Chapter 6: Vishnu's hymn and Shiva's call for a chariot

तस्मिन् दैत्याधिपे पौरे सभ्रातरि विमोहिते ।
सनत्कुमार किं वासीत्तदाचक्ष्वाखिलं विभो

tasmin daityādhipe paure sabhrātari vimohite |
sanatkumāra kiṃ vāsīttadācakṣvākhilaṃ vibho

त्रिपुरे च तथाभूते दैत्ये त्यक्तशिवार्चने ।
स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते

tripure ca tathābhūte daitye tyaktaśivārcane |
strīdharme nikhile naṣṭe durācāre vyavasthite

कृतार्थ इव लक्ष्मीशो देवैस्सार्द्धमुमापतिम् ।
निवेदितुं तच्चरित्रं कैलासमगमद्धरिः

kṛtārtha iva lakṣmīśo devaissārddhamumāpatim |
nivedituṃ taccaritraṃ kailāsamagamaddhariḥ

तस्योपकंठं स्थित्वाऽसौ देवैस्सह रमापतिः ।
ततो भूरि स च ब्रह्मा परमेण समाधिना

tasyopakaṃṭhaṃ sthitvā'sau devaissaha ramāpatiḥ |
tato bhūri sa ca brahmā parameṇa samādhinā

मनसा प्राप्य सर्वज्ञं ब्रह्मणा स हरिस्तदा ।
तुष्टाव वाग्भिरिष्ट्वाभिश्शंकरं पुरुषोत्तमः

manasā prāpya sarvajñaṃ brahmaṇā sa haristadā |
tuṣṭāva vāgbhiriṣṭvābhiśśaṃkaraṃ puruṣottamaḥ

महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने ।
नारायणाय रुद्राय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे

maheśvarāya devāya namaste paramātmane |
nārāyaṇāya rudrāya brahmaṇe brahmarūpiṇe

एवं कृत्वा महादेवं दंडवत्प्रणिपत्य ह ।
जजाप रुद्रमंत्रं च दक्षिणामूर्तिसंभवम्

evaṃ kṛtvā mahādevaṃ daṃḍavatpraṇipatya ha |
jajāpa rudramaṃtraṃ ca dakṣiṇāmūrtisaṃbhavam

जले स्थित्वा सार्द्धकोटिप्रमितं तन्मनाः प्रभुः ।
संस्मरन् मनसा शंभुं स्वप्रभुं परमेश्वरम्

jale sthitvā sārddhakoṭipramitaṃ tanmanāḥ prabhuḥ |
saṃsmaran manasā śaṃbhuṃ svaprabhuṃ parameśvaram

तावद्देवास्तदा सर्वे तन्मनस्का महेश्वरम्

tāvaddevāstadā sarve tanmanaskā maheśvaram

नमस्सर्वात्मने तुभ्यं शंकरायार्तिहारिणे ।
रुद्राय नीलकंठाय चिद्रूपाय प्रचेतसे

namassarvātmane tubhyaṃ śaṃkarāyārtihāriṇe |
rudrāya nīlakaṃṭhāya cidrūpāya pracetase

गतिर्नस्सर्वदा त्वं हि सर्वापद्विनिवारकः ।
त्वमेव सर्वदात्माभिर्वंद्यो देवारिसूदन

gatirnassarvadā tvaṃ hi sarvāpadvinivārakaḥ |
tvameva sarvadātmābhirvaṃdyo devārisūdana

त्वमादिस्त्वमनादिश्च स्वानंदश्चाक्षयः प्रभुः ।
प्रकृतेः पुरुषस्यापि साक्षात्स्रष्टा जगत्प्रभुः

tvamādistvamanādiśca svānaṃdaścākṣayaḥ prabhuḥ |
prakṛteḥ puruṣasyāpi sākṣātsraṣṭā jagatprabhuḥ

त्वमेव जगतां कर्ता भर्ता हर्ता त्वमेव हि ।
ब्रह्मा विष्णुर्हरो भूत्वा रजस्सत्त्वतमोगुणैः

tvameva jagatāṃ kartā bhartā hartā tvameva hi |
brahmā viṣṇurharo bhūtvā rajassattvatamoguṇaiḥ

तारकोसि जगत्यस्मिन्सर्वेषामधिपोऽव्ययः ।
वरदो वाङ्मयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः

tārakosi jagatyasminsarveṣāmadhipo'vyayaḥ |
varado vāṅmayo vācyo vācyavācakavarjitaḥ

याच्यो मुक्त्यर्थमीशानो योगिभिर्योगवित्तमैः ।
हृत्पुंडरीकविवरे योगिनां त्वं हि संस्थितः

yācyo muktyarthamīśāno yogibhiryogavittamaiḥ |
hṛtpuṃḍarīkavivare yogināṃ tvaṃ hi saṃsthitaḥ

वदंति वेदास्त्वां संतः परब्रह्मस्वरूपिणम् ।
भवंतं तत्त्वमित्यद्य तेजोराशिं परात्परम्

vadaṃti vedāstvāṃ saṃtaḥ parabrahmasvarūpiṇam |
bhavaṃtaṃ tattvamityadya tejorāśiṃ parātparam

परमात्मानमित्याहुररस्मिन् जगति यद्विभो ।
त्वमेव शर्व सर्वात्मन् त्रिलोकाधिपते भव

paramātmānamityāhurarasmin jagati yadvibho |
tvameva śarva sarvātman trilokādhipate bhava

दृष्टं श्रुतं स्तुतं सर्वं ज्ञायमानं जगद्गुरो ।
अणोरल्पतरं प्राहुर्महतोपि महत्तरम्

dṛṣṭaṃ śrutaṃ stutaṃ sarvaṃ jñāyamānaṃ jagadguro |
aṇoralpataraṃ prāhurmahatopi mahattaram

सर्वतः पाणिपादांतं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतश्श्रवणघ्राणं त्वां नमामि च सर्वतः

sarvataḥ pāṇipādāṃtaṃ sarvatokṣiśiromukham |
sarvataśśravaṇaghrāṇaṃ tvāṃ namāmi ca sarvataḥ

सर्वज्ञं सर्वतो व्यापिन् सर्वेश्वरमनावृतम् ।
विश्वरूपं विरूपाक्षं त्वां नमामि च सर्वतः

sarvajñaṃ sarvato vyāpin sarveśvaramanāvṛtam |
viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ tvāṃ namāmi ca sarvataḥ

सर्वेश्वरं भवाध्यक्षं सत्यं शिवमनुत्तमम् ।
कोटि भास्करसंकाशं त्वां नमामि च सर्वतः

sarveśvaraṃ bhavādhyakṣaṃ satyaṃ śivamanuttamam |
koṭi bhāskarasaṃkāśaṃ tvāṃ namāmi ca sarvataḥ

विश्वदेवमनाद्यंतं षट्त्रिंशत्कमनीश्वरम् ।
प्रवर्तकं च सर्वेषां त्वां नमामि च सर्वतः

viśvadevamanādyaṃtaṃ ṣaṭtriṃśatkamanīśvaram |
pravartakaṃ ca sarveṣāṃ tvāṃ namāmi ca sarvataḥ

प्रवर्तकं च प्रकृतेस्सर्वस्य प्रपितामहम् ।
सर्वविग्रहमीशं हि त्वां नमामि च सर्वतः

pravartakaṃ ca prakṛtessarvasya prapitāmaham |
sarvavigrahamīśaṃ hi tvāṃ namāmi ca sarvataḥ

एवं वदंति वरदं सर्वावासं स्वयम्भुवम् ।
श्रुतयः श्रुतिसारज्ञं श्रुतिसारविदश्च ये

evaṃ vadaṃti varadaṃ sarvāvāsaṃ svayambhuvam |
śrutayaḥ śrutisārajñaṃ śrutisāravidaśca ye

अदृश्यमस्माभिरनेकभूतं त्वया कृतं यद्भवताथ लोके ।
त्वामेव देवासुरभूसुराश्च अन्ये च वै स्थावरजंगमाश्च

adṛśyamasmābhiranekabhūtaṃ tvayā kṛtaṃ yadbhavatātha loke |
tvāmeva devāsurabhūsurāśca anye ca vai sthāvarajaṃgamāśca

पाह्यनन्यगतीञ्शंभो सुरान्नो देववल्लभ ।
नष्टप्रायांस्त्रिपुरतो विनिहत्यासुरान्क्षणात्

pāhyananyagatīñśaṃbho surānno devavallabha |
naṣṭaprāyāṃstripurato vinihatyāsurānkṣaṇāt

मायया मोहितास्तेऽद्य भवतः परमेश्वर ।
विष्णुना प्रोक्तयुक्त्या त उज्झिता धर्मतः प्रभो

māyayā mohitāste'dya bhavataḥ parameśvara |
viṣṇunā proktayuktyā ta ujjhitā dharmataḥ prabho

संत्यक्तसर्वधर्मांश्च बोद्धागमसमाश्रिताः ।
अस्मद्भाग्यवशाज्जाता दैत्यास्ते भक्तवत्सल

saṃtyaktasarvadharmāṃśca boddhāgamasamāśritāḥ |
asmadbhāgyavaśājjātā daityāste bhaktavatsala

सदा त्वं कार्यकर्त्ताहि देवानां शरणप्रद ।
वयं ते शरणापन्ना यथेच्छसि तथा कुरु

sadā tvaṃ kāryakarttāhi devānāṃ śaraṇaprada |
vayaṃ te śaraṇāpannā yathecchasi tathā kuru

इति स्तुत्वा महेशानं देवास्तु पुरतः स्थिताः ।
कृतांजलिपुटा दीना आसन् संनतमूर्तयः

iti stutvā maheśānaṃ devāstu purataḥ sthitāḥ |
kṛtāṃjalipuṭā dīnā āsan saṃnatamūrtayaḥ

स्तुतश्चैवं सुरेन्द्राद्यैर्विष्णोर्जाप्येन चेश्वरः ।
अगच्छत्तत्र सर्वेशो वृषमारुह्य हर्षितः

stutaścaivaṃ surendrādyairviṣṇorjāpyena ceśvaraḥ |
agacchattatra sarveśo vṛṣamāruhya harṣitaḥ

विष्णुमालिंग्य नंदिशादवरुह्य प्रसन्नधीः ।
ददर्श सुदृशा तत्र नन्दीदत्तकरोऽखिलान्

viṣṇumāliṃgya naṃdiśādavaruhya prasannadhīḥ |
dadarśa sudṛśā tatra nandīdattakaro'khilān

अथ देवान् समालोक्य कृपादृष्ट्या हरिं हरः ।
प्राह गंभीरया वाचा प्रसन्नः पार्वतीपतिः

atha devān samālokya kṛpādṛṣṭyā hariṃ haraḥ |
prāha gaṃbhīrayā vācā prasannaḥ pārvatīpatiḥ

ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वर ।
विष्णोर्मायाबलं चैव नारदस्य च धीमतः

jñātaṃ mayedamadhunā devakāryaṃ sureśvara |
viṣṇormāyābalaṃ caiva nāradasya ca dhīmataḥ

तेषामधर्मनिष्ठानां दैत्यानां देवसत्तम ।
पुरत्रयविनाशं च करिष्येऽहं न संशयः

teṣāmadharmaniṣṭhānāṃ daityānāṃ devasattama |
puratrayavināśaṃ ca kariṣye'haṃ na saṃśayaḥ

परन्तु ते महादैत्या मद्भक्ता दृढमानसाः ।
अथ वध्या मयैव स्युर्व्याजत्यक्तवृषोत्तमाः

parantu te mahādaityā madbhaktā dṛḍhamānasāḥ |
atha vadhyā mayaiva syurvyājatyaktavṛṣottamāḥ

विष्णुर्हन्यात्परो वाथ यत्त्याजितवृषाः कृताः ।
दैत्या मद्भक्तिरहितास्सर्वे त्रिपुरवासिनः

viṣṇurhanyātparo vātha yattyājitavṛṣāḥ kṛtāḥ |
daityā madbhaktirahitāssarve tripuravāsinaḥ

इति शंभोस्तु वचनं श्रुत्वा सर्वे दिवौकसः ।
विमनस्का बभूवुस्ते हरिश्चापि मुनीश्वर

iti śaṃbhostu vacanaṃ śrutvā sarve divaukasaḥ |
vimanaskā babhūvuste hariścāpi munīśvara

देवान् विष्णुमुदासीनान् दृष्ट्वा च भवकृद्विधिः ।
कृतांजलिपुरश्शंभुं ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

devān viṣṇumudāsīnān dṛṣṭvā ca bhavakṛdvidhiḥ |
kṛtāṃjalipuraśśaṃbhuṃ brahmā vacanamabravīt

न किंचिद्विद्यते पापं यस्मात्त्वं योगवित्तमः ।
परमेशः परब्रह्म सदा देवर्षिरक्षकः

na kiṃcidvidyate pāpaṃ yasmāttvaṃ yogavittamaḥ |
parameśaḥ parabrahma sadā devarṣirakṣakaḥ

तवैव शासनात्ते वै मोहिताः प्रेरको भवान् ।
त्यक्तस्वधर्मत्वत्पूजाः परवध्यास्तथापि न

tavaiva śāsanātte vai mohitāḥ prerako bhavān |
tyaktasvadharmatvatpūjāḥ paravadhyāstathāpi na

अतस्त्वया महादेव सुरर्षिप्राणरक्षक ।
साधूनां रक्षणार्थाय हंतव्या म्लेच्छजातयः

atastvayā mahādeva surarṣiprāṇarakṣaka |
sādhūnāṃ rakṣaṇārthāya haṃtavyā mlecchajātayaḥ

राज्ञस्तस्य न तत्पापं विद्यते धर्मतस्तव ।
तस्माद्रक्षेद्द्विजान् साधून्कंटकाद्वै विशोधयेत्

rājñastasya na tatpāpaṃ vidyate dharmatastava |
tasmādrakṣeddvijān sādhūnkaṃṭakādvai viśodhayet

एवमिच्छेदिहान्यत्र राजा चेद्राज्यमात्मनः ।
प्रभुत्वं सर्वलोकानां तस्माद्रक्षस्व मा चिरम्

evamicchedihānyatra rājā cedrājyamātmanaḥ |
prabhutvaṃ sarvalokānāṃ tasmādrakṣasva mā ciram

मुनीन्द्रेशास्तथा यज्ञा वेदाश्शास्त्रादयोखिलाः ।
प्रजास्ते देवदेवेश ह्ययं विष्णुरपि ध्रुवम्

munīndreśāstathā yajñā vedāśśāstrādayokhilāḥ |
prajāste devadeveśa hyayaṃ viṣṇurapi dhruvam

देवता सार्वभौमस्त्वं सम्राट्सर्वेश्वरः प्रभो ।
परिवारस्तवैवैष हर्यादि सकलं जगत्

devatā sārvabhaumastvaṃ samrāṭsarveśvaraḥ prabho |
parivārastavaivaiṣa haryādi sakalaṃ jagat

युवराजो हरिस्तेज ब्रह्माहं ते पुरोहितः ।
राजकार्यकरः शक्रस्त्वदाज्ञापरि पालकः

yuvarājo haristeja brahmāhaṃ te purohitaḥ |
rājakāryakaraḥ śakrastvadājñāpari pālakaḥ

देवा अन्येपि सर्वेश तव शासनयन्त्रिताः ।
स्वस्वकार्यकरा नित्यं सत्यं सत्यं न संशयः

devā anyepi sarveśa tava śāsanayantritāḥ |
svasvakāryakarā nityaṃ satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः परमेश्वरः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शंकरस्सुरपो विधिम्

etacchrutvā vacastasya brahmaṇaḥ parameśvaraḥ |
pratyuvāca prasannātmā śaṃkarassurapo vidhim

हे ब्रह्मन् यद्यहं देवराजस्सम्राट् प्रकीर्त्तितः ।
तत्प्रकारो न मे कश्चिद्गृह्णीयां यमिह प्रभुः

he brahman yadyahaṃ devarājassamrāṭ prakīrttitaḥ |
tatprakāro na me kaścidgṛhṇīyāṃ yamiha prabhuḥ

रथो नास्ति महादिव्यस्तादृक् सारथिना सह ।
धनुर्बाणादिकं चापि संग्रामे जयकारकम्

ratho nāsti mahādivyastādṛk sārathinā saha |
dhanurbāṇādikaṃ cāpi saṃgrāme jayakārakam

यमास्थाय धनुर्बाणान् गृहीत्वा योज्य व मनः ।
निहनिष्याम्यहं दैत्यान् प्रबलानपि संगरे

yamāsthāya dhanurbāṇān gṛhītvā yojya va manaḥ |
nihaniṣyāmyahaṃ daityān prabalānapi saṃgare

अद्य सब्रह्मका देवास्सेन्द्रोपेन्द्राः प्रहर्षिताः ।
श्रुत्वा प्रभोस्तदा वाक्यं नत्वा प्रोचुर्महेश्वरम्

adya sabrahmakā devāssendropendrāḥ praharṣitāḥ |
śrutvā prabhostadā vākyaṃ natvā procurmaheśvaram

वयं भवाम देवेश तत्प्रकारा महेश्वर ।
रथादिका तव स्वा मिन्संनद्धास्संगराय हि

vayaṃ bhavāma deveśa tatprakārā maheśvara |
rathādikā tava svā minsaṃnaddhāssaṃgarāya hi

इत्युक्त्वा संहतास्सर्वे शिवेच्छामधिगम्य ह ।
पृथगूचुः प्रसन्नास्ते कृताञ्जलिपुटास्सुराः

ityuktvā saṃhatāssarve śivecchāmadhigamya ha |
pṛthagūcuḥ prasannāste kṛtāñjalipuṭāssurāḥ