Chapter 51: Banasura's devotion and Parvati's boon to Usha

सनत्कुमार सर्वज्ञ श्राविता सुकथाद्भुता ।
भवतानुग्रहात्प्रीत्या शभ्वनुग्रहनिर्भरा

sanatkumāra sarvajña śrāvitā sukathādbhutā |
bhavatānugrahātprītyā śabhvanugrahanirbharā

इदानीं श्रोतुमिच्छामि चरितं शशिमौलिनः ।
गाणपत्यं ददौ प्रीत्या यथा बाणासुराय वै

idānīṃ śrotumicchāmi caritaṃ śaśimaulinaḥ |
gāṇapatyaṃ dadau prītyā yathā bāṇāsurāya vai

शृणु व्यासादरात्तां वै कथां शंभोः परात्मनः ।
गाणपत्यं यथा प्रीत्या ददौ बाणा सुराय हि

śṛṇu vyāsādarāttāṃ vai kathāṃ śaṃbhoḥ parātmanaḥ |
gāṇapatyaṃ yathā prītyā dadau bāṇā surāya hi

अत्रैव सुचरित्रं च शंकरस्य महाप्रभोः ।
कृष्णेन समरोप्यत्र शंभोर्बाणानुगृह्णतः

atraiva sucaritraṃ ca śaṃkarasya mahāprabhoḥ |
kṛṣṇena samaropyatra śaṃbhorbāṇānugṛhṇataḥ

अत्रानुरूपं शृणु मे शिवलीलान्वितं परम् ।
इतिहासं महापुण्यं मनःश्रोत्रसुखावहम्

atrānurūpaṃ śṛṇu me śivalīlānvitaṃ param |
itihāsaṃ mahāpuṇyaṃ manaḥśrotrasukhāvaham

ब्रह्मपुत्रो मरीचिर्यो मुनिरासीन्महामतिः ।
मानसस्सर्वपुत्रेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः

brahmaputro marīciryo munirāsīnmahāmatiḥ |
mānasassarvaputreṣu jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ

तस्य पुत्रो महात्मासीत्कश्यपो मुनिसत्तमः ।
सृष्टिप्रवृद्धकोऽत्यंतं पितुर्भक्तो विधेरपि

tasya putro mahātmāsītkaśyapo munisattamaḥ |
sṛṣṭipravṛddhako'tyaṃtaṃ piturbhakto vidherapi

स्वस्य त्रयोदशमितादक्षकन्या स्सुशीलिकाः ।
कश्यपस्य मुनेर्व्यास पत्न्यश्चासन्पतिव्रताः

svasya trayodaśamitādakṣakanyā ssuśīlikāḥ |
kaśyapasya munervyāsa patnyaścāsanpativratāḥ

तत्र ज्येष्ठा दितिश्चासीद्दैत्यास्तत्तनयास्स्मृताः ।
अन्यासां च सुता जाता देवाद्यास्सचराचराः

tatra jyeṣṭhā ditiścāsīddaityāstattanayāssmṛtāḥ |
anyāsāṃ ca sutā jātā devādyāssacarācarāḥ

ज्येष्ठायाः प्रथमौ पुत्रौ दितेश्चास्तां महाबलौ ।
हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः

jyeṣṭhāyāḥ prathamau putrau diteścāstāṃ mahābalau |
hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastataḥ

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारो दैत्यसत्तमाः ।
ह्रादानुह्रादसंह्रादा प्रह्रादश्चेत्यनुक्रमात्

hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāro daityasattamāḥ |
hrādānuhrādasaṃhrādā prahrādaścetyanukramāt

प्रह्रादस्तत्र हि महान्विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः ।
यं नाशितुं न शक्तास्तेऽभवन्दैत्याश्च केपि ह

prahrādastatra hi mahānviṣṇubhakto jitendriyaḥ |
yaṃ nāśituṃ na śaktāste'bhavandaityāśca kepi ha

विरोचनः सुतस्तस्य महा दातृवरोऽभवत् ।
शक्राय स्वशिरो योऽदाद्याचमानाय विप्रतः

virocanaḥ sutastasya mahā dātṛvaro'bhavat |
śakrāya svaśiro yo'dādyācamānāya viprataḥ

तस्य पुत्रो बलिश्चासीन्महादानी शिवप्रियः ।
येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी

tasya putro baliścāsīnmahādānī śivapriyaḥ |
yena vāmanarūpāya haraye'dāyi medinī

तस्यौरसः सुतो बाणश्शिवभक्तो बभूव ह ।
मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसंधस्स हस्रदः

tasyaurasaḥ suto bāṇaśśivabhakto babhūva ha |
mānyo vadānyo dhīmāṃśca satyasaṃdhassa hasradaḥ

शोणिताख्ये पुरे स्थित्वा स राज्यमकरोत्पुरा ।
त्रैलोक्यं च बलाञ्ज्जित्वा तन्नाथानसुरेश्वरः

śoṇitākhye pure sthitvā sa rājyamakarotpurā |
trailokyaṃ ca balāñjjitvā tannāthānasureśvaraḥ

तस्य बाणासुरस्यैव शिवभक्तस्य चामराः ।
शंकरस्य प्रसादेन किंकरा इव तेऽभवन्

tasya bāṇāsurasyaiva śivabhaktasya cāmarāḥ |
śaṃkarasya prasādena kiṃkarā iva te'bhavan

तस्य राज्येऽमरान्हित्वा नाभवन्दुःखिताः प्रजाः ।
सापत्न्यादुःखितास्ते हि परधर्मप्रवर्तिनः

tasya rājye'marānhitvā nābhavanduḥkhitāḥ prajāḥ |
sāpatnyāduḥkhitāste hi paradharmapravartinaḥ

सहस्रबाहुवाद्येन स कदाचिन्महासुरः ।
तांडवेन हि नृत्येनातोषयत्तं महेश्वरम्

sahasrabāhuvādyena sa kadācinmahāsuraḥ |
tāṃḍavena hi nṛtyenātoṣayattaṃ maheśvaram

तेन नृत्येन संतुष्टस्सुप्रसन्नो बभूव ह ।
ददर्श कृपया दृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः

tena nṛtyena saṃtuṣṭassuprasanno babhūva ha |
dadarśa kṛpayā dṛṣṭyā śaṃkaro bhaktavatsalaḥ

भगवान्सर्वलोकेश्शशरण्यो भक्तकामदः ।
वरेण च्छंदयामास बालेयं तं महासुरम्

bhagavānsarvalokeśśaśaraṇyo bhaktakāmadaḥ |
vareṇa cchaṃdayāmāsa bāleyaṃ taṃ mahāsuram

बालेयः स महादैत्यो बाणो भक्तवरस्सुधीः ।
प्रणम्य शंकरं भक्त्या नुनाव परमेश्वरम्

bāleyaḥ sa mahādaityo bāṇo bhaktavarassudhīḥ |
praṇamya śaṃkaraṃ bhaktyā nunāva parameśvaram

देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
संतुष्टोऽसि महेशान ममोपरि विभो यदि

devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala |
saṃtuṣṭo'si maheśāna mamopari vibho yadi

मद्रक्षको भव सदा मदुपस्थः पुराधिपः ।
सर्वथा प्रीतिकृन्मे हि ससुतस्सगणः प्रभो

madrakṣako bhava sadā madupasthaḥ purādhipaḥ |
sarvathā prītikṛnme hi sasutassagaṇaḥ prabho

बलिपुत्रस्स वै बाणो मोहितश्शिवमायया ।
मुक्तिप्रदं महेशानं दुराराध्यमपि ध्रुवम्

baliputrassa vai bāṇo mohitaśśivamāyayā |
muktipradaṃ maheśānaṃ durārādhyamapi dhruvam

स भक्तवत्सलः शंभुर्दत्त्वा तस्मै वरांश्च तान् ।
तत्रोवास तथा प्रीत्या सगणस्ससुतः प्रभुः

sa bhaktavatsalaḥ śaṃbhurdattvā tasmai varāṃśca tān |
tatrovāsa tathā prītyā sagaṇassasutaḥ prabhuḥ

स कदाचिद्बाणपुरे चक्रे देवासुरैस्सह ।
नदीतीरे हरः क्रीडां रम्ये शोणितकाह्वये

sa kadācidbāṇapure cakre devāsuraissaha |
nadītīre haraḥ krīḍāṃ ramye śoṇitakāhvaye

ननृतुर्जहसुश्चापि गंधर्वासरसस्तथा ।
जेयुः प्रणेमुर्मुनय आनर्चुस्तुष्टुवुश्च तम्

nanṛturjahasuścāpi gaṃdharvāsarasastathā |
jeyuḥ praṇemurmunaya ānarcustuṣṭuvuśca tam

ववल्गुः प्रथमास्सर्वे ऋषयो जुहुवुस्तथा ।
आययुः सिद्धसंघाश्च दृदृशुश्शांकरी रतिम्

vavalguḥ prathamāssarve ṛṣayo juhuvustathā |
āyayuḥ siddhasaṃghāśca dṛdṛśuśśāṃkarī ratim

कुतर्किका विनेशुश्च म्लेच्छाश्च परिपंथिनः ।
मातरोभिमुखास्तस्थुर्विनेशुश्च विभीषिका

kutarkikā vineśuśca mlecchāśca paripaṃthinaḥ |
mātarobhimukhāstasthurvineśuśca vibhīṣikā

रुद्रसद्भावभक्तानां भवदोषाश्च विस्तृताः ।
तस्मिन्दृष्टे प्रजास्सर्वाः सुप्रीतिं परमां ययुः

rudrasadbhāvabhaktānāṃ bhavadoṣāśca vistṛtāḥ |
tasmindṛṣṭe prajāssarvāḥ suprītiṃ paramāṃ yayuḥ

ववल्गुर्मुनयस्सिद्धाः स्त्रीणां दृष्ट्वा विचेष्टितम् ।
पुपुषुश्चापि ऋतवस्स्वप्रभावं तु तत्र च

vavalgurmunayassiddhāḥ strīṇāṃ dṛṣṭvā viceṣṭitam |
pupuṣuścāpi ṛtavassvaprabhāvaṃ tu tatra ca

ववुर्वाताश्च मृदवः पुष्पकेसरधूसराः ।
चुकूजुः पक्षिसंघाश्च शाखिनां मधुलम्पटाः

vavurvātāśca mṛdavaḥ puṣpakesaradhūsarāḥ |
cukūjuḥ pakṣisaṃghāśca śākhināṃ madhulampaṭāḥ

पुष्पभारावनद्धानां रारट्येरंश्च कोकिलाः ।
मधुरं कामजननं वनेषूपवनेषु च

puṣpabhārāvanaddhānāṃ rāraṭyeraṃśca kokilāḥ |
madhuraṃ kāmajananaṃ vaneṣūpavaneṣu ca

ततः क्रीडाविहारे तु मत्तो बालेन्दुशेखरः ।
अनिर्जितेन कामेन दृष्टाः प्रोवाच नन्दिनम्

tataḥ krīḍāvihāre tu matto bālenduśekharaḥ |
anirjitena kāmena dṛṣṭāḥ provāca nandinam

वामामानय गौरीं त्वं कैलासात्कृतमंडनाम् ।
शीघ्रमस्माद्वनाद्गत्वा ह्युक्त्वाऽकृष्णामिहानय

vāmāmānaya gaurīṃ tvaṃ kailāsātkṛtamaṃḍanām |
śīghramasmādvanādgatvā hyuktvā'kṛṣṇāmihānaya

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तत्राह पार्वतीम् ।
सुप्रणम्य रहो दूतश्शंकरस्य कृतांजलिः

sa tatheti pratijñāya gatvā tatrāha pārvatīm |
supraṇamya raho dūtaśśaṃkarasya kṛtāṃjaliḥ

द्रष्टुमिच्छति देवि त्वां देवदेवो महेश्वरः ।
स्ववल्लभां रूपकृतां मयोक्तं तन्निदेशतः

draṣṭumicchati devi tvāṃ devadevo maheśvaraḥ |
svavallabhāṃ rūpakṛtāṃ mayoktaṃ tannideśataḥ

ततस्तद्वचनाद्गौरी मंडनं कर्तुमादरात् ।
उद्यताभून्मुनिश्रेष्ठ पतिव्रतपरायणा

tatastadvacanādgaurī maṃḍanaṃ kartumādarāt |
udyatābhūnmuniśreṣṭha pativrataparāyaṇā

आगच्छामि प्रभुं गच्छ वद तं त्वं ममाज्ञया ।
आजगाम ततो नंदी रुद्रासन्नं मनोगतिः

āgacchāmi prabhuṃ gaccha vada taṃ tvaṃ mamājñayā |
ājagāma tato naṃdī rudrāsannaṃ manogatiḥ

पुनराह ततो रुद्रो नन्दिनं परविभ्रमः ।
पुनर्गच्छ ततस्तात क्षिप्रमा नय पार्वतीम्

punarāha tato rudro nandinaṃ paravibhramaḥ |
punargaccha tatastāta kṣipramā naya pārvatīm

बाढमुक्त्वा स तां गत्वा गौरीमाह सुलोचनाम् ।
द्रष्टुमिच्छति ते भर्ता कृतवेषां मनोरमाम्

bāḍhamuktvā sa tāṃ gatvā gaurīmāha sulocanām |
draṣṭumicchati te bhartā kṛtaveṣāṃ manoramām

शंकरो बहुधा देवि विहर्तुं संप्रतीक्षते ।
एवं पतौ सुकामार्ते गम्यतां गिरिनंदिनि

śaṃkaro bahudhā devi vihartuṃ saṃpratīkṣate |
evaṃ patau sukāmārte gamyatāṃ girinaṃdini

क्सरोभिस्समग्राभिरन्योन्यमभिमंत्रितम् ।
लब्धभावो यथा सद्यः पार्वत्या दर्शनोत्सुकः

ksarobhissamagrābhiranyonyamabhimaṃtritam |
labdhabhāvo yathā sadyaḥ pārvatyā darśanotsukaḥ

अयं पिनाकी कामारिः वृणुयाद्यां नितंबिनीम् ।
सर्वासां दिव्यनारीणां राज्ञी भवति वै धुवम्

ayaṃ pinākī kāmāriḥ vṛṇuyādyāṃ nitaṃbinīm |
sarvāsāṃ divyanārīṇāṃ rājñī bhavati vai dhuvam

वीक्षणं गौरिरूपेण क्रीडयेन्मन्मथैर्गणैः ।
कामोऽयं हंति कामारिमूचुरन्योन्यमादताः

vīkṣaṇaṃ gaurirūpeṇa krīḍayenmanmathairgaṇaiḥ |
kāmo'yaṃ haṃti kāmārimūcuranyonyamādatāḥ

स्प्रष्टुं शक्नोति या काचिदृते दाक्षायणी स्त्रियम् ।
सा गच्छेत्तत्र निश्शंकं मोहयेत्पार्वतीपतिम्

spraṣṭuṃ śaknoti yā kācidṛte dākṣāyaṇī striyam |
sā gacchettatra niśśaṃkaṃ mohayetpārvatīpatim

कूष्मांडतनया तत्र शंकरं स्प्रष्टुमुत्सहे ।
अहं गौरीसुरूपेण चित्रलेखा वचोऽब्रवीत्

kūṣmāṃḍatanayā tatra śaṃkaraṃ spraṣṭumutsahe |
ahaṃ gaurīsurūpeṇa citralekhā vaco'bravīt

यदधान्मोहिनीरूपं केशवो मोह नेच्छया ।
पुरा तद्वैष्णवं योगमाश्रित्य परमार्थतः

yadadhānmohinīrūpaṃ keśavo moha necchayā |
purā tadvaiṣṇavaṃ yogamāśritya paramārthataḥ

उर्वश्याश्च ततो दृष्ट्वा रूपस्य परिवर्तनम् ।
कालीरूपं घृताची तु विश्वाची चांडिकं वपुः

urvaśyāśca tato dṛṣṭvā rūpasya parivartanam |
kālīrūpaṃ ghṛtācī tu viśvācī cāṃḍikaṃ vapuḥ

सावित्रिरूपं रंभा च गायत्रं मेनका तथा ।
सहजन्या जयारूपं वैजयं पुंजिकस्थली

sāvitrirūpaṃ raṃbhā ca gāyatraṃ menakā tathā |
sahajanyā jayārūpaṃ vaijayaṃ puṃjikasthalī

मातॄणामप्यनुक्तानामनुक्ताश्चाप्सरोवराः ।
रत्नाद्रूपाणि ताश्चक्रुस्स्वविद्यासंयुता अनु

mātṝṇāmapyanuktānāmanuktāścāpsarovarāḥ |
ratnādrūpāṇi tāścakrussvavidyāsaṃyutā anu

ततस्तासां तु रूपाणि दृष्ट्वा कुंभां डनंदिनी ।
वैष्णवादात्मयोगाच्च विज्ञातार्था व्यडंबयत्

tatastāsāṃ tu rūpāṇi dṛṣṭvā kuṃbhāṃ ḍanaṃdinī |
vaiṣṇavādātmayogācca vijñātārthā vyaḍaṃbayat

ऊषा बाणासुरसुता दिव्ययोगविशारदा ।
चकार रूपं पार्वत्या दिव्यमत्यद्भुतं शुभम्

ūṣā bāṇāsurasutā divyayogaviśāradā |
cakāra rūpaṃ pārvatyā divyamatyadbhutaṃ śubham

महारक्ताब्जसंकाशं चरणं चोक्तमप्रभम् ।
दिव्यलक्षणसंयुक्तं मनोऽभीष्टार्थदायकम्

mahāraktābjasaṃkāśaṃ caraṇaṃ coktamaprabham |
divyalakṣaṇasaṃyuktaṃ mano'bhīṣṭārthadāyakam

तस्या रमणसंकल्पं विज्ञाय गिरिजा ततः ।
उवाच सर्वविज्ञाना सर्वान्तर्यामिनी शिवा

tasyā ramaṇasaṃkalpaṃ vijñāya girijā tataḥ |
uvāca sarvavijñānā sarvāntaryāminī śivā

यतो मम स्वरूपं वै धृतभूषे सखि त्वया ।
सकामत्वेन समये संप्राप्ते सति मानिनि

yato mama svarūpaṃ vai dhṛtabhūṣe sakhi tvayā |
sakāmatvena samaye saṃprāpte sati mānini

अस्मिंस्तु कार्तिके मासि ऋतुधर्मास्तु माधवे ।
द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु यस्तु घोरे निशागमे

asmiṃstu kārtike māsi ṛtudharmāstu mādhave |
dvādaśyāṃ śuklapakṣe tu yastu ghore niśāgame

कृतोपवासां त्वां भोक्ता सुप्तामंतःपुरे नरः ।
स ते भर्त्ता कृतो देवैस्तेन सार्द्धं रमिष्यसि

kṛtopavāsāṃ tvāṃ bhoktā suptāmaṃtaḥpure naraḥ |
sa te bharttā kṛto devaistena sārddhaṃ ramiṣyasi

आबाल्याद्विष्णुभक्तासि यतोऽनिशमतंद्रिता ।
एवमस्त्विति सा प्राह मनसा लज्जितानना

ābālyādviṣṇubhaktāsi yato'niśamataṃdritā |
evamastviti sā prāha manasā lajjitānanā

अथ सा पार्वती देवी कृतकौतुकमण्डना ।
रुद्रसंनिधिमागत्य चिक्रीडे तेन शंभुना

atha sā pārvatī devī kṛtakautukamaṇḍanā |
rudrasaṃnidhimāgatya cikrīḍe tena śaṃbhunā

ततो रतांते भगवान्रुद्रश्चादर्शनं ययौ ।
सदारः सगणश्चापि सहितो दैवतैर्मुने

tato ratāṃte bhagavānrudraścādarśanaṃ yayau |
sadāraḥ sagaṇaścāpi sahito daivatairmune