayyāsanapradānena sukhaṃ yāti suviśramam |
ārāmacchāyākartāro mārge vā vṛkṣaropakāḥ |
vrajanti yamalokaṃ ca ātape'ti gataklamāḥ

यांति पुष्पगयानेन पुष्पारामकरा नराः ।
देवायतनकर्तारः क्रीडंति च गृहोदरे

yāṃti puṣpagayānena puṣpārāmakarā narāḥ |
devāyatanakartāraḥ krīḍaṃti ca gṛhodare

कर्तारश्च तथा ये च यतीनामाश्रमस्य च ।
अनाथमण्डपानां तु क्रीडंति च गृहोदरे

kartāraśca tathā ye ca yatīnāmāśramasya ca |
anāthamaṇḍapānāṃ tu krīḍaṃti ca gṛhodare

देवाग्निगुरुविप्राणां मातापित्रोश्च पूजकाः ।
पूज्यमाना नरा यांति कामुकेन यथासुखम्

devāgniguruviprāṇāṃ mātāpitrośca pūjakāḥ |
pūjyamānā narā yāṃti kāmukena yathāsukham

द्योतयंतो दिशस्सर्वा यांति दीपप्रदायिनः ।
प्रतिश्रयप्रदानेन सुखं यांति निरामयाः

dyotayaṃto diśassarvā yāṃti dīpapradāyinaḥ |
pratiśrayapradānena sukhaṃ yāṃti nirāmayāḥ

विश्राम्यमाणा गच्छंति गुरुशुश्रूषका नराः ।
आतोद्यविप्रदातारस्सुखं यांति स्वके गृहे

viśrāmyamāṇā gacchaṃti guruśuśrūṣakā narāḥ |
ātodyavipradātārassukhaṃ yāṃti svake gṛhe

सर्वकामसमृद्धेन यथा गच्छंति गोप्रदाः ।
अत्र दत्तान्नपानानि तान्याप्नोति नरः पथि

sarvakāmasamṛddhena yathā gacchaṃti gopradāḥ |
atra dattānnapānāni tānyāpnoti naraḥ pathi

पादशौचप्रदानेन सजलेन पथा व्रजेत् ।
पादाभ्यंगं च यः कुर्यादश्वपृष्ठेन गच्छति

pādaśaucapradānena sajalena pathā vrajet |
pādābhyaṃgaṃ ca yaḥ kuryādaśvapṛṣṭhena gacchati

पादशौचं तथाभ्यंगं दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
यो ददाति सदा व्यास नोपसर्पति तं यमः

pādaśaucaṃ tathābhyaṃgaṃ dīpamannaṃ pratiśrayam |
yo dadāti sadā vyāsa nopasarpati taṃ yamaḥ

हेमरत्नप्रदानेन याति दुर्गाणि निस्तरन् ।
रौप्यानडुत्स्रग्दानेन यमलोकं सुखेन सः

hemaratnapradānena yāti durgāṇi nistaran |
raupyānaḍutsragdānena yamalokaṃ sukhena saḥ

इत्येवमादिभिर्दानैस्सुखं यांति यमालयम् ।
स्वर्गे तु विविधान्भोगान्प्राप्नुवंति सदा नराः

ityevamādibhirdānaissukhaṃ yāṃti yamālayam |
svarge tu vividhānbhogānprāpnuvaṃti sadā narāḥ

सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परं स्मृतम् ।
सद्यः प्रीतिकरं हृद्यं बलबुद्धिविवर्धनम्

sarveṣāmeva dānānāmannadānaṃ paraṃ smṛtam |
sadyaḥ prītikaraṃ hṛdyaṃ balabuddhivivardhanam

नान्नदानसमं दानं विद्यते मुनिसत्तम ।
अन्नाद्भवंति भूतानि तदभावे म्रियंति च

nānnadānasamaṃ dānaṃ vidyate munisattama |
annādbhavaṃti bhūtāni tadabhāve mriyaṃti ca

रक्तं मांसं वसा शुक्रं क्रमादन्नात्प्रवर्धते ।
शुक्राद्भवंति भूतानि तस्मादन्नमयं जगत्

raktaṃ māṃsaṃ vasā śukraṃ kramādannātpravardhate |
śukrādbhavaṃti bhūtāni tasmādannamayaṃ jagat

हेमरत्नाश्वनागेन्द्रैर्नारीस्रक्चंदनादिभिः ।
समस्तैरपि संप्राप्तैर्न रमंति बुभुक्षिताः

hemaratnāśvanāgendrairnārīsrakcaṃdanādibhiḥ |
samastairapi saṃprāptairna ramaṃti bubhukṣitāḥ

गर्भस्था जायमानाश्च बालवृद्धाश्च मध्यमाः ।
आहारमभिकांक्षंति देवदानवराक्षसाः

garbhasthā jāyamānāśca bālavṛddhāśca madhyamāḥ |
āhāramabhikāṃkṣaṃti devadānavarākṣasāḥ

क्षुधा निश्शेषरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः ।
स चान्नौषधिलेपेन नश्यतीह न संशयः

kṣudhā niśśeṣarogāṇāṃ vyādhiḥ śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ |
sa cānnauṣadhilepena naśyatīha na saṃśayaḥ

नास्ति क्षुधासमं दुःखं नास्ति रोगः क्षुधासमः ।
नास्त्यरोगसमं सौख्यं नास्ति क्रोधसमो रिपुः

nāsti kṣudhāsamaṃ duḥkhaṃ nāsti rogaḥ kṣudhāsamaḥ |
nāstyarogasamaṃ saukhyaṃ nāsti krodhasamo ripuḥ

अतएव महत्पुण्यमन्नदाने प्रकीर्तितम् ।
तथा क्षुधाग्निना तप्ता म्रियंते सर्वदेहिनः

ataeva mahatpuṇyamannadāne prakīrtitam |
tathā kṣudhāgninā taptā mriyaṃte sarvadehinaḥ

अन्नदः प्राणदः प्रोक्तः प्राणदश्चापि सर्वदः ।
तस्मादन्नप्रदानेन सर्वदानफलं लभेत्

annadaḥ prāṇadaḥ proktaḥ prāṇadaścāpi sarvadaḥ |
tasmādannapradānena sarvadānaphalaṃ labhet

यस्यान्नपानपुष्टाङ्गः कुरुते पुण्यसंचयम् ।
अन्नप्रदातुस्तस्यार्द्धं कर्तुश्चार्द्धं न संशयः

yasyānnapānapuṣṭāṅgaḥ kurute puṇyasaṃcayam |
annapradātustasyārddhaṃ kartuścārddhaṃ na saṃśayaḥ

त्रैलोक्ये यानि रत्नानि भोगस्त्रीवाहनानि च ।
अन्नदानप्रदस्सर्वमिहामुत्र च तल्लभेत्

trailokye yāni ratnāni bhogastrīvāhanāni ca |
annadānapradassarvamihāmutra ca tallabhet

धर्म्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् ।
तस्मादन्नेन पानेन पालयेद्देहमात्मनः

dharmmārthakāmamokṣāṇāṃ dehaḥ paramasādhanam |
tasmādannena pānena pālayeddehamātmanaḥ

अन्नमेव प्रशंसंति सर्वमेव प्रतिष्ठितम् ।
अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति

annameva praśaṃsaṃti sarvameva pratiṣṭhitam |
annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

अन्नेन धार्य्यते सर्वं विश्वं जगदिदं मुने ।
अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणा ह्यन्ने प्रतिष्ठिताः

annena dhāryyate sarvaṃ viśvaṃ jagadidaṃ mune |
annamūrjaskaraṃ loke prāṇā hyanne pratiṣṭhitāḥ

दातव्यं भिक्षवे चान्नं ब्राह्मणाय महात्मने ।
कुटुंबं पीडयित्वापि ह्यात्मनो भूतिमिच्छता

dātavyaṃ bhikṣave cānnaṃ brāhmaṇāya mahātmane |
kuṭuṃbaṃ pīḍayitvāpi hyātmano bhūtimicchatā

विददाति निधिश्रेष्ठं यो दद्यादन्नमर्थिने ।
ब्राह्मणायार्तरूपाय पारलौकिकमात्मनः

vidadāti nidhiśreṣṭhaṃ yo dadyādannamarthine |
brāhmaṇāyārtarūpāya pāralaukikamātmanaḥ

अर्चयेद्भूतिमन्विच्छन्काले द्विजमुपस्थितम् ।
श्रांतमध्वनि वृत्त्यर्थं गृहस्थो गृहमागतम्

arcayedbhūtimanvicchankāle dvijamupasthitam |
śrāṃtamadhvani vṛttyarthaṃ gṛhastho gṛhamāgatam

अन्नदः पूजयेद्व्यासः सुशीलस्तु विमत्सरः ।
क्रोधमुत्पतितं हित्वा दिवि चेह महत्सुखम्

annadaḥ pūjayedvyāsaḥ suśīlastu vimatsaraḥ |
krodhamutpatitaṃ hitvā divi ceha mahatsukham

नाभिनिंदेदधिगतं न प्रणुद्यात्कथंचन ।
अपि श्वपाके शुनि वा नान्नदानं प्रणश्यति

nābhiniṃdedadhigataṃ na praṇudyātkathaṃcana |
api śvapāke śuni vā nānnadānaṃ praṇaśyati

श्रांतायादृष्टपूर्वाय ह्यन्नमध्वनि वर्तते ।
यो दद्यादपरिक्लिष्टं स समृद्धिमवाप्नुयात

śrāṃtāyādṛṣṭapūrvāya hyannamadhvani vartate |
yo dadyādaparikliṣṭaṃ sa samṛddhimavāpnuyāta

पितॄन्देवांस्तथा विप्रानतिथींश्च महामुने ।
यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत्

pitṝndevāṃstathā viprānatithīṃśca mahāmune |
yo naraḥ prīṇayatyannaistasya puṇyaphalaṃ mahat

अन्नं पानं च शूद्रेऽपि ब्राह्मणे च विशिष्यते ।
न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव च

annaṃ pānaṃ ca śūdre'pi brāhmaṇe ca viśiṣyate |
na pṛcchedgotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ deśameva ca

भिक्षितो ब्राह्मणेनेह दद्यादन्नं च यः पुमान् ।
स याति परमं स्वर्गं यावदाभूतसंप्लवम्

bhikṣito brāhmaṇeneha dadyādannaṃ ca yaḥ pumān |
sa yāti paramaṃ svargaṃ yāvadābhūtasaṃplavam

अन्नदस्य च वृक्षाश्च सर्वकामफलान्विताः ।
भवंतीह यथा विप्रा हर्षयुक्तास्त्रिविष्टपे

annadasya ca vṛkṣāśca sarvakāmaphalānvitāḥ |
bhavaṃtīha yathā viprā harṣayuktāstriviṣṭape

अन्नदानेन ये लोकास्स्वर्गे विरचिता मुने ।
अन्नदातुर्महादिव्यास्ताञ्छृणुष्व महामुने

annadānena ye lokāssvarge viracitā mune |
annadāturmahādivyāstāñchṛṇuṣva mahāmune

भवनानि प्रकाशंते दिवि तेषां महात्मनाम् ।
नानासंस्थानरूपाणि नाना कामान्वितानि च

bhavanāni prakāśaṃte divi teṣāṃ mahātmanām |
nānāsaṃsthānarūpāṇi nānā kāmānvitāni ca

सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः ।
हेमवाप्यः शुभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः

sarvakāmaphalāścāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ |
hemavāpyaḥ śubhāḥ kūpā dīrghikāścaiva sarvaśaḥ

घोषयंति च पानानि शुभान्यथ सहस्रशः ।
भक्ष्यभोज्यमयाश्शैला वासांस्याभरणानि च

ghoṣayaṃti ca pānāni śubhānyatha sahasraśaḥ |
bhakṣyabhojyamayāśśailā vāsāṃsyābharaṇāni ca

क्षीरं स्रवंत्यस्सरितस्तथैवाज्यस्य पर्वताः ।
प्रासादाः पाण्डुराभासाश्शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः

kṣīraṃ sravaṃtyassaritastathaivājyasya parvatāḥ |
prāsādāḥ pāṇḍurābhāsāśśayyāśca kanakojjvalāḥ

तानन्नदाश्च गच्छंति तस्मादन्नप्रदो भवेत् ।
यदीच्छेदात्मनो भव्यमिह लोके परत्र च

tānannadāśca gacchaṃti tasmādannaprado bhavet |
yadīcchedātmano bhavyamiha loke paratra ca

एते लोकाः पुण्यकृतामन्नदानां महाप्रभाः ।
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर्ध्रुवम्

ete lokāḥ puṇyakṛtāmannadānāṃ mahāprabhāḥ |
tasmādannaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ mānavairdhruvam

अन्नं प्रजापतिस्साक्षादन्नं विष्णुस्स्वयं हरः ।
तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति

annaṃ prajāpatissākṣādannaṃ viṣṇussvayaṃ haraḥ |
tasmādannasamaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

कृत्वापि सुमहत्पापं यः पश्चादन्नदो भवेत् ।
विमुक्तस्सर्वपापेभ्यस्स्वर्गलोकं स गच्छति

kṛtvāpi sumahatpāpaṃ yaḥ paścādannado bhavet |
vimuktassarvapāpebhyassvargalokaṃ sa gacchati

अन्नपानाश्वगोवस्त्रशय्याच्छत्रासनानि च ।
प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः

annapānāśvagovastraśayyācchatrāsanāni ca |
pretaloke praśastāni dānānyaṣṭau viśeṣataḥ

एवं दानविशेषेण धर्मराजपुरं नरः ।
यस्माद्याति विमानेन तस्माद्दानं समाचरेत्

evaṃ dānaviśeṣeṇa dharmarājapuraṃ naraḥ |
yasmādyāti vimānena tasmāddānaṃ samācaret

एतदाख्यानमनघमन्नदानप्रभावतः ।
यः पठेत्पाठयेदन्यान्स समृद्धः प्रजायते

etadākhyānamanaghamannadānaprabhāvataḥ |
yaḥ paṭhetpāṭhayedanyānsa samṛddhaḥ prajāyate

शृणुयाच्छ्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्यो महामुने ॥ ।
अक्षय्यमन्नदानं च पितॄणामुपतिष्ठति

śṛṇuyācchrāvayecchrāddhe brāhmaṇānyo mahāmune || |
akṣayyamannadānaṃ ca pitṝṇāmupatiṣṭhati