Chapter 35: Mahadev answers Shankhachuda's envoy

तत्र स्थित्वा दानवेन्द्रो महान्तं दानवेश्वरम् ।
दूतं कृत्वा महाविज्ञं प्रेषयामास शंकरम्

tatra sthitvā dānavendro mahāntaṃ dānaveśvaram |
dūtaṃ kṛtvā mahāvijñaṃ preṣayāmāsa śaṃkaram

स तत्र गत्वा दूतश्च चन्द्रभालं ददर्श ह ।
वटमूले समासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम्

sa tatra gatvā dūtaśca candrabhālaṃ dadarśa ha |
vaṭamūle samāsīnaṃ sūryakoṭisamaprabham

कृत्वा योगासनं दृष्ट्या मुद्रायुक्तं च सस्मितम् ।
शुद्धस्फटिकसंकाशं ज्वलंतं ब्रह्मतेजस

kṛtvā yogāsanaṃ dṛṣṭyā mudrāyuktaṃ ca sasmitam |
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ jvalaṃtaṃ brahmatejasa

त्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्मांबरावृतम् ।
भक्तमृत्युहरं शांतं गौरीकान्तं त्रिलोचनम्

triśūlapaṭṭiśadharaṃ vyāghracarmāṃbarāvṛtam |
bhaktamṛtyuharaṃ śāṃtaṃ gaurīkāntaṃ trilocanam

तपसां फलदातारं कर्त्तारं सर्वसंपदाम् ।
आशुतोषं प्रसन्नास्य भक्तानुग्रहकारकम्

tapasāṃ phaladātāraṃ karttāraṃ sarvasaṃpadām |
āśutoṣaṃ prasannāsya bhaktānugrahakārakam

विश्वनाथं विश्वबीजं विश्वरूपं च विश्वजम् ।
विश्वंभरं विश्वकरं विश्वसंहारकारणम्

viśvanāthaṃ viśvabījaṃ viśvarūpaṃ ca viśvajam |
viśvaṃbharaṃ viśvakaraṃ viśvasaṃhārakāraṇam

कारणं कारणानां च नरकार्णवतारणम् ।
ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम्

kāraṇaṃ kāraṇānāṃ ca narakārṇavatāraṇam |
jñānapradaṃ jñānabījaṃ jñānānandaṃ sanātanam

अवरुह्य रथाद् दूतस्तं दृष्ट्वा दानवेश्वरः ।
शंकरं सकुमारं च शिरसा प्रणनाम सः

avaruhya rathād dūtastaṃ dṛṣṭvā dānaveśvaraḥ |
śaṃkaraṃ sakumāraṃ ca śirasā praṇanāma saḥ

वामतो भद्रकाली च स्कंदं तत्पुरतः स्थितम् ।
लोकाशिषं ददौ तस्मै काली स्कंदश्च शंकरः

vāmato bhadrakālī ca skaṃdaṃ tatpurataḥ sthitam |
lokāśiṣaṃ dadau tasmai kālī skaṃdaśca śaṃkaraḥ

अथासौ शंखचूडस्य दूतः परमशास्त्रवित् ।
उवाच शंकरं नत्वा करौ बद्ध्वा शुभं वचः

athāsau śaṃkhacūḍasya dūtaḥ paramaśāstravit |
uvāca śaṃkaraṃ natvā karau baddhvā śubhaṃ vacaḥ

शंखचूडस्य दूतोऽहं त्वत्सकाशमिहागतः ।
वर्तते ते किमिच्छाद्य तत्त्वं ब्रूहि महेश्वर

śaṃkhacūḍasya dūto'haṃ tvatsakāśamihāgataḥ |
vartate te kimicchādya tattvaṃ brūhi maheśvara

इति श्रुत्वा च वचनं शंखचूडस्य शंकरः ।
प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह

iti śrutvā ca vacanaṃ śaṃkhacūḍasya śaṃkaraḥ |
prasannātmā mahādevo bhagavāṃstamuvāca ha

शृणु दूत महाप्राज्ञ वचो मम सुखावहम् ।
कथनीयमिदं तस्मै निर्विवादं विचार्य च

śṛṇu dūta mahāprājña vaco mama sukhāvaham |
kathanīyamidaṃ tasmai nirvivādaṃ vicārya ca

विधाता जगतां ब्रह्मा पिता धर्मस्य धर्मवित् ।
मरीचिस्तस्य पुत्रश्च कश्यपस्तत्सुतः स्मृतः

vidhātā jagatāṃ brahmā pitā dharmasya dharmavit |
marīcistasya putraśca kaśyapastatsutaḥ smṛtaḥ

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश ।
तास्वेका च दनुस्साध्वी तत्सौभाग्यविवर्द्धिनी

dakṣaḥ prītyā dadau tasmai nijakanyāstrayodaśa |
tāsvekā ca danussādhvī tatsaubhāgyavivarddhinī

चत्वारस्ते दनोः पुत्रा दानवास्तेजसोल्बणाः ।
तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः

catvāraste danoḥ putrā dānavāstejasolbaṇāḥ |
teṣveko vipracittistu mahābalaparākramaḥ

तत्पुत्रो धार्मिको दंभो दानवेन्द्रो महामतिः ।
तस्य त्वं तनयः श्रेष्ठो धर्मात्मा दानवेश्वरः

tatputro dhārmiko daṃbho dānavendro mahāmatiḥ |
tasya tvaṃ tanayaḥ śreṣṭho dharmātmā dānaveśvaraḥ

पुरा त्वं पाषर्दो गोपो गोपेष्वेव च धार्मिकः ।
अधुना राधिकाशापाज्जातस्त्वं दानवेश्वरः

purā tvaṃ pāṣardo gopo gopeṣveva ca dhārmikaḥ |
adhunā rādhikāśāpājjātastvaṃ dānaveśvaraḥ

दानवीं योनिमायातस्तत्त्वतो न हि दानवः ।
निजवृतं पुरा ज्ञात्वा देववैरं त्यजाधुना

dānavīṃ yonimāyātastattvato na hi dānavaḥ |
nijavṛtaṃ purā jñātvā devavairaṃ tyajādhunā

द्रोहं न कुरु तैस्सार्द्धं स्वपदं भुंक्ष्व सादरम् ।
नाधिकं सविकारं च कुरु राज्यं विचार्य च

drohaṃ na kuru taissārddhaṃ svapadaṃ bhuṃkṣva sādaram |
nādhikaṃ savikāraṃ ca kuru rājyaṃ vicārya ca

देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं रक्ष दानव ।
निजराज्ये सुखं तिष्ठ तिष्ठंतु स्वपदे सुराः

dehi rājyaṃ ca devānāṃ matprītiṃ rakṣa dānava |
nijarājye sukhaṃ tiṣṭha tiṣṭhaṃtu svapade surāḥ

अलं भूतविरोधेन देवद्रोहेण किं पुनः ।
कुलीनाश्शुद्धकर्माणः सर्वे कश्यपवंशजाः

alaṃ bhūtavirodhena devadroheṇa kiṃ punaḥ |
kulīnāśśuddhakarmāṇaḥ sarve kaśyapavaṃśajāḥ

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या दिकानि च ।
ज्ञातिद्रोहजपापस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

yāni kāni ca pāpāni brahmahatyā dikāni ca |
jñātidrohajapāpasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm

इत्यादिबहुवार्त्तां च श्रुतिस्मृतिपरां शुभाम् ।
प्रोवाच शंकरस्तस्मै बोधयन् ज्ञानमुत्तमम्

ityādibahuvārttāṃ ca śrutismṛtiparāṃ śubhām |
provāca śaṃkarastasmai bodhayan jñānamuttamam

शिक्षितश्शंखचूडेन स दूतस्तर्कवित्तम ।
उवाच वचनं नम्रो भवितव्यविमोहितः

śikṣitaśśaṃkhacūḍena sa dūtastarkavittama |
uvāca vacanaṃ namro bhavitavyavimohitaḥ

त्वया यत्कथितं देव नान्यथा तत्तथा वचः ।
तथ्यं किंचिद्यथार्थं च श्रूयतां मे निवेदनम्

tvayā yatkathitaṃ deva nānyathā tattathā vacaḥ |
tathyaṃ kiṃcidyathārthaṃ ca śrūyatāṃ me nivedanam

ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना च यत् ।
तत्किमीशासुराणां च न सुराणां वद प्रभो

jñātidrohe mahatpāpaṃ tvayoktamadhunā ca yat |
tatkimīśāsurāṇāṃ ca na surāṇāṃ vada prabho

सर्वेषामिति चेत्तद्वै तदा वच्मि विचार्य च ।
निर्णयं ब्रूहि तत्राद्य कुरु संदेहभंजनम्

sarveṣāmiti cettadvai tadā vacmi vicārya ca |
nirṇayaṃ brūhi tatrādya kuru saṃdehabhaṃjanam

मधुकैटभयोर्दैत्यवरयोः प्रलयार्णवे ।
शिरश्छेदं चकारासौ कस्माच्चक्री महेश्वर

madhukaiṭabhayordaityavarayoḥ pralayārṇave |
śiraśchedaṃ cakārāsau kasmāccakrī maheśvara

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं कुतः ।
भवाञ्चकार गिरिश सुरपक्षीति विश्रुतम्

tripuraissaha saṃyuddhaṃ bhasmatvakaraṇaṃ kutaḥ |
bhavāñcakāra giriśa surapakṣīti viśrutam

गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुतः प्रस्थापितो बलिः ।
सुतलादि समुद्धर्तुं तद्द्वारे च गदाधरः

gṛhītvā tasya sarvasvaṃ kutaḥ prasthāpito baliḥ |
sutalādi samuddhartuṃ taddvāre ca gadādharaḥ

सभ्रातृको हिरण्याक्षः कथं देवैश्च हिंसितः ।
शुंभादयोऽसुराश्चैव कथं देवैर्निपातिताः

sabhrātṛko hiraṇyākṣaḥ kathaṃ devaiśca hiṃsitaḥ |
śuṃbhādayo'surāścaiva kathaṃ devairnipātitāḥ

पुरा समुद्रमथने पीयूषं भक्षितं सुरैः ।
क्लेशभाजो वयं तत्र ते सर्वे फलभोगिनः

purā samudramathane pīyūṣaṃ bhakṣitaṃ suraiḥ |
kleśabhājo vayaṃ tatra te sarve phalabhoginaḥ

क्रीडाभांडमिदं विश्वं कालस्य परमात्मनः ।
स ददाति यदा यस्मै तस्यै तस्यैश्वर्यं भवे त्तदा

krīḍābhāṃḍamidaṃ viśvaṃ kālasya paramātmanaḥ |
sa dadāti yadā yasmai tasyai tasyaiśvaryaṃ bhave ttadā

देवदानवयोर्वैरं शश्वनैमित्तिकं सदा ।
पराजयो जयस्तेषां कालाधीनः क्रमेण च

devadānavayorvairaṃ śaśvanaimittikaṃ sadā |
parājayo jayasteṣāṃ kālādhīnaḥ krameṇa ca

तवानयोर्विरोधे च गमनं निष्फलं भवेत् ।
समसंबंधिनां तद्वै रोचते नेश्वरस्य ते

tavānayorvirodhe ca gamanaṃ niṣphalaṃ bhavet |
samasaṃbaṃdhināṃ tadvai rocate neśvarasya te

सुरासुराणां सर्वेषामीश्वरस्य महात्मनः ।
इयं ते रहिता लज्जा स्पर्द्धास्माभिस्सहाधुना

surāsurāṇāṃ sarveṣāmīśvarasya mahātmanaḥ |
iyaṃ te rahitā lajjā sparddhāsmābhissahādhunā

यतोधिका चैव कीर्तिर्हानिश्चैव पराजये ।
तवैतद्विपरीतं च मनसा संविचार्य ताम्

yatodhikā caiva kīrtirhāniścaiva parājaye |
tavaitadviparītaṃ ca manasā saṃvicārya tām

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा संप्रहस्य त्रिलोचनः ।
यथोचितं च मधुरमुवाच दानवेश्वरम्

ityetadvacanaṃ śrutvā saṃprahasya trilocanaḥ |
yathocitaṃ ca madhuramuvāca dānaveśvaram

वयं भक्तपराधीना न स्वतंत्राः कदापि हि ।
तदिच्छया तत्कर्माणो न कस्यापि च पक्षिणः

vayaṃ bhaktaparādhīnā na svataṃtrāḥ kadāpi hi |
tadicchayā tatkarmāṇo na kasyāpi ca pakṣiṇaḥ

पुरा विधिप्रार्थनया युद्धमादौ हरेरपि ।
मधुकैटभयोर्देत्यवरयोः प्रलयार्णवे

purā vidhiprārthanayā yuddhamādau harerapi |
madhukaiṭabhayordetyavarayoḥ pralayārṇave

देवप्रार्थनया तेन हिरण्यकशिपोः पुरा ।
प्रह्रादार्थं वधोऽकारि भक्तानां हितकारिणा

devaprārthanayā tena hiraṇyakaśipoḥ purā |
prahrādārthaṃ vadho'kāri bhaktānāṃ hitakāriṇā

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं ततः ।
देवप्रार्थनयाकारि मयापि च पुरा श्रुतम्

tripuraissaha saṃyuddhaṃ bhasmatvakaraṇaṃ tataḥ |
devaprārthanayākāri mayāpi ca purā śrutam

सर्वेश्वर्यास्सर्वमातुर्देवप्रार्थनया पुरा ।
आसीच्छुंभादिभिर्युद्धं वधस्तेषां तया कृतः

sarveśvaryāssarvamāturdevaprārthanayā purā |
āsīcchuṃbhādibhiryuddhaṃ vadhasteṣāṃ tayā kṛtaḥ

अद्यापि त्रिदशास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः ।
स सदेवो हरिर्मां च देवश्शरणमागतः

adyāpi tridaśāssarve brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
sa sadevo harirmāṃ ca devaśśaraṇamāgataḥ

हरिब्रह्मादिकानां च प्रार्थनावशतोप्यहम् ।
सुराणामीश्वरो दूत युद्धार्थमगमं खलु

haribrahmādikānāṃ ca prārthanāvaśatopyaham |
surāṇāmīśvaro dūta yuddhārthamagamaṃ khalu

पार्षदप्रवरस्त्वं हि कृष्णस्य च महात्मनः ।
ये ये हताश्च दैतेया नहि केपि त्वया समाः

pārṣadapravarastvaṃ hi kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ |
ye ye hatāśca daiteyā nahi kepi tvayā samāḥ

का लज्जा महती राजन् मम युद्धे त्वया सह ।
देवकार्यार्थमीशोहं विनयेन च प्रेषितः

kā lajjā mahatī rājan mama yuddhe tvayā saha |
devakāryārthamīśohaṃ vinayena ca preṣitaḥ

गच्छ त्वं शंखचूडे वै कथनीयं च मे वचः ।
स च युक्तं करोत्वत्र सुरकार्यं करोम्यहम्

gaccha tvaṃ śaṃkhacūḍe vai kathanīyaṃ ca me vacaḥ |
sa ca yuktaṃ karotvatra surakāryaṃ karomyaham

इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र विरराम महेश्वरः ।
उत्तस्थौ शंखचूडस्य दूतोऽगच्छत्तदंतिकम्

ityuktvā śaṃkarastatra virarāma maheśvaraḥ |
uttasthau śaṃkhacūḍasya dūto'gacchattadaṃtikam