Chapter 29: Krishnadarshana gives Nabhaga the knowledge of Brahman

सनत्कुमार शम्भोस्त्ववतारं परमं शृणु ।
नभगज्ञानदं कृष्णदर्शनाह्वयमुत्तमम्

sanatkumāra śambhostvavatāraṃ paramaṃ śṛṇu |
nabhagajñānadaṃ kṛṣṇadarśanāhvayamuttamam

इक्ष्वाकुप्रमुखा आसन्श्राद्धदेवसुताश्च ये ।
नभगस्तत्र नवमो नाभगस्तत्सुतः स्मृतः

ikṣvākupramukhā āsanśrāddhadevasutāśca ye |
nabhagastatra navamo nābhagastatsutaḥ smṛtaḥ

अम्बरीषस्सुतस्तस्य विष्णुभक्तो बभूव सः ।
यस्योपरि प्रसन्नोभूद्दुर्वासा ब्रह्मभक्तितः

ambarīṣassutastasya viṣṇubhakto babhūva saḥ |
yasyopari prasannobhūddurvāsā brahmabhaktitaḥ

पितामहोऽम्बरीषस्य नभगो यः प्रकीर्तितः ।
तच्चरितं शृणु मुने यस्मै ज्ञानमदाच्छिवः

pitāmaho'mbarīṣasya nabhago yaḥ prakīrtitaḥ |
taccaritaṃ śṛṇu mune yasmai jñānamadācchivaḥ

नभगो मनुपुत्रस्तु पठनार्थं सुबुद्धि मान् ।
चक्रे गुरुकुले वासं बहुकालं जितेन्द्रियः

nabhago manuputrastu paṭhanārthaṃ subuddhi mān |
cakre gurukule vāsaṃ bahukālaṃ jitendriyaḥ

एतस्मिन्समये ते वा इक्ष्वाकुप्रमुखास्सुताः ।
तस्मै भागमकल्प्यैव भेजुर्भागान्निजान्क्रमात्

etasminsamaye te vā ikṣvākupramukhāssutāḥ |
tasmai bhāgamakalpyaiva bhejurbhāgānnijānkramāt

स्वंस्वं भागं गृहीत्वा ते बुभुजू राज्यमुत्तमम् ।
अविषादं महाभागा पित्रादेशात्सुबुद्धयः

svaṃsvaṃ bhāgaṃ gṛhītvā te bubhujū rājyamuttamam |
aviṣādaṃ mahābhāgā pitrādeśātsubuddhayaḥ

स पश्चादागतस्तत्र ब्रह्मचारी गुरुस्थलात् ।
नभगोऽधीत्य सर्वाश्च सांगोपांगाः श्रुतीः क्रमात्

sa paścādāgatastatra brahmacārī gurusthalāt |
nabhago'dhītya sarvāśca sāṃgopāṃgāḥ śrutīḥ kramāt

भ्रातृन्विलोक्य नभगो विभक्तान्सकलान्निजान् ।
दायार्थी प्राह तान्स्नेहादिक्ष्वाकुप्रमुखान्मुने

bhrātṛnvilokya nabhago vibhaktānsakalānnijān |
dāyārthī prāha tānsnehādikṣvākupramukhānmune

भ्रातरोभक्तकं मह्यं दायं कृत्वा यथातथम् ।
सर्वे विभक्तास्सुप्रीत्या स्वदायार्थागताय च

bhrātarobhaktakaṃ mahyaṃ dāyaṃ kṛtvā yathātatham |
sarve vibhaktāssuprītyā svadāyārthāgatāya ca

तदा विस्मृतमस्माभिरिदानीं पितरं तव ।
विभजामो वयं भागं तं गृहाण न संशयः

tadā vismṛtamasmābhiridānīṃ pitaraṃ tava |
vibhajāmo vayaṃ bhāgaṃ taṃ gṛhāṇa na saṃśayaḥ

तच्छुत्वा भ्रातृवचनं नभगः परविस्मृतः ।
तदोपकण्ठमागत्य पितरं समभाषत

tacchutvā bhrātṛvacanaṃ nabhagaḥ paravismṛtaḥ |
tadopakaṇṭhamāgatya pitaraṃ samabhāṣata

हे तात भ्रातरः सर्वे त्यक्त्वा मां न्यभजंश्च ते ।
पठनार्थं गतश्चाहं ब्रह्मचारी गुरोः कुले

he tāta bhrātaraḥ sarve tyaktvā māṃ nyabhajaṃśca te |
paṭhanārthaṃ gataścāhaṃ brahmacārī guroḥ kule

तत आगत्य मे पृष्टा दायदानार्थमादरात् ।
ते त्वामूचुर्विभागं मे तदर्थमहमागतः

tata āgatya me pṛṣṭā dāyadānārthamādarāt |
te tvāmūcurvibhāgaṃ me tadarthamahamāgataḥ

तदाकर्ण्य वचस्तस्य पिता तं प्राह विस्मितः ।
आश्वास्य श्राद्धदेवस्स सत्यधर्मरतं मुने

tadākarṇya vacastasya pitā taṃ prāha vismitaḥ |
āśvāsya śrāddhadevassa satyadharmarataṃ mune

तदुक्तं मादृथास्तात प्रतारणकरं हि तत् ।
न ह्यहं परमं दायं सर्वथा भोगसाधनम्

taduktaṃ mādṛthāstāta pratāraṇakaraṃ hi tat |
na hyahaṃ paramaṃ dāyaṃ sarvathā bhogasādhanam

तथापि दायभावेन दत्तोऽहं तैः प्रतारिभिः ।
तव वै जीवनोपाय वदामि शृणु तत्त्वतः

tathāpi dāyabhāvena datto'haṃ taiḥ pratāribhiḥ |
tava vai jīvanopāya vadāmi śṛṇu tattvataḥ

सत्रमांगिरसा विप्राः कुर्वंत्यद्य सुमेधसः ।
तत्र कर्मणि मुह्यन्ति षष्ठं षष्ठमहः प्रति

satramāṃgirasā viprāḥ kurvaṃtyadya sumedhasaḥ |
tatra karmaṇi muhyanti ṣaṣṭhaṃ ṣaṣṭhamahaḥ prati

तत्र त्वं गच्छ नभग तान् सुशंस महाकवे ।
सूक्ते द्वे वैश्वदेवे हि सत्रं शुद्धं हि तद्भवेत्

tatra tvaṃ gaccha nabhaga tān suśaṃsa mahākave |
sūkte dve vaiśvadeve hi satraṃ śuddhaṃ hi tadbhavet

तत्कर्मणि समाप्ते हि स्वयान्तो ब्राह्मणाश्च ते ।
धनं दास्यन्ति ते तुष्टास्स्वसत्रपरिशेषितम्

tatkarmaṇi samāpte hi svayānto brāhmaṇāśca te |
dhanaṃ dāsyanti te tuṣṭāssvasatrapariśeṣitam

तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं नभगः सत्यसारवान् ।
जगाम तत्र सुप्रीत्या यत्र तत्सत्रमुत्तमम्

tadākarṇya piturvākyaṃ nabhagaḥ satyasāravān |
jagāma tatra suprītyā yatra tatsatramuttamam

तदाहः कर्मणि मुने सत्रे तस्मिन्स मानवः ।
सूक्ते द्वे वैश्वदेवे हि प्रोवाच स्पष्टतस्सुधीः

tadāhaḥ karmaṇi mune satre tasminsa mānavaḥ |
sūkte dve vaiśvadeve hi provāca spaṣṭatassudhīḥ

समाप्ते कर्मणि ततो विप्रा आंगिरसाश्च ते ।
तस्मै दत्त्वा ययुः स्वर्गं स्वंस्वं सत्रावशेषितम्

samāpte karmaṇi tato viprā āṃgirasāśca te |
tasmai dattvā yayuḥ svargaṃ svaṃsvaṃ satrāvaśeṣitam

तत्तदा स्वीकरिष्यंतं सुसत्रपरिशेषितम् ।
विज्ञाय गिरिशः सद्य आविर्भूत सदूतिकृत्

tattadā svīkariṣyaṃtaṃ susatrapariśeṣitam |
vijñāya giriśaḥ sadya āvirbhūta sadūtikṛt

सर्वांगसुन्दरः श्रीमान्पुरुषः कृष्णदर्शनः ।
भावं समीक्षितुं भागं दातुं ज्ञानं परं च तत्

sarvāṃgasundaraḥ śrīmānpuruṣaḥ kṛṣṇadarśanaḥ |
bhāvaṃ samīkṣituṃ bhāgaṃ dātuṃ jñānaṃ paraṃ ca tat

अथो स शंकरः शम्भुः परीक्षाकर ईश्वरः ।
उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य नभगं तं हि मानवम्

atho sa śaṃkaraḥ śambhuḥ parīkṣākara īśvaraḥ |
uvācottarato'bhyetya nabhagaṃ taṃ hi mānavam

कस्त्वं गृह्णासि पुरुष ममेदं वास्तुकं वसु ।
प्रेषितः केन तत्सर्वं सत्यं वद ममाग्रतः

kastvaṃ gṛhṇāsi puruṣa mamedaṃ vāstukaṃ vasu |
preṣitaḥ kena tatsarvaṃ satyaṃ vada mamāgrataḥ

तच्छुत्वा तद्वचस्तात मानवो नभगः कवि ।
प्रत्युवाच विनीतात्मा पुरुषं कृष्णदर्शनम्

tacchutvā tadvacastāta mānavo nabhagaḥ kavi |
pratyuvāca vinītātmā puruṣaṃ kṛṣṇadarśanam

ममेदमृषिभिर्दत्तं वसु यज्ञगतं खलु ।
कथं वारयसे मां त्वं गृह्णतं कृष्णदर्शनम्

mamedamṛṣibhirdattaṃ vasu yajñagataṃ khalu |
kathaṃ vārayase māṃ tvaṃ gṛhṇataṃ kṛṣṇadarśanam

आकर्ण्य नाभगं वाक्यमिदं सत्यमुदीरितम् ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पुरुषः कृष्णदर्शनः

ākarṇya nābhagaṃ vākyamidaṃ satyamudīritam |
pratyuvāca prasannātmā puruṣaḥ kṛṣṇadarśanaḥ

विवादेऽस्मिन्हि नौ तात प्रमाणं जनकस्तव ।
याहि तम्पृच्छ स ब्रूयात्तत्प्रमाणन्तु सत्यतः

vivāde'sminhi nau tāta pramāṇaṃ janakastava |
yāhi tampṛccha sa brūyāttatpramāṇantu satyataḥ

तदाकर्ण्य वचस्तस्य नभगो मानवः कविः ।
आगच्छत्पितरं प्रीत्या तदुक्तं पृष्टवान्मुने

tadākarṇya vacastasya nabhago mānavaḥ kaviḥ |
āgacchatpitaraṃ prītyā taduktaṃ pṛṣṭavānmune

पुत्रोदितं समाकर्ण्य श्राद्धदेवस्स वै मनुः ।
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्राप्तस्मृतिरुवाच तम्

putroditaṃ samākarṇya śrāddhadevassa vai manuḥ |
smṛtvā śivapadāmbhojaṃ prāptasmṛtiruvāca tam

हे तात शृणु मद्वाक्यं स देवः पुरुषः शिवः ।
तस्यैव सकलं वस्तु यज्ञप्राप्तं विशेषतः

he tāta śṛṇu madvākyaṃ sa devaḥ puruṣaḥ śivaḥ |
tasyaiva sakalaṃ vastu yajñaprāptaṃ viśeṣataḥ

अध्वरोर्वरितं वस्तु रुद्रभागः प्रकीर्तितः ।
इत्यपि प्राज्ञवादो हि क्वचिज्जातस्तदिच्छया

adhvarorvaritaṃ vastu rudrabhāgaḥ prakīrtitaḥ |
ityapi prājñavādo hi kvacijjātastadicchayā

स देव ईश्वरः सर्वं वस्त्वर्हति न संशयः ।
यज्ञावशिष्टं किमुत परे तस्येच्छया विभोः

sa deva īśvaraḥ sarvaṃ vastvarhati na saṃśayaḥ |
yajñāvaśiṣṭaṃ kimuta pare tasyecchayā vibhoḥ

अनुग्रहार्थमायातस्तव तद्रूपतः प्रभुः ।
तत्र त्वं गच्छ नभग प्रसन्नं कुरु सत्यतः

anugrahārthamāyātastava tadrūpataḥ prabhuḥ |
tatra tvaṃ gaccha nabhaga prasannaṃ kuru satyataḥ

क्षमापय स्वापराधं सुप्रणम्य स्तुतिं कुरु ।
सर्वप्रभुस्स एवेशो यज्ञाधीशोऽखिलेश्वरः

kṣamāpaya svāparādhaṃ supraṇamya stutiṃ kuru |
sarvaprabhussa eveśo yajñādhīśo'khileśvaraḥ

विष्णुब्रह्मादयो देवाः सिद्धास्सर्वर्षयोऽपि हि ।
तदनुग्रहतस्तात समर्थः सर्वकर्मणि

viṣṇubrahmādayo devāḥ siddhāssarvarṣayo'pi hi |
tadanugrahatastāta samarthaḥ sarvakarmaṇi

किम्बहूक्त्यात्मजश्रेष्ठ गच्छ तत्राशु माचिरम् ।
प्रसादय महादेवं सर्वथा सकलेश्वरम्

kimbahūktyātmajaśreṣṭha gaccha tatrāśu māciram |
prasādaya mahādevaṃ sarvathā sakaleśvaram

इत्युक्त्वा स मनुः श्राद्धदेवश्च तनयं द्रुतम् ।
प्रेषयामास निकटं शम्भोस्सोऽपि समेत्य तम्

ityuktvā sa manuḥ śrāddhadevaśca tanayaṃ drutam |
preṣayāmāsa nikaṭaṃ śambhosso'pi sametya tam

नभगश्च प्रणम्याशु साञ्जलिर्नतमस्तकः ।
प्रोवाच सुप्रसन्नात्मा विनयेन महामतिः

nabhagaśca praṇamyāśu sāñjalirnatamastakaḥ |
provāca suprasannātmā vinayena mahāmatiḥ

इदं तवेश सर्वं हि वस्तु त्रिभुवने हि यत् ।
इत्याह मे पिता नूनं किमुताध्वरशेषितम्

idaṃ taveśa sarvaṃ hi vastu tribhuvane hi yat |
ityāha me pitā nūnaṃ kimutādhvaraśeṣitam

अजानता मया नाथ यदुक्तन्तद्वचो भ्रमात् ।
अपराधन्त्वं क्षमस्व शिरसा त्वां प्रसादये

ajānatā mayā nātha yaduktantadvaco bhramāt |
aparādhantvaṃ kṣamasva śirasā tvāṃ prasādaye

इत्युक्त्वा नभगस्सोतिदीनधीस्तु कृताञ्जलिः ।
तुष्टाव तं महेशानं कृष्णदर्शनमानतः

ityuktvā nabhagassotidīnadhīstu kṛtāñjaliḥ |
tuṣṭāva taṃ maheśānaṃ kṛṣṇadarśanamānataḥ

श्राद्धदेवोऽपि शुद्धात्मा नतकस्साञ्जलिस्सुधीः ।
तुष्टाव तं प्रभुं नत्वा स्वापराधं क्षमापयत्

śrāddhadevo'pi śuddhātmā natakassāñjalissudhīḥ |
tuṣṭāva taṃ prabhuṃ natvā svāparādhaṃ kṣamāpayat

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विष्णुर्ब्रह्माखिलः सुधीः ।
वासवाद्याः समाजग्मुः सिद्धाश्च मुनयोऽपि हि

etasminnantare tatra viṣṇurbrahmākhilaḥ sudhīḥ |
vāsavādyāḥ samājagmuḥ siddhāśca munayo'pi hi

महोत्सवं प्रकुर्वन्तः सुकृतालयोऽखिलाः ।
तुष्टुवुर्नतका भक्त्या सुप्रणम्य पृथक्पृथक्

mahotsavaṃ prakurvantaḥ sukṛtālayo'khilāḥ |
tuṣṭuvurnatakā bhaktyā supraṇamya pṛthakpṛthak

अथ रुद्रः प्रसन्नात्मा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् ।
उवाच नभगं प्रीत्या सस्मितं कृष्णदर्शनः

atha rudraḥ prasannātmā kṛpādṛṣṭyā vilokya tān |
uvāca nabhagaṃ prītyā sasmitaṃ kṛṣṇadarśanaḥ

यत्ते पितावदद्धर्म्यं वाक्यन्तत्तु तथैव हि ।
त्वयापि सत्यमुक्तं तत्साधुस्त्वन्नात्र संशयः

yatte pitāvadaddharmyaṃ vākyantattu tathaiva hi |
tvayāpi satyamuktaṃ tatsādhustvannātra saṃśayaḥ

अतोऽहं सुप्रसन्नोऽस्मि सर्वथा सुव्रतेन ते ।
ददामि कृपया ते हि ज्ञानम्ब्रह्म सनातनम्

ato'haṃ suprasanno'smi sarvathā suvratena te |
dadāmi kṛpayā te hi jñānambrahma sanātanam

महाज्ञानी भव त्वं हि सविप्रो नभगं द्रुतम् ।
गृहाण वस्त्विदं सर्वं मद्दत्तं कृपयाधुना

mahājñānī bhava tvaṃ hi savipro nabhagaṃ drutam |
gṛhāṇa vastvidaṃ sarvaṃ maddattaṃ kṛpayādhunā

इह सर्वसुखं भुङ्क्ष्व निर्विकारं महामते ।
सुगतिं प्राप्स्यसि त्वं हि सविप्रः कृपया मम

iha sarvasukhaṃ bhuṅkṣva nirvikāraṃ mahāmate |
sugatiṃ prāpsyasi tvaṃ hi savipraḥ kṛpayā mama

इत्युक्त्वा तात भगवान्स रुद्रः सत्यवत्सलः ।
सर्वेषाम्पश्यतान्तेषान्तत्रैवान्तर्दधे हरः

ityuktvā tāta bhagavānsa rudraḥ satyavatsalaḥ |
sarveṣāmpaśyatānteṣāntatraivāntardadhe haraḥ

विष्णुर्ब्रह्मापि देवाद्यास्सर्वे ते मुनिसत्तम ।
स्वंस्वं धाम ययुः प्रीत्या तस्यै नत्वा दिशे मुदा

viṣṇurbrahmāpi devādyāssarve te munisattama |
svaṃsvaṃ dhāma yayuḥ prītyā tasyai natvā diśe mudā

सपुत्रः श्राद्धदेवोऽपि स्वस्थानमगमन्मुदा ।
भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्सोऽन्ते शिवपुर ययौ

saputraḥ śrāddhadevo'pi svasthānamagamanmudā |
bhuktvā bhogānsuvipulānso'nte śivapura yayau

इत्थन्ते कीर्तितो ब्रह्मन्नवतारः शिवस्य हि ।
कृष्णदर्शननामा वै नभगानन्ददायकः

itthante kīrtito brahmannavatāraḥ śivasya hi |
kṛṣṇadarśananāmā vai nabhagānandadāyakaḥ

इदमाख्यानमनघं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम् ।
पठतां शृण्वतां वापि सर्व कामफलप्रदम्

idamākhyānamanaghaṃ bhuktimuktipradaṃ satām |
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ vāpi sarva kāmaphalapradam

य एतच्चरितम्प्रातस्सायं च स्मरते सुधीः ।
कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिमन्ते लभेत्पराम्

ya etaccaritamprātassāyaṃ ca smarate sudhīḥ |
kavirbhavati mantrajño gatimante labhetparām