Chapter 57: Gajasura slain and Krittivaseshvara at Kashi

शृणु व्यास महाप्रेम्णा चरितं शशिमौलिनः ।
यथाऽवधीत्त्रिशूलेन दानवेन्द्रं गजासुरम्

śṛṇu vyāsa mahāpremṇā caritaṃ śaśimaulinaḥ |
yathā'vadhīttriśūlena dānavendraṃ gajāsuram

दानवे निहते देव्या समरे महिषासुरे ।
देवानां च हितार्थाय पुरा देवाः सुखं ययुः

dānave nihate devyā samare mahiṣāsure |
devānāṃ ca hitārthāya purā devāḥ sukhaṃ yayuḥ

तस्य पुत्रो महावीरो मुनीश्वर गजासुरः ।
पितुर्वधं हि संस्मृत्य कृतं देव्या सुरार्थनात्

tasya putro mahāvīro munīśvara gajāsuraḥ |
piturvadhaṃ hi saṃsmṛtya kṛtaṃ devyā surārthanāt

स तद्वैरमनुस्मृत्य तपोर्थं गतवान्वने ।
समुद्दिश्य विधिं प्रीत्या तताप परमं तपः

sa tadvairamanusmṛtya taporthaṃ gatavānvane |
samuddiśya vidhiṃ prītyā tatāpa paramaṃ tapaḥ

अवध्योहं भविष्यामि स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितः ।
संविचार्येति मनसाऽभूत्तपोरतमानसः

avadhyohaṃ bhaviṣyāmi strīpuṃsaiḥ kāmanirjitaḥ |
saṃvicāryeti manasā'bhūttaporatamānasaḥ

स तेपे हिमवद्द्रोण्यां तपः परमदारु णम् ।
ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः पादांगुष्ठाश्रितावनिः

sa tepe himavaddroṇyāṃ tapaḥ paramadāru ṇam |
ūrddhvabāhurnabhodṛṣṭiḥ pādāṃguṣṭhāśritāvaniḥ

जटाभारैस्स वै रेजे प्रलयार्क इवांशुभिः ।
महिषासुरपुत्रोऽसौ गजासुर उदारधीः

jaṭābhāraissa vai reje pralayārka ivāṃśubhiḥ |
mahiṣāsuraputro'sau gajāsura udāradhīḥ

तस्य मूर्ध्नः समुद्भूतस्सधूमोग्निस्तपोमयः ।
तिर्यगूर्ध्वमधोलोकास्तापयन्विष्वगीरितः

tasya mūrdhnaḥ samudbhūtassadhūmognistapomayaḥ |
tiryagūrdhvamadholokāstāpayanviṣvagīritaḥ

चुक्षुभुर्नद्युदन्वंतश्चाग्नेर्मूर्द्धसमुद्भवात् ।
निपेतुस्सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश

cukṣubhurnadyudanvaṃtaścāgnermūrddhasamudbhavāt |
nipetussagrahāstārā jajvaluśca diśo daśa

तेन तप्तास्तुरास्सर्वे दिवं त्यक्त्वा सवासवाः ।
ब्रह्मलोकं ययुर्विज्ञापयामासुश्चचाल भूः

tena taptāsturāssarve divaṃ tyaktvā savāsavāḥ |
brahmalokaṃ yayurvijñāpayāmāsuścacāla bhūḥ

विधे गजासुरतपस्तप्ता वयमथाकुलाः ।
न शक्नुमो दिवि स्थातुमतस्ते शरणं गताः

vidhe gajāsuratapastaptā vayamathākulāḥ |
na śaknumo divi sthātumataste śaraṇaṃ gatāḥ

विधेह्युपशमं तस्य चान्याञ्जीवयितुं कृपा ।
लोका नंक्ष्यत्यन्यथा हि सत्यंसत्यं ब्रुवामहे

vidhehyupaśamaṃ tasya cānyāñjīvayituṃ kṛpā |
lokā naṃkṣyatyanyathā hi satyaṃsatyaṃ bruvāmahe

इति विज्ञापितो देवैर्वासवाद्यैस्स आत्मभूः ।
भृगुदक्षादिभिर्ब्रह्मा ययौ दैत्यवराश्रमम्

iti vijñāpito devairvāsavādyaissa ātmabhūḥ |
bhṛgudakṣādibhirbrahmā yayau daityavarāśramam

तपंतं तपसा लोका न्यथाऽभ्रापिहितं दिवि ।
विलक्ष्य विस्मितः प्राह विहसन्सृष्टिकारकः

tapaṃtaṃ tapasā lokā nyathā'bhrāpihitaṃ divi |
vilakṣya vismitaḥ prāha vihasansṛṣṭikārakaḥ

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ दैत्येन्द्र तपस्सिद्धोसि माहिषे ।
प्राप्तोऽहं वरदस्तात वरं वृणु यथेप्सितम्

uttiṣṭhottiṣṭha daityendra tapassiddhosi māhiṣe |
prāpto'haṃ varadastāta varaṃ vṛṇu yathepsitam

उत्थायोत्थाय दैत्येन्द्र ईक्षमाणो दृशा विभुम् ।
गिरा गद्गदया प्रीतोऽगृणाद्देवं स माहिषिः

utthāyotthāya daityendra īkṣamāṇo dṛśā vibhum |
girā gadgadayā prīto'gṛṇāddevaṃ sa māhiṣiḥ

नमस्ते देवदेवेश यदि दास्यसि मे वरम् ।
अवध्योऽहं भवेयं वै स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितैः

namaste devadeveśa yadi dāsyasi me varam |
avadhyo'haṃ bhaveyaṃ vai strīpuṃsaiḥ kāmanirjitaiḥ

महाबलो महावीर्योऽजेयो देवादिभिस्सदा ।
सर्वेषां लोकपालानां निखिलर्द्धिसुभुग्विभो

mahābalo mahāvīryo'jeyo devādibhissadā |
sarveṣāṃ lokapālānāṃ nikhilarddhisubhugvibho

एवं वृतश्शतधृतिर्दानवेन स तेन वै ।
प्रादात्तत्तपसा प्रीतो वरं तस्य सुदुर्लभम्

evaṃ vṛtaśśatadhṛtirdānavena sa tena vai |
prādāttattapasā prīto varaṃ tasya sudurlabham

एवं लब्धवरो दैत्यो माहिषिश्च गजासुरः ।
सुप्रसन्नमनास्सोऽथ स्वधाम प्रत्यपद्यत

evaṃ labdhavaro daityo māhiṣiśca gajāsuraḥ |
suprasannamanāsso'tha svadhāma pratyapadyata

स विजित्य दिशस्सर्वा लोकांश्च त्रीन्महासुरः ।
देवासुरमनुष्येन्द्रान्गंधर्वगरुडोरगान्

sa vijitya diśassarvā lokāṃśca trīnmahāsuraḥ |
devāsuramanuṣyendrāngaṃdharvagaruḍoragān

इत्यादीन्निखिलाञ्जित्वा वशमानीय विश्वजित् ।
जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा

ityādīnnikhilāñjitvā vaśamānīya viśvajit |
jahāra lokapālānāṃ sthānāni saha tejasā

देवोद्यानश्रिया जुष्टमध्यास्ते स्म त्रिविष्टपम् ।
महेन्द्रभवनं साक्षान्निर्मितं विश्वकर्मणा

devodyānaśriyā juṣṭamadhyāste sma triviṣṭapam |
mahendrabhavanaṃ sākṣānnirmitaṃ viśvakarmaṇā

तस्मिन्महेन्द्रस्य गृहे महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् ।
रेमेऽभिवंद्यांघ्रियुगः सुरादिभिः प्रतापितैरूर्जितचंडशासनः

tasminmahendrasya gṛhe mahābalo mahāmanā nirjitaloka ekarāṭ |
reme'bhivaṃdyāṃghriyugaḥ surādibhiḥ pratāpitairūrjitacaṃḍaśāsanaḥ

स इत्थं निर्जितककुबेकराड् विषयान्प्रियान् ।
यथोपजोषं भुंजानो नातृप्यदजितेन्द्रियः

sa itthaṃ nirjitakakubekarāḍ viṣayānpriyān |
yathopajoṣaṃ bhuṃjāno nātṛpyadajitendriyaḥ

एवमैश्वर्यमत्तस्य दृप्तस्योच्छास्त्रवर्तिनः ।
काले व्यतीते महति पापबुद्धिरभूत्ततः

evamaiśvaryamattasya dṛptasyocchāstravartinaḥ |
kāle vyatīte mahati pāpabuddhirabhūttataḥ

महिषासुरपुत्रोऽसौ संचिक्लेश द्विजान्वरान् ।
तापसान्नितरां पृथ्व्यां दानवस्सुखमर्दनः

mahiṣāsuraputro'sau saṃcikleśa dvijānvarān |
tāpasānnitarāṃ pṛthvyāṃ dānavassukhamardanaḥ

सुरान्नरांश्च प्रमथान्सर्वाञ्चिक्लेश दुर्मतिः ।
धर्मान्वितान्विशेषेण पूर्ववैरमनुस्मरन्

surānnarāṃśca pramathānsarvāñcikleśa durmatiḥ |
dharmānvitānviśeṣeṇa pūrvavairamanusmaran

एकस्मिन्समये तात दानवोऽसौ महाबलः ।
अगच्छद्राजधानीं व शंकरस्य गजासुरः

ekasminsamaye tāta dānavo'sau mahābalaḥ |
agacchadrājadhānīṃ va śaṃkarasya gajāsuraḥ

समागतेऽसुरेन्द्रे हि महान्कलकलो मुने ।
त्रातत्रातेति तत्रासीदानंदनवासिनाम्

samāgate'surendre hi mahānkalakalo mune |
trātatrāteti tatrāsīdānaṃdanavāsinām

महिषाऽसुरपुत्रोऽसौ यदा पुर्यां समागतः ।
प्रमथन्प्रमथान्सर्वान्निजवीर्यमदोद्धतः

mahiṣā'suraputro'sau yadā puryāṃ samāgataḥ |
pramathanpramathānsarvānnijavīryamadoddhataḥ

तस्मिन्नवसरे देवाश्शक्राद्यास्तत्पराजिताः ।
शिवस्य शरणं जग्मुर्नत्वा तुष्टुवुरादरात्

tasminnavasare devāśśakrādyāstatparājitāḥ |
śivasya śaraṇaṃ jagmurnatvā tuṣṭuvurādarāt

न्यवेदयन्दानवस्य तस्य काश्यां समागमम् ।
क्लेशाधिक्यं तत्रत्यानां तन्नाथानां विशेषतः

nyavedayandānavasya tasya kāśyāṃ samāgamam |
kleśādhikyaṃ tatratyānāṃ tannāthānāṃ viśeṣataḥ

देवदेव महादेव तव पुर्यां गतोसुरः ।
कष्टं दत्ते त्वज्जनानां तं जहि त्वं कृपानिधे

devadeva mahādeva tava puryāṃ gatosuraḥ |
kaṣṭaṃ datte tvajjanānāṃ taṃ jahi tvaṃ kṛpānidhe

यत्रयत्र धरायां च चरणं प्रमिणोति हि ।
अचलां सचलां तत्र करोति निज भारतः

yatrayatra dharāyāṃ ca caraṇaṃ pramiṇoti hi |
acalāṃ sacalāṃ tatra karoti nija bhārataḥ

ऊरुवेगेन तरवः पतंति शिखरैस्सह ।
यस्य दोर्दंडघातेन चूर्णा स्युश्च शिलोच्चयाः

ūruvegena taravaḥ pataṃti śikharaissaha |
yasya dordaṃḍaghātena cūrṇā syuśca śiloccayāḥ

यस्य मौलिजसंघर्षाद्घना व्योम त्यजंत्यपि ।
नीलिमानं न चाद्यापि जह्युस्तत्केशसंगजम्

yasya maulijasaṃgharṣādghanā vyoma tyajaṃtyapi |
nīlimānaṃ na cādyāpi jahyustatkeśasaṃgajam

यस्य विश्वाससंभारैरुत्तरंगा महाब्धयः ।
नद्योप्यमन्दकल्लोला भवंति तिमिभिस्सह

yasya viśvāsasaṃbhārairuttaraṃgā mahābdhayaḥ |
nadyopyamandakallolā bhavaṃti timibhissaha

योजनानां सहस्राणि नव यस्य समुच्छ्रयः ।
तावानेव हि विस्तारस्तनोर्मायाविनोऽस्य हि

yojanānāṃ sahasrāṇi nava yasya samucchrayaḥ |
tāvāneva hi vistārastanormāyāvino'sya hi

यन्नेत्रयोः पिंगलिमा तथा तरलिमा पुनः ।
विद्युताः नोह्यतेऽद्यापि सोऽयं स्माऽऽयाति सत्वरम्

yannetrayoḥ piṃgalimā tathā taralimā punaḥ |
vidyutāḥ nohyate'dyāpi so'yaṃ smā''yāti satvaram

यां यां दिशं समभ्येति सोयं दुस्सह दानवः ।
अवध्योऽहं भवामीति स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितैः

yāṃ yāṃ diśaṃ samabhyeti soyaṃ dussaha dānavaḥ |
avadhyo'haṃ bhavāmīti strīpuṃsaiḥ kāmanirjitaiḥ

इत्येवं चेष्टितं तस्य दानवस्य निवेदितम् ।
रक्षस्व भक्तान्देवेश काशीरक्षणतत्पर

ityevaṃ ceṣṭitaṃ tasya dānavasya niveditam |
rakṣasva bhaktāndeveśa kāśīrakṣaṇatatpara

इति संप्रार्थितो देवैर्भक्तरक्षणतत्परः ।
तत्राऽऽजगाम सोरं तद्वधकामनया हरः

iti saṃprārthito devairbhaktarakṣaṇatatparaḥ |
tatrā''jagāma soraṃ tadvadhakāmanayā haraḥ

आगतं तं समालोक्य शंकरं भक्तवत्सलम् ।
त्रिशूलहस्तं गर्जंतं जगर्ज स गजासुरः

āgataṃ taṃ samālokya śaṃkaraṃ bhaktavatsalam |
triśūlahastaṃ garjaṃtaṃ jagarja sa gajāsuraḥ

ततस्तयोर्महानासीत्समरो दारुणोऽद्भुतः ।
नानास्त्रशस्त्रसंपातैर्वीरारावं प्रकुर्वतोः

tatastayormahānāsītsamaro dāruṇo'dbhutaḥ |
nānāstraśastrasaṃpātairvīrārāvaṃ prakurvatoḥ

गजासुरोतितेजस्वी महाबलपराक्रमः ।
विव्याध गिरिशं बाणैस्तीक्ष्णैर्दानवघातिनम्

gajāsurotitejasvī mahābalaparākramaḥ |
vivyādha giriśaṃ bāṇaistīkṣṇairdānavaghātinam

अथ रुद्रो रौद्रतनुः स्वशरैरतिदारुणैः ।
तच्छरांश्चिच्छिदे तूर्णमप्राप्तांस्तिलशो मुने

atha rudro raudratanuḥ svaśarairatidāruṇaiḥ |
taccharāṃścicchide tūrṇamaprāptāṃstilaśo mune

ततो गजासुरः कुद्धोऽभ्यधावत्तं महेश्वरम् ।
खड्गहस्तः प्रगर्ज्योच्चैर्हतोसीत्यद्य वै मया

tato gajāsuraḥ kuddho'bhyadhāvattaṃ maheśvaram |
khaḍgahastaḥ pragarjyoccairhatosītyadya vai mayā

ततस्त्रिशूलहेतिस्तमायांतं दैत्यपुंगवम् ।
विज्ञायावध्यमन्येन शूलेनाभिजघान तम्

tatastriśūlahetistamāyāṃtaṃ daityapuṃgavam |
vijñāyāvadhyamanyena śūlenābhijaghāna tam

प्रोतस्तेन त्रिशूलेन स च दैत्यो गजासुरः ।
छत्रीकृतमिवात्मानं मन्यमाना जगौ हरम्

protastena triśūlena sa ca daityo gajāsuraḥ |
chatrīkṛtamivātmānaṃ manyamānā jagau haram

देवदेव महादेव तव भक्तोऽस्मि सर्वथा ।
जाने त्वां त्रिदिवेशानं त्रिशूलिन्स्मरहारिणम्

devadeva mahādeva tava bhakto'smi sarvathā |
jāne tvāṃ tridiveśānaṃ triśūlinsmarahāriṇam

तव हस्ते मम वधो महाश्रेयस्करो मतः ।
अंधकारे महेशान त्रिपुरांतक सर्वग

tava haste mama vadho mahāśreyaskaro mataḥ |
aṃdhakāre maheśāna tripurāṃtaka sarvaga

किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि तच्छृणुष्व कृपाकर ।
सत्यं ब्रवीमि नासत्यं मृत्युंजय विचारय

kiṃcidvijñaptumicchāmi tacchṛṇuṣva kṛpākara |
satyaṃ bravīmi nāsatyaṃ mṛtyuṃjaya vicāraya

त्वमेको जगतां वंद्यो विश्वस्योपरि संस्थितः ।
कालेन सर्वैर्मर्तव्यं श्रेयसे मृत्युरीदृशः

tvameko jagatāṃ vaṃdyo viśvasyopari saṃsthitaḥ |
kālena sarvairmartavyaṃ śreyase mṛtyurīdṛśaḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शंकरः करुणानिधिः ।
प्रहस्य प्रत्युवाचेशो माहिषेयं गजासुरम्

ityākarṇya vacastasya śaṃkaraḥ karuṇānidhiḥ |
prahasya pratyuvāceśo māhiṣeyaṃ gajāsuram

महापराक्रमनिधे दानवोत्तम सन्मते ।
गजासुर प्रसन्नोस्मि स्वानकूलं वरं वृणु

mahāparākramanidhe dānavottama sanmate |
gajāsura prasannosmi svānakūlaṃ varaṃ vṛṇu

इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं वरदस्य हि ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा दानवेन्द्रो गजासुरः

ityākarṇya maheśasya vacanaṃ varadasya hi |
pratyuvāca prasannātmā dānavendro gajāsuraḥ

यदि प्रसन्नो दिग्वासस्तदा दित्यं वसान मे ।
इमां कृत्तिं महेशान त्वत्त्रिशूलाग्निपाविताम्

yadi prasanno digvāsastadā dityaṃ vasāna me |
imāṃ kṛttiṃ maheśāna tvattriśūlāgnipāvitām

स्वप्रमाणां सुखस्पर्शां रणांगणपणीकृताम् ।
दर्शनीयां महादिव्यां सर्वदैव सुखावहाम्

svapramāṇāṃ sukhasparśāṃ raṇāṃgaṇapaṇīkṛtām |
darśanīyāṃ mahādivyāṃ sarvadaiva sukhāvahām

इष्टगंधिस्सदैवास्तु सदैवास्त्वतिकोमला ।
सदैव निर्मला चास्तु सदैवास्त्वतिमंडनाम्

iṣṭagaṃdhissadaivāstu sadaivāstvatikomalā |
sadaiva nirmalā cāstu sadaivāstvatimaṃḍanām

महातपोनलज्वालां प्राप्यापि सुचिरं विभो ।
न दग्धा कृत्तिरेषा मे पुण्यगंधनिधेस्ततः

mahātaponalajvālāṃ prāpyāpi suciraṃ vibho |
na dagdhā kṛttireṣā me puṇyagaṃdhanidhestataḥ

यदि पुण्यवती नैषा मम कृत्ति दिगंबर ।
तदा त्वदंगसंगोस्याः कथं जातो रणांगणे

yadi puṇyavatī naiṣā mama kṛtti digaṃbara |
tadā tvadaṃgasaṃgosyāḥ kathaṃ jāto raṇāṃgaṇe

अन्यं च मे वरं देहि यदि तुष्टोऽसि शंकर ।
नामास्तु कृत्तिवासास्ते प्रारभ्याद्यतनं दिनम्

anyaṃ ca me varaṃ dehi yadi tuṣṭo'si śaṃkara |
nāmāstu kṛttivāsāste prārabhyādyatanaṃ dinam

श्रुत्वेति स वचस्तस्य शंकरो भक्तवत्सलः ।
तथेत्युवाच सुप्रीतो महिषासुरजं च तम्

śrutveti sa vacastasya śaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
tathetyuvāca suprīto mahiṣāsurajaṃ ca tam

पुनः प्रोवाच प्रीतात्मा दानवं तं गजासुरम् ।
भक्तप्रियो महेशानो भक्तिनिर्मलमानसम्

punaḥ provāca prītātmā dānavaṃ taṃ gajāsuram |
bhaktapriyo maheśāno bhaktinirmalamānasam

इदं पुण्यं शरीरं ते क्षेत्रेऽस्मिन्मुक्तिसाधने ।
मम लिंगं भवत्वत्र सर्वेषां मुक्तिदायकम्

idaṃ puṇyaṃ śarīraṃ te kṣetre'sminmuktisādhane |
mama liṃgaṃ bhavatvatra sarveṣāṃ muktidāyakam

कृत्तिवासेश्वरं नाम महापातकनाशनम् ।
सर्वेषामेव लिंगानां शिरोभूतं विमुक्तिदम्

kṛttivāseśvaraṃ nāma mahāpātakanāśanam |
sarveṣāmeva liṃgānāṃ śirobhūtaṃ vimuktidam

कथयित्वेति देवेशस्तत्कृतिं परिगृह्य च ।
गजासुरस्य महतीं प्रावृणोद्धि दिगंबरः

kathayitveti deveśastatkṛtiṃ parigṛhya ca |
gajāsurasya mahatīṃ prāvṛṇoddhi digaṃbaraḥ

महामहोत्सवो जातस्तस्मिन्नह्नि मुनीश्वर ।
हर्षमापुर्जनास्सर्वे काशीस्थाः प्रमथास्तथा

mahāmahotsavo jātastasminnahni munīśvara |
harṣamāpurjanāssarve kāśīsthāḥ pramathāstathā

हरि ब्रह्मादयो देवा हर्षनिर्भरमानसाः ।
तुष्टुवुस्तं महेशानं नत्वा सांजलयस्ततः

hari brahmādayo devā harṣanirbharamānasāḥ |
tuṣṭuvustaṃ maheśānaṃ natvā sāṃjalayastataḥ

हते तस्मिन्दानवेशे माहिषे हि गजासुरे ।
स्वस्थानं भेजिरे देवा जगत्स्वास्थ्यमवाप च

hate tasmindānaveśe māhiṣe hi gajāsure |
svasthānaṃ bhejire devā jagatsvāsthyamavāpa ca

इत्युक्तं चरितं शंभोर्भक्तवात्सल्यसूचकम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धनधान्यप्रवर्द्धनम्

ityuktaṃ caritaṃ śaṃbhorbhaktavātsalyasūcakam |
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ dhanadhānyapravarddhanam

य इदं शृणुयात्प्रीत्या श्रावयेद्वा शुचिव्रतः ।
स भुक्त्वा च महासौख्यं लभेतांते परं सुखम्

ya idaṃ śṛṇuyātprītyā śrāvayedvā śucivrataḥ |
sa bhuktvā ca mahāsaukhyaṃ labhetāṃte paraṃ sukham