Chapter 6: Shilada's tapas and the birth of Nandi

भवान्कथमनुप्राप्तो महादेवांशजः शिवम् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं वक्तुमर्हसि मे प्रभो

bhavānkathamanuprāpto mahādevāṃśajaḥ śivam |
śrotumicchāmi tatsarvaṃ vaktumarhasi me prabho

सनत्कुमार सर्वज्ञ सावधानतया शृणु ।
यथाहं च शिवं प्राप्तो महादेवांशजो मुने

sanatkumāra sarvajña sāvadhānatayā śṛṇu |
yathāhaṃ ca śivaṃ prāpto mahādevāṃśajo mune

प्रजाकामः शिलादोऽभूदुक्तः पितृभिरादरात् ।
तदुद्धर्तुमना भक्त्या समुद्धारमभीप्सुभिः

prajākāmaḥ śilādo'bhūduktaḥ pitṛbhirādarāt |
taduddhartumanā bhaktyā samuddhāramabhīpsubhiḥ

अधोदृष्टिः सुधर्मात्मा शिलादो नाम वीर्यवान् ।
तस्यासीन्मुनिकैर्वृत्तिः शिवलोके च सोगमत्

adhodṛṣṭiḥ sudharmātmā śilādo nāma vīryavān |
tasyāsīnmunikairvṛttiḥ śivaloke ca sogamat

शक्रमुद्दिश्य स मुनिस्तपस्तेपे सुदुः सहम् ।
निश्चलात्मा शिलादाख्यो बहुकालं दृढव्रतः

śakramuddiśya sa munistapastepe suduḥ saham |
niścalātmā śilādākhyo bahukālaṃ dṛḍhavrataḥ

तपतस्तस्य तपसा संतुष्टोऽभूच्छतक्रतुः ।
जगाम च वरं दातुं सर्वदेवप्रभुस्तदा

tapatastasya tapasā saṃtuṣṭo'bhūcchatakratuḥ |
jagāma ca varaṃ dātuṃ sarvadevaprabhustadā

शिलादमाह सुप्रीत्या शक्रस्तुष्टोऽस्मि तेऽनघ ।
तेन त्वं मुनिशार्दूल वरयस्व वरानिति

śilādamāha suprītyā śakrastuṣṭo'smi te'nagha |
tena tvaṃ muniśārdūla varayasva varāniti

ततः प्रणम्य देवेशं स्तुत्वा स्तुतिभिरादरात् ।
शिलादो मुनिशार्दूलस्तमाह सुकृताञ्जलिः

tataḥ praṇamya deveśaṃ stutvā stutibhirādarāt |
śilādo muniśārdūlastamāha sukṛtāñjaliḥ

शतक्रतो सुरेशान सन्तुष्टो यदि मे प्रभो ।
अयोनिजं मुत्युहीनं पुत्रमिच्छामि सुव्रतम्

śatakrato sureśāna santuṣṭo yadi me prabho |
ayonijaṃ mutyuhīnaṃ putramicchāmi suvratam

पुत्रं दास्यामि पुत्रार्थिन्योनिजं मृत्युसंयुतम् ।
अन्यथा ते न दास्यामि मृत्युहीना न सन्ति वै

putraṃ dāsyāmi putrārthinyonijaṃ mṛtyusaṃyutam |
anyathā te na dāsyāmi mṛtyuhīnā na santi vai

न दास्यामि सुतं तेऽहं मृत्युहीनमयोनिजम् ।
हरिर्विधिश्च भगवान्किमुतान्यो महामुने

na dāsyāmi sutaṃ te'haṃ mṛtyuhīnamayonijam |
harirvidhiśca bhagavānkimutānyo mahāmune

तावपि त्रिपुरार्यंगसम्भावौ मरणान्वितौ ।
तयोरप्यायुषा मानं कथितं निगमे पृथक्

tāvapi tripurāryaṃgasambhāvau maraṇānvitau |
tayorapyāyuṣā mānaṃ kathitaṃ nigame pṛthak

तस्मादयोनिजे पुत्रे मृत्युहीने प्रयत्नतः ।
परित्यजाशां विप्रेन्द्र गृहाणात्मक्षमं सुतम्

tasmādayonije putre mṛtyuhīne prayatnataḥ |
parityajāśāṃ viprendra gṛhāṇātmakṣamaṃ sutam

किन्तु देवेश्वरो रुद्रः प्रसीदति महेश्वरः ।
सुदुर्लभो मृत्युहीनस्तव पुत्रो ह्ययोनिजः

kintu deveśvaro rudraḥ prasīdati maheśvaraḥ |
sudurlabho mṛtyuhīnastava putro hyayonijaḥ

अहं च विष्णुर्भगवान्द्रुहिणश्च महामुने ।
अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रं दातुं न शक्नुमः

ahaṃ ca viṣṇurbhagavāndruhiṇaśca mahāmune |
ayonijaṃ mṛtyuhīnaṃ putraṃ dātuṃ na śaknumaḥ

आराधय महादेवं तत्पुत्रविनिकाम्यया ।
सर्वेश्वरो महाशक्तः स ते पुत्रं प्रदास्यति

ārādhaya mahādevaṃ tatputravinikāmyayā |
sarveśvaro mahāśaktaḥ sa te putraṃ pradāsyati

एवं व्याहृत्य विप्रेन्द्रमनुगृह्य च तं घृणी ।
देवैर्वृतः सुरेशानस्स्वलोकं समगान्मुने

evaṃ vyāhṛtya viprendramanugṛhya ca taṃ ghṛṇī |
devairvṛtaḥ sureśānassvalokaṃ samagānmune

गते तस्मिंश्च वरदे सहस्राक्षे शिलाशनः ।
आराधयन्महादेवं तपसातोषयद्भवम्

gate tasmiṃśca varade sahasrākṣe śilāśanaḥ |
ārādhayanmahādevaṃ tapasātoṣayadbhavam

अथ तस्यैवमनिशन्तत्परस्य द्विजस्त वै ।
दिव्यम्वर्षसहस्रं तु गतं क्षणमिवाद्भुतम्

atha tasyaivamaniśantatparasya dvijasta vai |
divyamvarṣasahasraṃ tu gataṃ kṣaṇamivādbhutam

वल्मीकेन वृतांगश्च लक्षकोटगणैर्मुनिः ।
सूचीमुखैश्चान्यै रक्तभुग्भिश्च सर्वतः

valmīkena vṛtāṃgaśca lakṣakoṭagaṇairmuniḥ |
sūcīmukhaiścānyai raktabhugbhiśca sarvataḥ

निर्मांसरुधिर त्वग्वै बिले तस्मिन्नवस्थितः ।
अस्थिशेषोभवत्पश्चाच्छिलादो मुनिसत्तमः

nirmāṃsarudhira tvagvai bile tasminnavasthitaḥ |
asthiśeṣobhavatpaścācchilādo munisattamaḥ

तुष्टः प्रभुस्तदा तस्मै दर्शयामास स्वां तनुम् ।
दिव्यां दिव्यगुणैर्युक्तामलभ्यां वामबुद्धिभिः

tuṣṭaḥ prabhustadā tasmai darśayāmāsa svāṃ tanum |
divyāṃ divyaguṇairyuktāmalabhyāṃ vāmabuddhibhiḥ

दिव्यवर्षसहस्रेण तप्यमानाय शूलधृक् ।
सर्वदेवाधिपस्तस्मै वरदोस्मीत्यभाषत

divyavarṣasahasreṇa tapyamānāya śūladhṛk |
sarvadevādhipastasmai varadosmītyabhāṣata

महासमाधिसंलीनस्स शिलादो महामुनिः ।
नाशृणोत्तद्गिरं शम्भोर्भक्त्यधीनरतस्य वै

mahāsamādhisaṃlīnassa śilādo mahāmuniḥ |
nāśṛṇottadgiraṃ śambhorbhaktyadhīnaratasya vai

यदा स्पृष्टो मुनिस्तेन करेण त्रिपुरारिणा ।
तदैव मुनिशार्दूल उत्ससर्ज तपःक्रमम्

yadā spṛṣṭo munistena kareṇa tripurāriṇā |
tadaiva muniśārdūla utsasarja tapaḥkramam

अथोन्मील्य मुनिर्नेत्रे सोमं शंभुं विलोकयन् ।
द्रुतं प्रणम्य स मुदा पादयोर्न्यपतन्मुने

athonmīlya munirnetre somaṃ śaṃbhuṃ vilokayan |
drutaṃ praṇamya sa mudā pādayornyapatanmune

हर्षगद्गदया वाचा नतस्कंधः कृताञ्जलिः ।
प्रसन्नात्मा शिलादस्स तुष्टाव परमेश्वरम्

harṣagadgadayā vācā nataskaṃdhaḥ kṛtāñjaliḥ |
prasannātmā śilādassa tuṣṭāva parameśvaram

ततः प्रसन्नो भगवान्देवदेवस्त्रिलोचनः ।
वरदोऽस्मीति तम्प्राह शिलादं मुनिपुंगवम्

tataḥ prasanno bhagavāndevadevastrilocanaḥ |
varado'smīti tamprāha śilādaṃ munipuṃgavam

तपसानेन किं कार्यं भवते हि महा मते ।
ददामि पुत्रं सर्वज्ञं सर्वशास्त्रार्थपारगम्

tapasānena kiṃ kāryaṃ bhavate hi mahā mate |
dadāmi putraṃ sarvajñaṃ sarvaśāstrārthapāragam

ततः प्रणम्य देवेशं तच्छ्रुत्वा च शिलाशनः ।
हर्षगद्गदया वाचोवाच सोमविभूषणम्

tataḥ praṇamya deveśaṃ tacchrutvā ca śilāśanaḥ |
harṣagadgadayā vācovāca somavibhūṣaṇam

महेश यदि तुष्टोऽसि यदि वा वरदश्च मे ।
इच्छामि त्वत्समं पुत्रं मृत्युहीनमयोनिजम्

maheśa yadi tuṣṭo'si yadi vā varadaśca me |
icchāmi tvatsamaṃ putraṃ mṛtyuhīnamayonijam

एवमुक्तस्ततो देवस्त्र्यम्बकस्तेन शङ्करः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शिलादं मुनिसत्तमम्

evamuktastato devastryambakastena śaṅkaraḥ |
pratyuvāca prasannātmā śilādaṃ munisattamam

पूर्वमाराधितो विप्र ब्रह्मणाहं तपोधन ।
तपसा चावतारार्थं मुनिभिश्च सुरोत्तमैः

pūrvamārādhito vipra brahmaṇāhaṃ tapodhana |
tapasā cāvatārārthaṃ munibhiśca surottamaiḥ

तव पुत्रो भविष्यामि नन्दी नाम्ना त्वयोनिजः ।
पिता भविष्यसि मम पितुर्वै जगतां मुने

tava putro bhaviṣyāmi nandī nāmnā tvayonijaḥ |
pitā bhaviṣyasi mama piturvai jagatāṃ mune

एवमुक्त्वा मुनिं प्रेक्ष्य प्रणिपत्यास्थितं घृणी ।
सोमस्तूर्णं तमादिश्य तत्रैवान्तर्दधे हरः

evamuktvā muniṃ prekṣya praṇipatyāsthitaṃ ghṛṇī |
somastūrṇaṃ tamādiśya tatraivāntardadhe haraḥ

गते तस्मिन्महादेवे स शिलादो महामुनिः ।
स्वमाश्रयमुपागम्य ऋषिभ्योऽकथयत्ततः

gate tasminmahādeve sa śilādo mahāmuniḥ |
svamāśrayamupāgamya ṛṣibhyo'kathayattataḥ

कियता चैव कालेन तदासौ जनकः स मे ।
यज्ञांगणं चकर्षाशु यज्ञार्थं यज्ञवित्तमः

kiyatā caiva kālena tadāsau janakaḥ sa me |
yajñāṃgaṇaṃ cakarṣāśu yajñārthaṃ yajñavittamaḥ

ततः क्षणादहं शंभोस्तनुजस्तस्य चाज्ञया ।
स जातः पूर्व्वमेवाहं युगान्ताग्निसमप्रभः

tataḥ kṣaṇādahaṃ śaṃbhostanujastasya cājñayā |
sa jātaḥ pūrvvamevāhaṃ yugāntāgnisamaprabhaḥ

अवर्षंस्तदा पुष्करावर्तकाद्या जगुः खेचराः किन्नराः सिद्धसाध्या ।
शिलादात्मजत्वं गते मय्यृषीन्द्रास्समन्ताच्च वृष्टिं व्यधुः कौसुमीं ते

avarṣaṃstadā puṣkarāvartakādyā jaguḥ khecarāḥ kinnarāḥ siddhasādhyā |
śilādātmajatvaṃ gate mayyṛṣīndrāssamantācca vṛṣṭiṃ vyadhuḥ kausumīṃ te

अथ ब्रह्मादयो देवा देवपल्यश्च सर्वशः ।
तत्राजग्मुश्च सुप्रीत्या हरिश्चैव शिवोऽम्बिका

atha brahmādayo devā devapalyaśca sarvaśaḥ |
tatrājagmuśca suprītyā hariścaiva śivo'mbikā

तदोत्सवो महानासीन्ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
आदृत्य मां तथा लिंगं तुष्टुवुर्हर्षिताश्च ते

tadotsavo mahānāsīnnanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
ādṛtya māṃ tathā liṃgaṃ tuṣṭuvurharṣitāśca te

सुप्रशस्य शिलादं तं स्तुत्वा च सुस्तवैः शिवौ ।
सर्वे जग्मुश्च धामानि शिवावप्यखिलेश्वरौ

supraśasya śilādaṃ taṃ stutvā ca sustavaiḥ śivau |
sarve jagmuśca dhāmāni śivāvapyakhileśvarau

शिलादोऽपि च मां दृष्ट्वा कालसूर्य्यानलप्रभम् ।
त्र्यक्षं चतुर्भुजं बालं जटामुकुटधारिणम्

śilādo'pi ca māṃ dṛṣṭvā kālasūryyānalaprabham |
tryakṣaṃ caturbhujaṃ bālaṃ jaṭāmukuṭadhāriṇam

त्रिशूलाद्यायुधं दीप्तं सर्वथा रुद्ररूपिणम् ।
महानन्दभरः प्रीत्या प्रणम्यं प्रणनाम च

triśūlādyāyudhaṃ dīptaṃ sarvathā rudrarūpiṇam |
mahānandabharaḥ prītyā praṇamyaṃ praṇanāma ca

त्वयाहं नन्दितो यस्मान्नन्दी नाम्ना सुरेश्वर ।
तस्मात्त्वां देवमानन्दं नमामि जगदीश्वरम्

tvayāhaṃ nandito yasmānnandī nāmnā sureśvara |
tasmāttvāṃ devamānandaṃ namāmi jagadīśvaram

मया सह पिता हृष्टः सुप्रणम्य महेश्वरम् ।
उटजं स्वं जगामाशु निधिं लब्ध्वेव निर्धनः

mayā saha pitā hṛṣṭaḥ supraṇamya maheśvaram |
uṭajaṃ svaṃ jagāmāśu nidhiṃ labdhveva nirdhanaḥ

यदा गतोहमुटजं शिलादस्य महामुने ।
तदाहं तादृशं रूपं त्यक्त्वा मानुष्यमास्थितः

yadā gatohamuṭajaṃ śilādasya mahāmune |
tadāhaṃ tādṛśaṃ rūpaṃ tyaktvā mānuṣyamāsthitaḥ

मानुष्यमास्थितं दृष्ट्वा पिता मे लोकपूजितः ।
विललापातिदुःखार्त्तः स्वजनैश्च समावृतः

mānuṣyamāsthitaṃ dṛṣṭvā pitā me lokapūjitaḥ |
vilalāpātiduḥkhārttaḥ svajanaiśca samāvṛtaḥ

जातकर्मादिकान्येव सर्वाण्यपि चकार मे ।
शालंकायनपुत्रो वै शिलादः पुत्रवत्सलः

jātakarmādikānyeva sarvāṇyapi cakāra me |
śālaṃkāyanaputro vai śilādaḥ putravatsalaḥ

वेदानध्यापयामास सांगोपांगानशेषतः ।
शास्त्राण्यन्यान्यपि तथा पञ्चवर्षे पिता च माम्

vedānadhyāpayāmāsa sāṃgopāṃgānaśeṣataḥ |
śāstrāṇyanyānyapi tathā pañcavarṣe pitā ca mām

सम्पूर्णे सप्तमे वर्षे मित्रावरुणसंज्ञकौ ।
मुनी तस्याश्रमं प्राप्तौ द्रष्टुं मां चाज्ञया विभोः

sampūrṇe saptame varṣe mitrāvaruṇasaṃjñakau |
munī tasyāśramaṃ prāptau draṣṭuṃ māṃ cājñayā vibhoḥ

सत्कृतौ मुनिना तेन सूपविष्टो महामुनी ।
ऊचतुश्च महात्मानौ मां निरीक्ष्य मुहुर्मुहुः

satkṛtau muninā tena sūpaviṣṭo mahāmunī |
ūcatuśca mahātmānau māṃ nirīkṣya muhurmuhuḥ

तात नंदीस्तवाल्पायुः सर्वशास्त्रार्थपारगः ।
न दृष्टमेव चापश्यं ह्यायुर्वर्षादतः परम्

tāta naṃdīstavālpāyuḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ |
na dṛṣṭameva cāpaśyaṃ hyāyurvarṣādataḥ param

विप्रयोरित्युक्तवतोः शिलादः पुत्रवत्सलः ।
तमालिङ्ग्य च दुःखार्त्तो रुरोदातीव विस्वरम्

viprayorityuktavatoḥ śilādaḥ putravatsalaḥ |
tamāliṅgya ca duḥkhārtto rurodātīva visvaram

मृतवत्पतितं दृष्ट्वा पितरं च पितामहम् ।
प्रत्यवोचत्प्रसन्नात्मा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

mṛtavatpatitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ ca pitāmaham |
pratyavocatprasannātmā smṛtvā śivapadāmbujam

केन त्वं तात दुःखेन वेपमानश्च रोदिषि ।
दुःखं ते कुत उत्पन्नं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः

kena tvaṃ tāta duḥkhena vepamānaśca rodiṣi |
duḥkhaṃ te kuta utpannaṃ jñātumicchāmi tattvataḥ

तवाल्पमृत्युदुःखेन दुःखितोऽतीव पुत्रक ।
को मे दुःखं हरतु वै शरणं प्रयामि हि

tavālpamṛtyuduḥkhena duḥkhito'tīva putraka |
ko me duḥkhaṃ haratu vai śaraṇaṃ prayāmi hi

देवो वा दानवो वापि यमः कालोथ वापि हि ।
ऋध्येयुर्यद्यपि ह्येते मामन्येपि जनास्तथा

devo vā dānavo vāpi yamaḥ kālotha vāpi hi |
ṛdhyeyuryadyapi hyete māmanyepi janāstathā

अथापि चाल्पमृत्युर्मे न भविष्यति मां तुदः ।
सत्यं ब्रवीमि जनकं शपथन्ते करोम्यहम्

athāpi cālpamṛtyurme na bhaviṣyati māṃ tudaḥ |
satyaṃ bravīmi janakaṃ śapathante karomyaham

किं तपः किं परिज्ञानं को योगश्च प्रभुश्च ते ।
येन त्वं दारुणं दुःखं वञ्चयिष्यसि पुत्र मे

kiṃ tapaḥ kiṃ parijñānaṃ ko yogaśca prabhuśca te |
yena tvaṃ dāruṇaṃ duḥkhaṃ vañcayiṣyasi putra me

न तात तपसा मृत्युं वंचयिष्ये न विद्यया ।
महादेवस्य भजनान्मृत्युं जेष्यामि नान्यथा

na tāta tapasā mṛtyuṃ vaṃcayiṣye na vidyayā |
mahādevasya bhajanānmṛtyuṃ jeṣyāmi nānyathā

इत्युक्त्वाहं पितुः पादौ प्रणम्य शिरसा मुने ।
प्रदक्षिणीकृत्य च तमगच्छं वनमुत्तमम्

ityuktvāhaṃ pituḥ pādau praṇamya śirasā mune |
pradakṣiṇīkṛtya ca tamagacchaṃ vanamuttamam