Chapter 36: Ashvatthama, born of Mahadev's portion

सनत्कुमार सर्वज्ञ शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं शृणु विभोरश्वत्थामाह्वयं परम्

sanatkumāra sarvajña śivasya paramātmanaḥ |
avatāraṃ śṛṇu vibhoraśvatthāmāhvayaṃ param

बृहस्पतेर्महाबुद्धेर्देवर्षेरंशतो मुने ।
भरद्वाजात्समुत्पन्नो द्रोणोऽयोनिज आत्मवान्

bṛhaspatermahābuddherdevarṣeraṃśato mune |
bharadvājātsamutpanno droṇo'yonija ātmavān

धनुर्भृतां वरः शूरो विप्रर्षिस्सर्वशास्त्रवित् ।
बृहत्कीर्तिर्महातेजा यः सर्वास्त्रविदुत्तमः

dhanurbhṛtāṃ varaḥ śūro viprarṣissarvaśāstravit |
bṛhatkīrtirmahātejā yaḥ sarvāstraviduttamaḥ

धनुर्वेदे च वेदे च निष्णातं यं विदुर्बुधाः ।
वरिष्ठं चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम्

dhanurvede ca vede ca niṣṇātaṃ yaṃ vidurbudhāḥ |
variṣṭhaṃ citrakarmāṇaṃ droṇaṃ svakulavardhanam

कौरवाणां स आचर्य्यं आसीत्स्वबलतो द्विज ।
महारथिषु विख्यातः षट्सु कौरवमध्यतः

kauravāṇāṃ sa ācaryyaṃ āsītsvabalato dvija |
mahārathiṣu vikhyātaḥ ṣaṭsu kauravamadhyataḥ

साहाय्यार्थं कौरवाणां स तेपे विपुलन्तपः ।
शिवमुद्दिश्य पुत्रार्थं द्रोणाचार्य्यो द्विजोत्तमः

sāhāyyārthaṃ kauravāṇāṃ sa tepe vipulantapaḥ |
śivamuddiśya putrārthaṃ droṇācāryyo dvijottamaḥ

ततः प्रसन्नो भगवाच्छंकरो भक्तवत्सलः ।
आविर्बभूव पुरतो द्रोणस्य मुनिसत्तम

tataḥ prasanno bhagavācchaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
āvirbabhūva purato droṇasya munisattama

तन्दृष्ट्वा स द्विजो द्रोणस्तुष्टावाशु प्रणम्य तम् ।
महाप्रसन्नहृदयो नतकस्सुकृताञ्जलिः

tandṛṣṭvā sa dvijo droṇastuṣṭāvāśu praṇamya tam |
mahāprasannahṛdayo natakassukṛtāñjaliḥ

तस्य स्तुत्या च तपसा सन्तुष्टः शंकर प्रभुः ।
वरम्ब्रूहीति चोवाच द्रोणन्तं भक्तवत्सलः

tasya stutyā ca tapasā santuṣṭaḥ śaṃkara prabhuḥ |
varambrūhīti covāca droṇantaṃ bhaktavatsalaḥ

तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं द्रोणः प्राहाथ सन्नतः ।
स्वांशजन्तनयन्देहि सर्वाजेयम्महाबलम्

tacchrutvā śambhuvacanaṃ droṇaḥ prāhātha sannataḥ |
svāṃśajantanayandehi sarvājeyammahābalam

तच्छ्रुत्वा द्रोणवचनं शम्भुः प्रोचे तथास्त्विति ।
अभूदन्तर्हितस्तात कौतुकी सुखकृन्मुने

tacchrutvā droṇavacanaṃ śambhuḥ proce tathāstviti |
abhūdantarhitastāta kautukī sukhakṛnmune

द्रोणोऽपगच्छत्स्वन्धाम महाहृष्टो गतभ्रमः ।
स्वपत्न्यै कथयामास तद्वृतं सकलं मुदा

droṇo'pagacchatsvandhāma mahāhṛṣṭo gatabhramaḥ |
svapatnyai kathayāmāsa tadvṛtaṃ sakalaṃ mudā

अथावसरमासाद्य रुद्रः सर्वान्तकः प्रभुः ।
स्वांशेन तनयो जज्ञे द्रोणस्य स महाबलः

athāvasaramāsādya rudraḥ sarvāntakaḥ prabhuḥ |
svāṃśena tanayo jajñe droṇasya sa mahābalaḥ

अश्वत्थामेति विख्यातस्तस्य बभूव क्षितौ मुने ।
प्रवीरः कंजपत्राक्षश्शत्रुपक्षक्षयङ्करः

aśvatthāmeti vikhyātastasya babhūva kṣitau mune |
pravīraḥ kaṃjapatrākṣaśśatrupakṣakṣayaṅkaraḥ

यो भारते रणे ख्यातः पितुराज्ञामवाप्य च ।
सहायकृद्बभूवात कौरवाणां महाबलः

yo bhārate raṇe khyātaḥ piturājñāmavāpya ca |
sahāyakṛdbabhūvāta kauravāṇāṃ mahābalaḥ

यमाश्रित्य महावीरं कौरवास्सुम हाबलाः ।
भीष्मादयो बभूवुस्तेऽजेया अपि दिवौकसाम्

yamāśritya mahāvīraṃ kauravāssuma hābalāḥ |
bhīṣmādayo babhūvuste'jeyā api divaukasām

यद्भयात्पाण्डवास्सर्वे कौरवाञ्जेतुमक्षमाः ।
आसन्नष्टामहावीरा अपि सर्वे च कोविदाः

yadbhayātpāṇḍavāssarve kauravāñjetumakṣamāḥ |
āsannaṣṭāmahāvīrā api sarve ca kovidāḥ

कृष्णोपदेशतश्शम्भोस्तपः कृत्वातिदारुणम् ।
प्राप्य चास्त्रं शम्भुवराज्जिग्ये तानर्जुनस्ततः

kṛṣṇopadeśataśśambhostapaḥ kṛtvātidāruṇam |
prāpya cāstraṃ śambhuvarājjigye tānarjunastataḥ

अश्वत्थामा महावीरो महादेवांशजो मुने ।
तदापि तद्भक्तिवशः स्वप्रतापमदर्शयत्

aśvatthāmā mahāvīro mahādevāṃśajo mune |
tadāpi tadbhaktivaśaḥ svapratāpamadarśayat

विनाश्य पाण्डवसुताञ्छिक्षितानपि यत्नतः ।
कृष्णादिभिर्महावीरैरनिवार्य्यबलः परैः

vināśya pāṇḍavasutāñchikṣitānapi yatnataḥ |
kṛṣṇādibhirmahāvīrairanivāryyabalaḥ paraiḥ

पुत्रशोकेन विकलमापतन्तं तमर्जुनम् ।
रथेनाच्युतवंतं हि दृष्ट्वा स च पराद्रवत्

putraśokena vikalamāpatantaṃ tamarjunam |
rathenācyutavaṃtaṃ hi dṛṣṭvā sa ca parādravat

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम तदुपर्य्यसृजत्स हि ।
ततः प्रादुरभूत्तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम्

astraṃ brahmaśiro nāma taduparyyasṛjatsa hi |
tataḥ prādurabhūttejaḥ pracaṇḍaṃ sarvato diśam

प्राणापदमभिप्रेक्ष्य सोर्जुनः क्लेशसंयुतः ।
उवाच कृष्णं विक्लान्तो नष्टतेजा महाभयः

prāṇāpadamabhiprekṣya sorjunaḥ kleśasaṃyutaḥ |
uvāca kṛṣṇaṃ viklānto naṣṭatejā mahābhayaḥ

किमिदं स्वित्कुतो वेति कृष्ण कृष्ण न वेद्म्यहम् ।
सर्वतोमुखमायाति तेजश्चेदं सुदु्स्सहम्

kimidaṃ svitkuto veti kṛṣṇa kṛṣṇa na vedmyaham |
sarvatomukhamāyāti tejaścedaṃ sudussaham

श्रुत्वार्जुनवचश्चेदं स कृष्णश्शैवसत्तमः ।
दध्यौ शिवं सदारं च प्रत्याहार्जुनमादरात्

śrutvārjunavacaścedaṃ sa kṛṣṇaśśaivasattamaḥ |
dadhyau śivaṃ sadāraṃ ca pratyāhārjunamādarāt

वेत्थेदन्द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं महोल्बणम् ।
न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम्

vetthedandroṇaputrasya brāhmamastraṃ maholbaṇam |
na hyasyānyatamaṃ kiñcidastraṃ pratyavakarśanam

शिवं स्मर द्रुतं शम्भुं स्वप्रभुम्भक्तरक्षकम् ।
येन दत्तं हि ते स्वास्त्रं सर्वकार्य्यकरम्परम्

śivaṃ smara drutaṃ śambhuṃ svaprabhumbhaktarakṣakam |
yena dattaṃ hi te svāstraṃ sarvakāryyakaramparam

जह्यस्त्रतेज उन्नद्धन्त्वन्तच्छैवास्त्रतेजसा ।
इत्युक्त्वा च स्वयं कृष्णश्शिवन्दध्यौ तदर्थकः

jahyastrateja unnaddhantvantacchaivāstratejasā |
ityuktvā ca svayaṃ kṛṣṇaśśivandadhyau tadarthakaḥ

तच्छ्रुत्वा कृष्णवचनं पार्थस्स्मृत्वा शिवं हृदि ।
स्पृष्ट्वापस्तं
प्रणम्याशु चिक्षेपास्त्रन्ततो मुने

tacchrutvā kṛṣṇavacanaṃ pārthassmṛtvā śivaṃ hṛdi |
spṛṣṭvāpastaṃ
praṇamyāśu cikṣepāstrantato mune

यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघञ्चाप्रतिक्रियम् ।
शैवास्त्रतेजसा सद्यस्समशाम्यन्महामुने

yadyapyastraṃ brahmaśirastvamoghañcāpratikriyam |
śaivāstratejasā sadyassamaśāmyanmahāmune

मंस्था मा ह्येतदाश्चर्य्यं सर्वचित्रमये शिवे ।
यस्स्वशक्त्याखिलं विश्वं सृजत्यवति हन्त्यजः

maṃsthā mā hyetadāścaryyaṃ sarvacitramaye śive |
yassvaśaktyākhilaṃ viśvaṃ sṛjatyavati hantyajaḥ

अश्वत्थामा ततो ज्ञात्वा वृत्तमेतच्छिवांशजः ।
शैवन्न विव्यथे किञ्चिच्छिवेच्छातुष्टधीर्मुने

aśvatthāmā tato jñātvā vṛttametacchivāṃśajaḥ |
śaivanna vivyathe kiñcicchivecchātuṣṭadhīrmune

अथ द्रौणिरिदं विश्वं कृत्स्नं कर्तुमपाण्डवम् ।
उत्तरागर्भगं बालं नाशितुम्मन आदधे

atha drauṇiridaṃ viśvaṃ kṛtsnaṃ kartumapāṇḍavam |
uttarāgarbhagaṃ bālaṃ nāśitummana ādadhe

ब्रह्मास्त्रमनिवार्य्यं तदन्यैरस्त्रैर्महाप्रभम् ।
उत्तरागर्भमुद्दिश्य चिक्षेप स महाप्रभुः

brahmāstramanivāryyaṃ tadanyairastrairmahāprabham |
uttarāgarbhamuddiśya cikṣepa sa mahāprabhuḥ

ततश्च सोत्तरा जिष्णुवधूर्विकलमानसा ।
कृष्णन्तुष्टाव लक्ष्मीशन्दह्यमाना तदस्त्रतः

tataśca sottarā jiṣṇuvadhūrvikalamānasā |
kṛṣṇantuṣṭāva lakṣmīśandahyamānā tadastrataḥ

ततः कृष्णः शिवं ध्यात्वा हृदा नुत्वा प्रणम्य च ।
अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत

tataḥ kṛṣṇaḥ śivaṃ dhyātvā hṛdā nutvā praṇamya ca |
apāṇḍavamidaṃ kartuṃ drauṇerastramabudhyata

स्वरक्षार्थेन्द्रदत्तेन तदस्त्रेण सुवर्चसा ।
सुदर्शनेन तस्याश्च व्यधाद्रक्षां शिवाज्ञया

svarakṣārthendradattena tadastreṇa suvarcasā |
sudarśanena tasyāśca vyadhādrakṣāṃ śivājñayā

स्वरूपं शंकरादेशात्कृतं शैववरेण ह ।
कृष्णेन चरितं ज्ञात्वा विमनस्कः शनैरभूत्

svarūpaṃ śaṃkarādeśātkṛtaṃ śaivavareṇa ha |
kṛṣṇena caritaṃ jñātvā vimanaskaḥ śanairabhūt

ततस्स कृष्णः प्रीतात्मा पाण्डवान्सकलानपि ।
अपातयत्तदंघ्र्योस्तु तुष्टये तस्य शैवराट्

tatassa kṛṣṇaḥ prītātmā pāṇḍavānsakalānapi |
apātayattadaṃghryostu tuṣṭaye tasya śaivarāṭ

अथ द्रौणिः प्रसन्नात्मा पाण्डवान्कृष्णमेव च ।
नानावरान्ददौ प्रीत्या सोऽश्वत्थामानुगृह्य च

atha drauṇiḥ prasannātmā pāṇḍavānkṛṣṇameva ca |
nānāvarāndadau prītyā so'śvatthāmānugṛhya ca

इत्थं महेश्वरस्तात चक्रे लीलाम्पराम्प्रभुः ।
अवतीर्य्य क्षितौ द्रौणिरूपेण मुनिसत्तम

itthaṃ maheśvarastāta cakre līlāmparāmprabhuḥ |
avatīryya kṣitau drauṇirūpeṇa munisattama

शिवावतारोऽश्वत्थामा महाबलपराक्रमः ।
त्रैलोक्यमुखदोऽद्यापि वर्तते जाह्नवीतटे

śivāvatāro'śvatthāmā mahābalaparākramaḥ |
trailokyamukhado'dyāpi vartate jāhnavītaṭe

अश्वत्थामावतारस्ते वर्णितश्शंकर प्रभोः ।
सर्वसिद्धिकरश्चापि भक्ताभीष्टफलप्रदः

aśvatthāmāvatāraste varṇitaśśaṃkara prabhoḥ |
sarvasiddhikaraścāpi bhaktābhīṣṭaphalapradaḥ

य इदं शृणुयाद्भक्त्या कीर्तयेद्वा समाहितः ।
स सिद्धिम्प्राप्नुयादिष्टामन्ते शिवपुरं व्रजेत्

ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā kīrtayedvā samāhitaḥ |
sa siddhimprāpnuyādiṣṭāmante śivapuraṃ vrajet